Qazaqtyń Stradivarii kim?

Túbi bir túrki halyqtarynyń ishinde ulttyq aspaptaryna balyq aýlaityn arzanqol «leska» qarmaq jip taǵyp, ata-babalarymyzdyń ejelgi qolóner dástúrinen qol úze jazdaǵan qazaqqa endi tez arada muny qolǵa almai bolmaidy…

Sheberler shertken sher

Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­gogikalyq ýniversitetindegi óner, mádeniet jáne sport institýtynyń professory, belgili qolóner sheberi Jolaýshy Turdyǵulovpen habarlasqanymyzda, ja­qynda shákirtteriniń biri Almatyda ótken dombyra jasaýshylar baiqaýynda birinshi júldeni ielengenin aitty. Onyń ónegeli ónerimen sýsyndaǵan Erdos Rahymbekov, Ǵani Jumabaev, Talǵat Janasylov, Aihat Atamtaev, Almas Mustafaev syndy 30-dan astam shákirti búginde Qazaqstanǵa tanymal sheberler sanatynan sanalady. Jolaýshy Ábilǵazyuly Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi (2001), dombyra, qylqobyzdarǵa arnalǵan respýblikalyq «Úkili dombyra», «Dana qobyz» atty baiqaý-báigeleriniń bas júl­deleriniń iegeri. «Murager», «Joǵary sheberlik», «Asyl ustaz» atalymdary boiynsha júldeger atanǵan. Malaiziia men Úndistanda, Ázerbaijan men Túrik­menstanda ótken kórmelerge qatyssa, Parijde, Tegýde (Koreia) áriptesterin qasietti qara dombyra únimen sýsyndatqan.

Mamannyń aitýynsha, E.Roma­nen­konyń dombyraǵa «leska» taǵýy al­ǵash­qy kezde qazaqqa keremet jańalyq bolyp kóringenmen, ekinshi jaǵynan kieli aspaptyń qońyr únin joǵaltyp alǵan jaiy­myz bar. Endi ony jasaityn qazir adam qalmady. Tól aspaptaryna otandyq ishegi joq jáne ony ózi jasap shyǵara almai otyrǵan jalǵyz halyq, ol – biz ekenbiz. Alataýdyń arǵy betindegi aiyr qalpaq qyrǵyz aǵaiynnyń ózi qomýzyna «leskany» taqpaityn syńaily. Olar Qytaidan jibek aldyrtyp, iirip, óńdep baryp qana paidalanatyn kórinedi. Mineki, tól ónerge degen janashyrlyq. Túbi túrkiniń kindiginen 40-tan astam násil tarasa, solardyń ishinde isheksiz otyrǵan bizdiń dombyrashylardyń osynshalyq qorlyq kóretindei basyna ne kún týdy? Jáne muny úlken kemshilik, orny tolmas olqylyq sanap júrgen jandy kórmeitinimiz taǵy bar-aý. Bul – qazaqy únniń túp-tamyrynan ajyrap qalýmen teń jaǵdai. Dombyranyń akýstikalyq júieleri týraly ǵylymi dissertatsiia qorǵaǵan ǵalym Jumageldi Nájimedenov qazaqtyń qasietti qara dombyrasynyń qońyr úni joǵaldy dep ómirden ótti.

Sheber soǵan qaramastan búginde qol­óner sheberleri qol qýsyryp qarap otyrmaǵanyn aitady. Kórshiles keibir memleketterde mýzykalyq aspaptarǵa ishek jasaityn mekemeler azyq-túlik ónerkásibi ministrligine qaraityny tilge tiek etildi. Endeshe, bizdiń elimizde de et kombinattarynyń janynan ult aspaptaryna ishek ileitin otandyq kásipke jol ashylsa, nur ústine nur bolar edi-aý, deidi sheber. Bilýimizshe, bul is Resei men Ýkrainada oidaǵydai damyǵan jáne oǵan mamandar tarapynan udaiy nazar tigýli. Sondyqtan sheberler elimizde ishek jasaityn fabrikalar ashyp, tól aspapty eldik deńgeide qorǵaýdy quptaýda. Dom­byramyzǵa ózimiz óndirgen ónimdi taq­paiynsha bul sharýa «baiaǵy jartas – sol jartas» qalpynda qala beretini daýsyz.

Aspaptyń baiyrǵy dástúrli úlgisin óle-ólgenshe saqtap ótken sheber Qamar Qasymov dombyrany eýropalandyrýǵa barynsha qarsy bolǵan adam. Sol baiyrǵy saltqa adaldyǵy arqasynda ǵana ol qolóner týyndylaryna erekshe súiispenshilikpen qarady. Búginde sheberdiń dombyrasy Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy (Resei) mýzeide saqtaýly tur. Kóptegen memleket basshylaryna dál osy Qamar sheberdiń dombyralary tartý etilgen. Nege? Óitkeni, qai elde de qaitalanbas qolóner týyndysyna qurmet sezimi joǵary. Al, dombyra jasaýshylardyń keiingi býynyna kelsek, búginde J.Turdyǵulovtyń dombyrasymen óner kórsetip júrgen óner ujymdary men sahna maitalmandary az emes. Olardyń qatarynda Qurmanǵazy, Táttimbet orkestrleri, Atyraý mektebiniń kúishileri, sondai-aq Qairat Baibosynov, Aitjan Toqtaǵanov, Asylbek Eńsepov siiaqty maitalman ánshi-kúishiler, áigili «Ulytaý», «Qońyr» toptary bar. Oǵan qosa sheberdiń dombyrasy AQSh-taǵy Dúnie júzi halyqtary mýzykalyq aspaptary mýzeiinde saqtaýly. Onyń týyndylary Resei, Ózbekstan prezidentterine syiǵa tartylypty… Jeke kásipkerdiń «Jolaýshy» mektebinde búginde sheberler dombyra jasaýmen birge, kásibi turǵyda bilim alyp, mamandyq syryna qanyǵady. Bul rette kásipker alty jyl osy mekteptiń qyr-syryn úirený arqyly búginde kánigi sheber atanǵan «Otyrar sazy» folklorlyq-etnografiialyq orkestriniń mýzykanty Qýanysh Tólebaevty mysalǵa keltirdi. Ustazdyń oiynsha, dombyrada keremet óner kórsetý úshin sahna iesine onyń jasalý tehnologiiasyn bilýdiń paidasy orasan zor bolmaq.

«Qarapaiym jai adam dombyrańyzdy qalai satyp alýyna bolady? Baǵasy qan­sha turady?» dep qyzyǵýshylyq t­a­nyt­qan suraǵymyzǵa ol: «Árine, men dom­­byram­nyń ár qazaqtyń tórinde ilýli tur­ǵanyn qalaimyn», – dedi. – Baǵasy árkimniń qal­tasyna qarai. AQSh aqsha­symen eseptegende, quny 1000 dollardan 10 myń dollar aralyǵyndaǵy aspaptar bar».

16 jylda – 1000 aspap

«Ákemniń ákesi Muhamádi kezinde ataqty dombyrashy bolǵan adam eken», – dep órbitti áńgimesin almatylyq sheber Aihat Bazaralyuly. Qolónerimen, onyń ishinde etikshilikpen 6-synypta oqyp júrgen kezinde ainalysqan ol ózinen eki jas úlken aǵasymen birge sheberhanaǵa erip baryp júrip, arada eki-úsh ai ótkende dombyra jasaý kásibiniń qarapaiym tásilderin meńgerip alady. «Meniń joǵary dárejeli sheber atanýyma, belgili qolónershi, professor Jolaýshy Turdyǵulovtyń sińirgen eńbegi sheksiz. Ol kisige qashanda rizashylyǵym sheksiz», – degen jeke kásipker de ulttyq aspaptarymyzǵa shet­eldik ishekterdiń taǵylyp júrgenine alańdaýshylyq bildirdi. Keńes dáýirinde Almatyda «Merei», Qaraǵandyda Osa­karovka mýzykalyq aspaptar fabrikasy jumys istep turǵan bolatyn. Ótpeli kezeńde burynǵy óndiris oshaqtary jabylyp qaldy. Sóitip, olardan keiin orkestrlerden, jekelegen adamdardan tapsyrystar qabyldaityn «Sherter», «Dala sazy» JShS-leri dúniege keldi. Bul salanyń taǵy bir basty túitkili ejel­den mamandar daiarlaý máselesi ekenin tilge tiek etken ol búginde Abai atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetinde, T.Júrgenov atyndaǵy QazUÓA-da temirden, aǵashtan túiin túietin sheberler daiarlanatynyn aitty. Solai bola tura, kezinde Reseiden kóship kelgen has sheber E.Romanenkonyń ózi alǵashynda Qamar Qasymovtan dáris alǵanyn alǵa tartty.

«Keide Qazaqtyń Stradivarii kim?» – degen saýaldar alǵa tartylyp jatady. Sonda keibir áriptesterimiz Romanenko esimin jii aýyzǵa alyp jatady. Oǵan qarsy emespin. Biraq ony bul kásipke úiretken qazaq qolóneriniń klassigi Qamar Qasymov tarlanymyzdy qaida qaldyramyz? Birinshi Qamar atamyzdy, odan keiin Romanenkony atasaq ta: «Nege olai etesińder?» – dep eshkim bizdi sókpeidi», deidi jas sheber. Sonymen qatar, taza qazaq ult aspaptary sheberlerin daiarlaityn respýblikamyzdaǵy birden-bir oqý ornynyń eki jyldyq kolledj deńgeiinde shektelip qalǵany kóńilge qaiaý túsirmei qoimaidy. Óitkeni, ony bitirýshiler bul salany 100 paiyz tolyq bilip shyqpaidy. Kolledj bar bolǵany kásip týraly álippeniń alǵashqy betin úiretýshi bolyp qana tabylady. Sondyqtan kóptegen jastar ári qarai ne isterlerin bilmei qańtarylsa, keibiri jekelegen sheberlerden oqyp-úirenýge májbúr. Jeke kásipkerlikpen ainalysatyn almatylyq sheber mundai kishigirim aýditoriiada jastardyń tolyqqandy mamandyq iesi atanýy ekitalai, sondyqtan olardyń ári qarai bilim alýyna jaǵdai jasaýymyz kerek deidi. 16 jylda 1000-ǵa jýyq aspap jasaǵan sheberdiń ónimderimen búginde kóptegen belgili ánshiler men kúishiler óner kórsetip júr. Atap aitar bolsaq, belgili dirijer, kúishi Aitqali Jaiymov orkestrge eki dombyraǵa tapsyrys berse, al jaqynda sheberge jeke óz atynan taǵy da ótinish túsirgen. Aihattyń aitýynsha, jergilikti jerdiń aǵashynan jasalǵan dombyra 100 myńnan 200 myń teńgege deiin baǵalansa, sheteldik aǵashtar odan sál qymbatyraq – 200 myńnyń ústine shyǵady. Sheber oǵan úieńki, qaiyń, arsha, sondai-aq, túrli jemis aǵashtarynyń paidalanylatynyn aitty.

«Bipyl, bipyl, bipyl-ai…»

Belgili kúishi, Qazaq ulttyq óner ýniversitetiniń professory Janǵali Júzbaidan qazaqtyń kúileri men ataq­ty kúishilerdiń, sondai-aq dombyra túrleriniń arǵy-bergi tarihy jaiyndaǵy oilaryn monshaqtai móldiretip jazyp bere alatyndyǵyna qaramastan, óńir­lerdegi dombyra túrleriniń qyr-syry men erekshelikteri jaiynda áńgimelep berýin ótindik. Kúishi sońǵy ýaqytta umy­tyla jazdaǵan aspaptarǵa janaiqaiyn bildirdi.

– Eń kóne dombyranyń kóshirmesin túr­kitanýshy ǵalym Qarjaýbai Sart­qoj­auly Mońǵoliiadan alyp keldi. Bul jádigerdiń ereksheligi sol, onyń perneleriniń ornalasýy sybyzǵy dybys qataryna (zvýkoriad) sáikes taǵylǵan, taǵy bir ózgesheligi ol perneler moiynǵa oiylyp aǵashtyń óz dińin buzbai kertilgen sekildi, biteý perne. Jalpy aitsaq, besperne (pentatonika) ladymen shertiletin aspap. Qazirgi «kúige naq keltirilgen» dombyraǵa mashyqtanǵan qol bul dombyraǵa júre qoimaidy. Sebebi, baiyrǵy kúilerdiń áýeniniń tabiǵaty múlde basqa, basqa applikatýrany qajet etedi.

Dombyranyń shanaǵynyń syrtyndaǵy orhon jazýymen jazylǵan sózin Qarjaýbai aǵamyz jobalap taratyp aitty. Kóne túrki men Orhon Enisei úlgisimen jazylǵan qazirgi uǵymǵa sai mátindi aýdardy. Ar­tyndaǵy qosý tańbasyna kelgende sol jerdi mekendegen taipanyń ishindegi kereidiń «ashamai» tańbasy degen boljamyn da aitqan bolatyn. Dombyra bal­tamen, shotpen shaýyp jasalǵan, sói­tip beti balqaraǵaimen jabylǵan. Bul dombyra keiingi kezde ansamblge qoldanyldy. Biraq qosburaý dombyra sekildi áli qoldanysqa tolyq engen joq.

Sosyn taǵy bir dombyra bar, ol múldem joiylyp ketti. Onyń aty – «Bipyl dombyra». Bul aspapty alǵash zerttegen A.Eihgorn bolatyn. Orys pen Qoqan soǵysy kezinde Aqmeshitti general Perovskii alǵany tarihtan belgili. Onymen qatar Túrkistannyń general-gýbernatory fon Kaýfman da Orta Aziiany jaýlaýshylardyń biri edi. Álgi Avgýst Eihgorn degen mýzykant orys armiiasynyń kapelmeisteri bolyp qyzmet atqarǵan. «Orys Túrkistanynyń mýzykalyq murasy» atty kitabyn nemis tilinde jazǵan. Aspaptar jinaýmen áýestengen. Osy kúni Resei mýzeilerindegi eń kóne qobyz, dombyra, sybyzǵy, kernei, dýtar, setar, rýbabtardyń kóbisi Eihgornnyń kollektsiiasynan. Sol kez­degi beti jartylai terimen qaptalǵan aspap otyryqshy elde bolǵanyn ol óz kúndeliginde jazǵan eken. Kóshpeli ózbekterdiń qyz-kelinshekteri máslihat qurǵan kezde jańaǵy sherterde oinaǵany óz aldyna bólek tarih. Muny olar «bipyl dombyra» dep atapty. Olai deitin sebebi, jartylai beti teriden bolǵan soń daýsy bipyldap shyqqan.

Jamal Omarovanyń: «Bipyl, bipyl, bipyl-ai. Tartshy qurbym, bir kúi-ai», deitinindegi bipyl osy dombyranyń aty. Ondai aspap qazir bizde joq… «Bipyl» sóziniń túbiri alysta jatyr. Mysaly, kóshpeli el arqyly myna Qytaiǵa ketken bizdiń aspaptar bar. Qytaidyń ǵalymdary ne bolsa da jylnamalaryna jazyp qoiady, sosyn jańsaqtyqqa kóp jol berilmeidi, qate derekke boi aldyrmaidy. Qazir olarda «bipa» degen aspap bar. Osy bipańyz bipyldyń arǵy atasy. Qytaisha bipa atalyp ketken. Jaraidy, qazbalap tym alysqa uzap ketpei-aq qoialyq. Mysaly, dombyrany dáýirine qarap sipattaǵanda, qazirgi uǵymymyzdaǵy qalaq túrindegi dombyralar qypshaq dáýirinen qalǵan eskertkishter retinde baǵalanady. Al dóńgelek bolyp keletinderi oǵyz dáýirine jatqyzylady. Dálel izdesek, Ázerbaijan, osman túrikteri, túrikmen, gagaýyz, qyrym tatarlary áli kúnge deiin dóńgelek dombyramen tartady. Al, tatar, bashqurt, qarashai, noǵai, qumyq, hakas, býriat, qalmaq, t.b. qypshaq mádenietinen qalǵan jalpaq dombyrany tutynady, dep óz oilarymen bólisken J.Júzbai ulttyq aspaptyń zamana kóshine sai edáýir ózgeriske ushyraý sebepterine úńildirdi.

Qoly gúl edi

Dombyrany orkestrge laiyqtap qaita jasaý mádenietine akademik Ahmet Jubanovtyń sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Bul oraida Qamar Qasymov, túbi reseilik Emanýel Romanenko, Orazǵazy Beisenbaev esimderi erekshe atalady. Tól aspap munan keiingi ýaqytta jappai shyǵarylyp, dombyranyń keń taralýyna jol ashylǵanmen, ekinshi jaǵynan baiyrǵy qońyr ún ózgeriske ushyrap, sapasynyń nasharlaýyna ákelip soqtyrǵany ashyq aitylýda. Kúishiniń pikirinshe, dombyra jasaýdyń sońǵy ýaqytta bizneske, jeke kásipkerlerdiń tabys kózine ainala bastaǵany bir jaǵynan qýantsa, ekinshiden, ejelden óner týyndysy retinde baǵalanyp kelgen ulttyq qundylyǵymyzdyń qadir-qasietin munymen tómendetip almaimyz ba degen kúdik taǵy joq emes. Mysaly, Stradivari óziniń skripkalaryn kásip retinde emes, muny álemdegi aspaptyń eń bir sirek injý-marjany retinde baǵalap jasaǵan. Bireýden, ekeýden ǵana. «Sol siiaqty Qazaqstanda dombyrasynyń quny aqshamen ólshenbeitin Emanýel Romanenkonyń Myrzatai aǵa aitpaqshy, qoly gúl sheber edi. Ómiriniń sońyna deiin halqymyzdyń ulttyq aspabyna ǵumyryn arnaǵan oǵan qazaqtar ómir-baqi qaryzdar. Osy turǵydan Romanenko bizdiń Stradivariimiz, násili ózge ulttyń ókili demeseńiz, qazaqqa bir kisidei eńbegi sińgen adam», deidi óner sheberi. Estýimizshe, ol Dinaǵa, taǵy sondai belgili tulǵalarǵa arnap dombyra jasaǵan. Ataqty sheber Qamar Qasymovpen birge jumys istegen. Degenmen de, Emanýel Romanenko dom­byrasynyń bir qudireti bar. Eshqashan daýysy sónbeidi. Qazirgi dombyralardyń symbatyna qarap ádemiligine min taǵa almaisyz, bas kezinde úni qulaq tundyrýy múmkin, al keiin aiaǵynda sóilemei qalady. Tembr buzyla bastaidy. Sebebi, munyń bári aǵashtyń qasietin bilmeýden, bolmasa aǵashty baptaýdan ketken qatelikten, bir aǵash pen ekinshi aǵashty tańdaǵanda, olardyń ózara qabysyp, úilesim quryp ketýin dál anyqtai almaýdan. Al, Roma­nenko sheberińiz eń áýeli aǵashtyń tilin tú­singen. Sondyqtan da onyń dombyralary búginde baǵa jetpes qundylyq sanalýda.

«Meniń ózim úsh adamnyń qolyndaǵysyn bilemin, – dedi Janǵali. – Bireýi ǵalym akademik Myrzatai Joldasbekovte, ekinshisi kúishi Seken Turysbekovte, al úshinshisin Erlan Qoshanovtyń qolynan kórdim. Bular álemdegi eń qymbat skripkalar siiaqty asa baǵaly. Myrzatai aǵamyzdyń úiinde onnan astam baǵaly dombyra bar. Ol kisi ózi kúi tartatyn bolǵan soń halqymyzǵa attary belgili – Azat Ózenbaev, Sultan Musaev, Ǵinolla Smaǵulov, Jaqsylyq Ospanov, Musa Ádilov siiaqty sheberlerdiń báigeden ozǵan aspaptaryn jinaqtaǵan, keibir aspaptardy sheberlerge arnaiy jasatqan. Belgili qolóner professory Jolaýshy Turdyǵulov pen onyń shákirtteriniń aspaptary óte jaqsy degen pikir kóp estiledi. J.Turdyǵulov aspaptar tehnologiiasy salasynda ǵylymi zertteýler jazǵan, kitaptar shyǵarǵan, kerek bolsa shetelde dombyradan kórmeler uiymdastyrǵan adam. Ol kisiniń Parij qalasyndaǵy kórmesinde boldym. Aspaptaryn ustap kórdim, biraq satyp alǵan emespin. Sebebi, aq­sham bolmady, aýqatty kisiler bolmasa qarapaiym muǵalimniń qaltasy kóte­r­­etindei buiym emes eken… Odan keiin Jolaýshynyń shákirti Aihat inimiz de kontsertterge laiyqty durys aspaptar jasap júr. Mendegi Arqanyń dombyrasy osy Aihat sheberdiń qolynan shyqqan. Árine, Jolaýshy sheber negizinen akýstikalyq aspap shapqanǵa sheber, biraq shoý-bizneske eksperiment retinde jartylai akýstikalyq, elektrkúsheitkishi bar aspaptar jasaý salasynda onyń ókshesin basyp kele jatqan jáne tamasha jetistikterge jetken jastar óte kóp. Munan basqa elek­trondy gitara-dombyralar jasaityn sheberler bar. Biraq men olardy dombyra retinde uǵa almai júrmin… Kezinde «Úki­li dombyra» baiqaýy ótip turdy. Óki­nishke qarai, keiin toqtap qaldy. Sonda Maǵaýiia Hamzin, Rysbai Ǵabdiev, Qar­shyǵa Ahmediiarov, Seken Turysbekov siiaq­ty tarlandardy ortaǵa alyp kúilerin rahat­­tana tyńdaǵan sátter áli kúnge esimizde».

Dombyra jasaýshylarmen birge búginde sondai sirek úlgilerdi kóz qarashyǵyndai saqtaityn kollektsionerler áleminiń ózi syry bólek bir ǵajap.

«Kákimbek Salyqov aǵamyzdyń úiinde tamasha dombyra saqtaýly. Ol – Qanysh Sátbaevtyń dombyrasy. Muny mýzeige ótkizgen joq. Ony kezinde Qamar Qasymov jasaǵan. Qaitalanbas óner týyndysy. Onyń ǵajap úni mamandardy tańdandyryp keledi. Biraq sheberlik qulpyn asha almai álekpiz. Sol siiaqty E.Romanenko da qupiiasyn ózimen birge alyp ketken sheber. Ataqty sheberlerdiń bári solai bolǵan. Amati, Stradivari, Gvarneri syryn eshkimge ashpaǵan. Osy italiialyq úsh sheberdiń jasaǵan skripkalarynyń baǵasy millionnan kem turmaidy. Úsheýi bir-birimen básekeles bolǵan. Betine jaǵatyn boiaýyna deiin áli qupiia desedi. Romanenko da solai, dombyrasynyń tylsymyna áli kúnge deiin eshkim bata almaidy. Bizdiń dombyrashylar ony ádeii ashyp kórip, qaitadan japqan kezde baiaǵy alǵashqy tembrin joǵaltyp alǵan kórinedi. Kórdińiz be, bular asa baǵaly dombyra bolyp sanalady», – degen Janǵali tarih taǵylymyna tereń boilap, oi órbitti. «Ahmet Jubanovtyń Nurǵisa Tilendievke syilaǵan dombyrasymen oryndalǵan «Qyz Jibek» filmindegi kúi arqyly halqy­myzdyń baǵa jetpes jaýhary dúniege kelgenin bilgenimizben, ol sol baiaǵy Romanenko sheberdiń jasaǵan dombyrasy ekenin bireý bilse, bireý bile bermeýi múmkin», – dedi. Dombyra týraly áńgime tiegi aǵytylǵanda, oi shyraǵynyń Arqa sal-serileri tutynǵan dombyra úlgilerin óz kózimen kórgen Aqseleý Seidimbek aǵamyz álemin sáýlelendirýi ábden zańdy edi. Kúi ónerin zerttegen ǵalymnyń ózi de qolynan kelmeitin óneri joq ámbebap jan bolatyn, er-turman, shaqsha jasaityn, ol kisiniń qolynan ózim 7-8 dombyra kórdim. Ábiken Hasenov tusyndaǵy, Saidaly Sary Toqa shákirtteriniń dombyrasy úlgisindegi nusqalardy qazaqy qolónerdiń saltymen shaýyp otyryp jasaityn. Búginde bular balalarynyń úiinde saqtaýly bolsa kerek. Mýzeige tapsyrdy dep estigenim joq. Bir ǵalamaty, ózi shyǵarǵan sol kúilerdi ózi jasaǵan dombyralarmen tartyp otyratyn. Kóńili túsken adamǵa dombyra syilai salatyn jaryqtyq, Aqańnyń aqkóńil minezin, ónerin bólek zertteitin kez jetti», – dep tulǵany eske aldy kúishi.

Qulqynǵa quryqtalmaityn qun

Qolóner sheberi Emanýel Roma­nenkonyń orkestrge, jekelegen oryn­daýshylarǵa, ánshi-kúishilerge arnap jasaǵan dombyralarynyń uzyn-yrǵasy 100-den asyp jyǵylady degen derek alǵa tartyldy. Al, endi osylardyń quny týraly aitatyn bolsaq, naryq zamanynda kez kelgen asyl buiymnyń aldymen baǵasynyń aldyńǵy orynǵa shyǵýy oryndy sanalady. Ókinishke qarai, bizde múliktiń baǵasyn aiqyndaý, muraǵattyń qunyn belgileý saia­saty áli kúnge álemdik standartqa sai kele qoimaidy eken. «Álemdik standart boiynsha belgili bir zattyń quny aiqyn bolýy tiis. Aýktsiondaǵy baǵasy belgilenedi. Bylaisha aitqanda, memlekettiń taǵaiyndaǵan quny bolady. Bizde ondai júie joq, – deidi óner iesi. – Mysaly, Qairat Aitbaev deitin kúishi jigit bar. Myna Qyzyljar, Semei óńirindegi ataqty, ózi ári aqyn, ári seri kisiniń ustaǵan dombyrasy sonyń qolynda. Osyny bir dáýletti adam «Mersedes» mashinasyn berip, satyp almaqshy bolǵan eken, bermepti. Ony jasaǵan sheberdiń aty-jóni, qai jyly jasalǵany, rý-taipasyna deiin arap ǵarpimen dombyranyń artynda taiǵa tańba basqandai jazýly. Búlinbegen, tamasha qalpynda. Al álgi kúishiniń ózi úisiz-kúisiz júrgenine qaramastan, kieli aspapty satpapty. Sebebi, ol dombyranyń qunyn biledi. Qazirge deiin bizde sanamyzda álemdik deńgeidegi eń qymbat sanalatyn skripka, violenchel taqylettes aspaptar degen túsinik qalyptasyp qalǵan…Biraq álemdik aýktsionda olardan gitaranyń dańqy asyp tur. Mysaly, Djon Lennonnyń ustaǵan gitarasy dese, bul úshin qaltasynan aqshasyn aiamaityn áýesqoilar barshylyq. Mamandardyń aitýynsha, álemdegi eń qymbat aspap Paganinidiki bolyp sanalady. Onyń ústine álemniń eń jaryq juldyzdaryna ǵana oinaýǵa ruqsat etiledi, isi qazaqtan bul skripkamen Aiman Musa­qojaeva óner kórsetken eken».

Keńes ókimeti kezinde kez kelgen mate­rial­dyq qundylyqtyń, aspap bolsyn, qolóner týyndysy bolsyn, báriniń óz quny bar edi. Mysaly, Ózbekáli Jánibekov aǵamyz Almatydaǵy ult-aspaptar mýzeiin asharda oǵan qoiatyn aspaptyń túpnusqasyn tappaǵan. Sodan etnograf-ǵalym, qol­óner sheberi Dár­kembai Shoqparovqa kóshirmelerdi jasaýǵa tapsyrma berýine týra kelgen. Oǵan qundy jádigerlerdi, ult­tyq mýzykalyq aspaptardyń túp­nusqalaryn ótkizý ýaqyt óte kele júzege asqan. Bolat Sarybaev siiaqty myqty zertteýshiler kollektsiiasyn ózinde saqtap qaldy. Muny aityp otyrǵandaǵy másele, kóptegen tarihi dombyralar jekelerdiń menshiginde qalyp otyr.

«2006 jyly Qaraǵandy qalasyndaǵy «Bolashaq» ýniversitetine bardym. Maqsatym – sol ýniversitettiń rektory Nurlan Dýlatbekovke kúi jinaǵymdy kórsetip kómek suraý bolatyn. «Qazaqtyń shertpe kúileri» atty alǵashqy kitabymdy Nurekeń shyǵaryp bergen edi. Sol joly Nurekeńniń kabinetinen bir asa ismerdiń qolynan shyqqan qymbat dombyra kórdim. Tegin aspap emes ekenin birden tanyp: «Mynaý kimniń dombyrasy?» – dep su­rasam, ataqty Aqqyz kúishiniń dombyrasy bolyp shyqty. Aqqyz kúishiniń ózi ońai adam emes, myńdap jylqy bitken ataqty Ahmet baidyń tuqymynan. Sonda osyǵan qarap dombyrasy qanshaǵa shabylǵanyn eseptei berińiz. Jalpy, qundy aspaptardy kóz qarashyǵyndai saqtap otyrǵan mundai aptal azamattarǵa bas iiýimiz kerek, osyndai qundy aspaptardyń jalpy katalogy jasalyp, memlekettik tizimge ilinse de igi is bolar edi», – degen usynys bildirdi kúishi. Óitkeni, olardyń arasynda aspapty kádimgidei baǵalai alatyn ziialy jandar barshylyq deidi.

Irgedegiler ishegimen ilgeri

Mamannyń aitýynsha, qazirgi kezde alypsatar firmalar asa myqty sheberlerdiń ónimderin satyp alyp, óz dúkenderine qoia salady. Al shetelde gitara jasaityn óndiris oshaqtary bar, onymen tutas bir eldi mekender ainalysyp jatady. Álemdegi eń qymbat gitarany solar shyǵarady. Ortalyq Aziia aýmaǵy boiynsha ózbekter aspap jasaý óndirisi boiynsha bárinen oza shaýyp tur. Jalpy, bul halyq óziniń tól dástúrli mádenietine kelgende óte myqty. Mysaly, bizde dombyranyń ishegi jasalmaidy. Jappai satylymdaǵy dombyralardan baiqaitynymyz, ishegine balyq aýlaityn qarmaqtyń «leskasyn» bailap júrmiz. Qanyń qalai qainamaidy. Al irgedegi ózbek aǵaiyndar óz tehnologiialaryn joǵaltpaǵan, qaita damytqan. Olar dástúrli atakásipti keńestik kezeńniń ózinde jalǵastyryp baqty. Rýbob, dýtar siiaqty aspaptaryna taǵatyn ishekti ózderi jasap shyǵarady. Reseide de ishek jasaityn fabrikalar bar. Saha, hakas, tyva sekildi túbiri bizden alystamaǵan halyqtar da ózderiniń fabrikalarynan shyqqan buiymdy tutynady. Baǵasy da kedeidiń qoly jeterdei kelisti-aq.

«Dástúrli ánshilerdiń arasynda ázirge dombyraǵa keledi-aý deitin sapaly ishekti Reseiden, Sibirden at arytyp aldyrtatyn talǵampaz mýzykant – Erlan Rysqali baýyrymyz ǵana. Syrbaz ánshi dúnie kúiip ketse de dombyrasyna arzanqol ishekti taqpaidy. Reseilik sheberlerge tapsyrys bergizip, alǵyzady. Sol taǵylǵan soń ǵana qońyrlata «Moldabaidyń ánin» shyrqaidy. Jalpy, «ult bolam deseń dombyrańnyń ishegin túze!» deitin kez keldi. Mine, bizge eń quryǵanda osyndai ishek iiretin óndiris orny kerek», – dep kúishi bul saladaǵy ózekjardy oiyn ortaǵa saldy.

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan»