تٷبٸ بٸر تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق اسپاپتارىنا بالىق اۋلايتىن ارزانقول «لەسكا» قارماق جٸپ تاعىپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ ەجەلگٸ قولٶنەر دەستٷرٸنەن قول ٷزە جازداعان قازاققا ەندٸ تەز ارادا مۇنى قولعا الماي بولمايدى…
شەبەرلەر شەرتكەن شەر
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ ٶنەر, مەدەنيەت جەنە سپورت ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگٸلٸ قولٶنەر شەبەرٸ جولاۋشى تۇردىعۇلوۆپەن حابارلاسقانىمىزدا, جاقىندا شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸ الماتىدا ٶتكەن دومبىرا جاساۋشىلار بايقاۋىندا بٸرٸنشٸ جٷلدەنٸ يەلەنگەنٸن ايتتى. ونىڭ ٶنەگەلٸ ٶنەرٸمەن سۋسىنداعان ەردوس راحىمبەكوۆ, عاني جۇماباەۆ, تالعات جاناسىلوۆ, ايحات اتامتاەۆ, الماس مۇستافاەۆ سىندى 30-دان استام شەكٸرتٸ بٷگٸندە قازاقستانعا تانىمال شەبەرلەر ساناتىنان سانالادى. جولاۋشى ەبٸلعازىۇلى قازاقستان سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ (2001), دومبىرا, قىلقوبىزدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق «ٷكٸلٸ دومبىرا», «دانا قوبىز» اتتى بايقاۋ-بەيگەلەرٸنٸڭ باس جٷلدەلەرٸنٸڭ يەگەرٸ. «مۇراگەر», «جوعارى شەبەرلٸك», «اسىل ۇستاز» اتالىمدارى بويىنشا جٷلدەگەر اتانعان. مالايزييا مەن ٷندٸستاندا, ەزەربايجان مەن تٷرٸكمەنستاندا ٶتكەن كٶرمەلەرگە قاتىسسا, پاريجدە, تەگۋدە (كورەيا) ەرٸپتەستەرٸن قاسيەتتٸ قارا دومبىرا ٷنٸمەن سۋسىنداتقان.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ە.رومانەنكونىڭ دومبىراعا «لەسكا» تاعۋى العاشقى كەزدە قازاققا كەرەمەت جاڭالىق بولىپ كٶرٸنگەنمەن, ەكٸنشٸ جاعىنان كيەلٸ اسپاپتىڭ قوڭىر ٷنٸن جوعالتىپ العان جايىمىز بار. ەندٸ ونى جاسايتىن قازٸر ادام قالمادى. تٶل اسپاپتارىنا وتاندىق ٸشەگٸ جوق جەنە ونى ٶزٸ جاساپ شىعارا الماي وتىرعان جالعىز حالىق, ول – بٸز ەكەنبٸز. الاتاۋدىڭ ارعى بەتٸندەگٸ ايىر قالپاق قىرعىز اعايىننىڭ ٶزٸ قومۋزىنا «لەسكانى» تاقپايتىن سىڭايلى. ولار قىتايدان جٸبەك الدىرتىپ, يٸرٸپ, ٶڭدەپ بارىپ قانا پايدالاناتىن كٶرٸنەدٸ. مٸنەكي, تٶل ٶنەرگە دەگەن جاناشىرلىق. تٷبٸ تٷركٸنٸڭ كٸندٸگٸنەن 40-تان استام نەسٸل تاراسا, سولاردىڭ ٸشٸندە ٸشەكسٸز وتىرعان بٸزدٸڭ دومبىراشىلاردىڭ وسىنشالىق قورلىق كٶرەتٸندەي باسىنا نە كٷن تۋدى? جەنە مۇنى ٷلكەن كەمشٸلٸك, ورنى تولماس ولقىلىق ساناپ جٷرگەن جاندى كٶرمەيتٸنٸمٸز تاعى بار-اۋ. بۇل – قازاقى ٷننٸڭ تٷپ-تامىرىنان اجىراپ قالۋمەن تەڭ جاعداي. دومبىرانىڭ اكۋستيكالىق جٷيەلەرٸ تۋرالى عىلىمي ديسسەرتاتسييا قورعاعان عالىم جۇماگەلدٸ نەجٸمەدەنوۆ قازاقتىڭ قاسيەتتٸ قارا دومبىراسىنىڭ قوڭىر ٷنٸ جوعالدى دەپ ٶمٸردەن ٶتتٸ.
شەبەر سوعان قاراماستان بٷگٸندە قولٶنەر شەبەرلەرٸ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماعانىن ايتادى. كٶرشٸلەس كەيبٸر مەملەكەتتەردە مۋزىكالىق اسپاپتارعا ٸشەك جاسايتىن مەكەمەلەر ازىق-تٷلٸك ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸنە قارايتىنى تٸلگە تيەك ەتٸلدٸ. ەندەشە, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە ەت كومبيناتتارىنىڭ جانىنان ۇلت اسپاپتارىنا ٸشەك يلەيتٸن وتاندىق كەسٸپكە جول اشىلسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ-اۋ, دەيدٸ شەبەر. بٸلۋٸمٸزشە, بۇل ٸس رەسەي مەن ۋكراينادا ويداعىداي دامىعان جەنە وعان ماماندار تاراپىنان ۇدايى نازار تٸگۋلٸ. سوندىقتان شەبەرلەر ەلٸمٸزدە ٸشەك جاسايتىن فابريكالار اشىپ, تٶل اسپاپتى ەلدٸك دەڭگەيدە قورعاۋدى قۇپتاۋدا. دومبىرامىزعا ٶزٸمٸز ٶندٸرگەن ٶنٸمدٸ تاقپايىنشا بۇل شارۋا «باياعى جارتاس – سول جارتاس» قالپىندا قالا بەرەتٸنٸ داۋسىز.
اسپاپتىڭ بايىرعى دەستٷرلٸ ٷلگٸسٸن ٶلە-ٶلگەنشە ساقتاپ ٶتكەن شەبەر قامار قاسىموۆ دومبىرانى ەۋروپالاندىرۋعا بارىنشا قارسى بولعان ادام. سول بايىرعى سالتقا ادالدىعى ارقاسىندا عانا ول قولٶنەر تۋىندىلارىنا ەرەكشە سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن قارادى. بٷگٸندە شەبەردٸڭ دومبىراسى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى (رەسەي) مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر. كٶپتەگەن مەملەكەت باسشىلارىنا دەل وسى قامار شەبەردٸڭ دومبىرالارى تارتۋ ەتٸلگەن. نەگە? ٶيتكەنٸ, قاي ەلدە دە قايتالانباس قولٶنەر تۋىندىسىنا قۇرمەت سەزٸمٸ جوعارى. ال, دومبىرا جاساۋشىلاردىڭ كەيٸنگٸ بۋىنىنا كەلسەك, بٷگٸندە ج.تۇردىعۇلوۆتىڭ دومبىراسىمەن ٶنەر كٶرسەتٸپ جٷرگەن ٶنەر ۇجىمدارى مەن ساحنا مايتالماندارى از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا قۇرمانعازى, تەتتٸمبەت وركەسترلەرٸ, اتىراۋ مەكتەبٸنٸڭ كٷيشٸلەرٸ, سونداي-اق قايرات بايبوسىنوۆ, ايتجان توقتاعانوۆ, اسىلبەك ەڭسەپوۆ سيياقتى مايتالمان ەنشٸ-كٷيشٸلەر, ەيگٸلٸ «ۇلىتاۋ», «قوڭىر» توپتارى بار. وعان قوسا شەبەردٸڭ دومبىراسى اقش-تاعى دٷنيە جٷزٸ حالىقتارى مۋزىكالىق اسپاپتارى مۋزەيٸندە ساقتاۋلى. ونىڭ تۋىندىلارى رەسەي, ٶزبەكستان پرەزيدەنتتەرٸنە سىيعا تارتىلىپتى… جەكە كەسٸپكەردٸڭ «جولاۋشى» مەكتەبٸندە بٷگٸندە شەبەرلەر دومبىرا جاساۋمەن بٸرگە, كەسٸبي تۇرعىدا بٸلٸم الىپ, ماماندىق سىرىنا قانىعادى. بۇل رەتتە كەسٸپكەر التى جىل وسى مەكتەپتٸڭ قىر-سىرىن ٷيرەنۋ ارقىلى بٷگٸندە كەنٸگٸ شەبەر اتانعان «وتىرار سازى» فولكلورلىق-ەتنوگرافييالىق وركەسترٸنٸڭ مۋزىكانتى قۋانىش تٶلەباەۆتى مىسالعا كەلتٸردٸ. ۇستازدىڭ ويىنشا, دومبىرادا كەرەمەت ٶنەر كٶرسەتۋ ٷشٸن ساحنا يەسٸنە ونىڭ جاسالۋ تەحنولوگيياسىن بٸلۋدٸڭ پايداسى وراسان زور بولماق.
«قاراپايىم جاي ادام دومبىراڭىزدى قالاي ساتىپ الۋىنا بولادى? باعاسى قانشا تۇرادى?» دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتقان سۇراعىمىزعا ول: «ەرينە, مەن دومبىرامنىڭ ەر قازاقتىڭ تٶرٸندە ٸلۋلٸ تۇرعانىن قالايمىن», – دەدٸ. – باعاسى ەركٸمنٸڭ قالتاسىنا قاراي. اقش اقشاسىمەن ەسەپتەگەندە, قۇنى 1000 دوللاردان 10 مىڭ دوللار ارالىعىنداعى اسپاپتار بار».
16 جىلدا – 1000 اسپاپ
«ەكەمنٸڭ ەكەسٸ مۇحامەدي كەزٸندە اتاقتى دومبىراشى بولعان ادام ەكەن», – دەپ ٶربٸتتٸ ەڭگٸمەسٸن الماتىلىق شەبەر ايحات بازارالىۇلى. قولٶنەرٸمەن, ونىڭ ٸشٸندە ەتٸكشٸلٸكپەن 6-سىنىپتا وقىپ جٷرگەن كەزٸندە اينالىسقان ول ٶزٸنەن ەكٸ جاس ٷلكەن اعاسىمەن بٸرگە شەبەرحاناعا ەرٸپ بارىپ جٷرٸپ, ارادا ەكٸ-ٷش اي ٶتكەندە دومبىرا جاساۋ كەسٸبٸنٸڭ قاراپايىم تەسٸلدەرٸن مەڭگەرٸپ الادى. «مەنٸڭ جوعارى دەرەجەلٸ شەبەر اتانۋىما, بەلگٸلٸ قولٶنەرشٸ, پروفەسسور جولاۋشى تۇردىعۇلوۆتىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ شەكسٸز. ول كٸسٸگە قاشاندا ريزاشىلىعىم شەكسٸز», – دەگەن جەكە كەسٸپكەر دە ۇلتتىق اسپاپتارىمىزعا شەتەلدٸك ٸشەكتەردٸڭ تاعىلىپ جٷرگەنٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. كەڭەس دەۋٸرٸندە الماتىدا «مەرەي», قاراعاندىدا وساكاروۆكا مۋزىكالىق اسپاپتار فابريكاسى جۇمىس ٸستەپ تۇرعان بولاتىن. ٶتپەلٸ كەزەڭدە بۇرىنعى ٶندٸرٸس وشاقتارى جابىلىپ قالدى. سٶيتٸپ, ولاردان كەيٸن وركەسترلەردەن, جەكەلەگەن ادامداردان تاپسىرىستار قابىلدايتىن «شەرتەر», «دالا سازى» جشس-لەرٸ دٷنيەگە كەلدٸ. بۇل سالانىڭ تاعى بٸر باستى تٷيتكٸلٸ ەجەلدەن ماماندار دايارلاۋ مەسەلەسٸ ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتكەن ول بٷگٸندە اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە, ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازۇٶا-دا تەمٸردەن, اعاشتان تٷيٸن تٷيەتٸن شەبەرلەر دايارلاناتىنىن ايتتى. سولاي بولا تۇرا, كەزٸندە رەسەيدەن كٶشٸپ كەلگەن حاس شەبەر ە.رومانەنكونىڭ ٶزٸ العاشىندا قامار قاسىموۆتان دەرٸس العانىن العا تارتتى.
«كەيدە قازاقتىڭ ستراديۆاريٸ كٸم?» – دەگەن ساۋالدار العا تارتىلىپ جاتادى. سوندا كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸمٸز رومانەنكو ەسٸمٸن جيٸ اۋىزعا الىپ جاتادى. وعان قارسى ەمەسپٸن. بٸراق ونى بۇل كەسٸپكە ٷيرەتكەن قازاق قولٶنەرٸنٸڭ كلاسسيگٸ قامار قاسىموۆ تارلانىمىزدى قايدا قالدىرامىز? بٸرٸنشٸ قامار اتامىزدى, ودان كەيٸن رومانەنكونى اتاساق تا: «نەگە ولاي ەتەسٸڭدەر?» – دەپ ەشكٸم بٸزدٸ سٶكپەيدٸ», دەيدٸ جاس شەبەر. سونىمەن قاتار, تازا قازاق ۇلت اسپاپتارى شەبەرلەرٸن دايارلايتىن رەسپۋبليكامىزداعى بٸردەن-بٸر وقۋ ورنىنىڭ ەكٸ جىلدىق كوللەدج دەڭگەيٸندە شەكتەلٸپ قالعانى كٶڭٸلگە قاياۋ تٷسٸرمەي قويمايدى. ٶيتكەنٸ, ونى بٸتٸرۋشٸلەر بۇل سالانى 100 پايىز تولىق بٸلٸپ شىقپايدى. كوللەدج بار بولعانى كەسٸپ تۋرالى ەلٸپپەنٸڭ العاشقى بەتٸن ٷيرەتۋشٸ بولىپ قانا تابىلادى. سوندىقتان كٶپتەگەن جاستار ەرٸ قاراي نە ٸستەرلەرٸن بٸلمەي قاڭتارىلسا, كەيبٸرٸ جەكەلەگەن شەبەرلەردەن وقىپ-ٷيرەنۋگە مەجبٷر. جەكە كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىساتىن الماتىلىق شەبەر مۇنداي كٸشٸگٸرٸم اۋديتورييادا جاستاردىڭ تولىققاندى ماماندىق يەسٸ اتانۋى ەكٸتالاي, سوندىقتان ولاردىڭ ەرٸ قاراي بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك دەيدٸ. 16 جىلدا 1000-عا جۋىق اسپاپ جاساعان شەبەردٸڭ ٶنٸمدەرٸمەن بٷگٸندە كٶپتەگەن بەلگٸلٸ ەنشٸلەر مەن كٷيشٸلەر ٶنەر كٶرسەتٸپ جٷر. اتاپ ايتار بولساق, بەلگٸلٸ ديريجەر, كٷيشٸ ايتقالي جايىموۆ وركەسترگە ەكٸ دومبىراعا تاپسىرىس بەرسە, ال جاقىندا شەبەرگە جەكە ٶز اتىنان تاعى دا ٶتٸنٸش تٷسٸرگەن. ايحاتتىڭ ايتۋىنشا, جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ اعاشىنان جاسالعان دومبىرا 100 مىڭنان 200 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن باعالانسا, شەتەلدٸك اعاشتار ودان سەل قىمباتىراق – 200 مىڭنىڭ ٷستٸنە شىعادى. شەبەر وعان ٷيەڭكٸ, قايىڭ, ارشا, سونداي-اق, تٷرلٸ جەمٸس اعاشتارىنىڭ پايدالانىلاتىنىن ايتتى.
«بيپىل, بيپىل, بيپىل-اي…»
بەلگٸلٸ كٷيشٸ, قازاق ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى جانعالي جٷزبايدان قازاقتىڭ كٷيلەرٸ مەن اتاقتى كٷيشٸلەردٸڭ, سونداي-اق دومبىرا تٷرلەرٸنٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحى جايىنداعى ويلارىن مونشاقتاي مٶلدٸرەتٸپ جازىپ بەرە الاتىندىعىنا قاراماستان, ٶڭٸرلەردەگٸ دومبىرا تٷرلەرٸنٸڭ قىر-سىرى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸ جايىندا ەڭگٸمەلەپ بەرۋٸن ٶتٸندٸك. كٷيشٸ سوڭعى ۋاقىتتا ۇمىتىلا جازداعان اسپاپتارعا جانايقايىن بٸلدٸردٸ.
– ەڭ كٶنە دومبىرانىڭ كٶشٸرمەسٸن تٷركٸتانۋشى عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى موڭعولييادان الىپ كەلدٸ. بۇل جەدٸگەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸ سول, ونىڭ پەرنەلەرٸنٸڭ ورنالاسۋى سىبىزعى دىبىس قاتارىنا (زۆۋكورياد) سەيكەس تاعىلعان, تاعى بٸر ٶزگەشەلٸگٸ ول پەرنەلەر مويىنعا ويىلىپ اعاشتىڭ ٶز دٸڭٸن بۇزباي كەرتٸلگەن سەكٸلدٸ, بٸتەۋ پەرنە. جالپى ايتساق, بەسپەرنە (پەنتاتونيكا) لادىمەن شەرتٸلەتٸن اسپاپ. قازٸرگٸ «كٷيگە ناق كەلتٸرٸلگەن» دومبىراعا ماشىقتانعان قول بۇل دومبىراعا جٷرە قويمايدى. سەبەبٸ, بايىرعى كٷيلەردٸڭ ەۋەنٸنٸڭ تابيعاتى مٷلدە باسقا, باسقا اپپليكاتۋرانى قاجەت ەتەدٸ.
دومبىرانىڭ شاناعىنىڭ سىرتىنداعى ورحون جازۋىمەن جازىلعان سٶزٸن قارجاۋباي اعامىز جوبالاپ تاراتىپ ايتتى. كٶنە تٷركٸ مەن ورحون ەنيسەي ٷلگٸسٸمەن جازىلعان قازٸرگٸ ۇعىمعا ساي مەتٸندٸ اۋداردى. ارتىنداعى قوسۋ تاڭباسىنا كەلگەندە سول جەردٸ مەكەندەگەن تايپانىڭ ٸشٸندەگٸ كەرەيدٸڭ «اشاماي» تاڭباسى دەگەن بولجامىن دا ايتقان بولاتىن. دومبىرا بالتامەن, شوتپەن شاۋىپ جاسالعان, سٶيتٸپ بەتٸ بالقاراعايمەن جابىلعان. بۇل دومبىرا كەيٸنگٸ كەزدە انسامبلگە قولدانىلدى. بٸراق قوسبۇراۋ دومبىرا سەكٸلدٸ ەلٸ قولدانىسقا تولىق ەنگەن جوق.
سوسىن تاعى بٸر دومبىرا بار, ول مٷلدەم جويىلىپ كەتتٸ. ونىڭ اتى – «بيپىل دومبىرا». بۇل اسپاپتى العاش زەرتتەگەن ا.ەيحگورن بولاتىن. ورىس پەن قوقان سوعىسى كەزٸندە اقمەشٸتتٸ گەنەرال پەروۆسكيي العانى تاريحتان بەلگٸلٸ. ونىمەن قاتار تٷركٸستاننىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى فون كاۋفمان دا ورتا ازييانى جاۋلاۋشىلاردىڭ بٸرٸ ەدٸ. ەلگٸ اۆگۋست ەيحگورن دەگەن مۋزىكانت ورىس ارميياسىنىڭ كاپەلمەيستەرٸ بولىپ قىزمەت اتقارعان. «ورىس تٷركٸستانىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسى» اتتى كٸتابىن نەمٸس تٸلٸندە جازعان. اسپاپتار جيناۋمەن ەۋەستەنگەن. وسى كٷنٸ رەسەي مۋزەيلەرٸندەگٸ ەڭ كٶنە قوبىز, دومبىرا, سىبىزعى, كەرنەي, دۋتار, سەتار, رۋبابتاردىڭ كٶبٸسٸ ەيحگورننىڭ كوللەكتسيياسىنان. سول كەزدەگٸ بەتٸ جارتىلاي تەرٸمەن قاپتالعان اسپاپ وتىرىقشى ەلدە بولعانىن ول ٶز كٷندەلٸگٸندە جازعان ەكەن. كٶشپەلٸ ٶزبەكتەردٸڭ قىز-كەلٸنشەكتەرٸ مەسليحات قۇرعان كەزدە جاڭاعى شەرتەردە ويناعانى ٶز الدىنا بٶلەك تاريح. مۇنى ولار «بيپىل دومبىرا» دەپ اتاپتى. ولاي دەيتٸن سەبەبٸ, جارتىلاي بەتٸ تەرٸدەن بولعان سوڭ داۋسى بيپىلداپ شىققان.
جامال وماروۆانىڭ: «بيپىل, بيپىل, بيپىل-اي. تارتشى قۇربىم, بٸر كٷي-اي», دەيتٸنٸندەگٸ بيپىل وسى دومبىرانىڭ اتى. ونداي اسپاپ قازٸر بٸزدە جوق… «بيپىل» سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸ الىستا جاتىر. مىسالى, كٶشپەلٸ ەل ارقىلى مىنا قىتايعا كەتكەن بٸزدٸڭ اسپاپتار بار. قىتايدىڭ عالىمدارى نە بولسا دا جىلنامالارىنا جازىپ قويادى, سوسىن جاڭساقتىققا كٶپ جول بەرٸلمەيدٸ, قاتە دەرەككە بوي الدىرمايدى. قازٸر ولاردا «بيپا» دەگەن اسپاپ بار. وسى بيپاڭىز بيپىلدىڭ ارعى اتاسى. قىتايشا بيپا اتالىپ كەتكەن. جارايدى, قازبالاپ تىم الىسقا ۇزاپ كەتپەي-اق قويالىق. مىسالى, دومبىرانى دەۋٸرٸنە قاراپ سيپاتتاعاندا, قازٸرگٸ ۇعىمىمىزداعى قالاق تٷرٸندەگٸ دومبىرالار قىپشاق دەۋٸرٸنەن قالعان ەسكەرتكٸشتەر رەتٸندە باعالانادى. ال دٶڭگەلەك بولىپ كەلەتٸندەرٸ وعىز دەۋٸرٸنە جاتقىزىلادى. دەلەل ٸزدەسەك, ەزەربايجان, وسمان تٷرٸكتەرٸ, تٷرٸكمەن, گاگاۋىز, قىرىم تاتارلارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن دٶڭگەلەك دومبىرامەن تارتادى. ال, تاتار, باشقۇرت, قاراشاي, نوعاي, قۇمىق, حاكاس, بۋريات, قالماق, ت.ب. قىپشاق مەدەنيەتٸنەن قالعان جالپاق دومبىرانى تۇتىنادى, دەپ ٶز ويلارىمەن بٶلٸسكەن ج.جٷزباي ۇلتتىق اسپاپتىڭ زامانا كٶشٸنە ساي ەدەۋٸر ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋ سەبەپتەرٸنە ٷڭٸلدٸردٸ.
قولى گٷل ەدٸ
دومبىرانى وركەسترگە لايىقتاپ قايتا جاساۋ مەدەنيەتٸنە اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز. بۇل ورايدا قامار قاسىموۆ, تٷبٸ رەسەيلٸك ەمانۋەل رومانەنكو, ورازعازى بەيسەنباەۆ ەسٸمدەرٸ ەرەكشە اتالادى. تٶل اسپاپ مۇنان كەيٸنگٸ ۋاقىتتا جاپپاي شىعارىلىپ, دومبىرانىڭ كەڭ تارالۋىنا جول اشىلعانمەن, ەكٸنشٸ جاعىنان بايىرعى قوڭىر ٷن ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ, ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا ەكەلٸپ سوقتىرعانى اشىق ايتىلۋدا. كٷيشٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, دومبىرا جاساۋدىڭ سوڭعى ۋاقىتتا بيزنەسكە, جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ تابىس كٶزٸنە اينالا باستاعانى بٸر جاعىنان قۋانتسا, ەكٸنشٸدەن, ەجەلدەن ٶنەر تۋىندىسى رەتٸندە باعالانىپ كەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸن مۇنىمەن تٶمەندەتٸپ المايمىز با دەگەن كٷدٸك تاعى جوق ەمەس. مىسالى, ستراديۆاري ٶزٸنٸڭ سكريپكالارىن كەسٸپ رەتٸندە ەمەس, مۇنى ەلەمدەگٸ اسپاپتىڭ ەڭ بٸر سيرەك ٸنجۋ-مارجانى رەتٸندە باعالاپ جاساعان. بٸرەۋدەن, ەكەۋدەن عانا. «سول سيياقتى قازاقستاندا دومبىراسىنىڭ قۇنى اقشامەن ٶلشەنبەيتٸن ەمانۋەل رومانەنكونىڭ مىرزاتاي اعا ايتپاقشى, قولى گٷل شەبەر ەدٸ. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق اسپابىنا عۇمىرىن ارناعان وعان قازاقتار ٶمٸر-باقي قارىزدار. وسى تۇرعىدان رومانەنكو بٸزدٸڭ ستراديۆاريٸمٸز, نەسٸلٸ ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ دەمەسەڭٸز, قازاققا بٸر كٸسٸدەي ەڭبەگٸ سٸڭگەن ادام», دەيدٸ ٶنەر شەبەرٸ. ەستۋٸمٸزشە, ول ديناعا, تاعى سونداي بەلگٸلٸ تۇلعالارعا ارناپ دومبىرا جاساعان. اتاقتى شەبەر قامار قاسىموۆپەن بٸرگە جۇمىس ٸستەگەن. دەگەنمەن دە, ەمانۋەل رومانەنكو دومبىراسىنىڭ بٸر قۇدٸرەتٸ بار. ەشقاشان داۋىسى سٶنبەيدٸ. قازٸرگٸ دومبىرالاردىڭ سىمباتىنا قاراپ ەدەمٸلٸگٸنە مٸن تاعا المايسىز, باس كەزٸندە ٷنٸ قۇلاق تۇندىرۋى مٷمكٸن, ال كەيٸن اياعىندا سٶيلەمەي قالادى. تەمبر بۇزىلا باستايدى. سەبەبٸ, مۇنىڭ بەرٸ اعاشتىڭ قاسيەتٸن بٸلمەۋدەن, بولماسا اعاشتى باپتاۋدان كەتكەن قاتەلٸكتەن, بٸر اعاش پەن ەكٸنشٸ اعاشتى تاڭداعاندا, ولاردىڭ ٶزارا قابىسىپ, ٷيلەسٸم قۇرىپ كەتۋٸن دەل انىقتاي الماۋدان. ال, رومانەنكو شەبەرٸڭٸز ەڭ ەۋەلٸ اعاشتىڭ تٸلٸن تٷسٸنگەن. سوندىقتان دا ونىڭ دومبىرالارى بٷگٸندە باعا جەتپەس قۇندىلىق سانالۋدا.
«مەنٸڭ ٶزٸم ٷش ادامنىڭ قولىنداعىسىن بٸلەمٸن, – دەدٸ جانعالي. – بٸرەۋٸ عالىم اكادەميك مىرزاتاي جولداسبەكوۆتە, ەكٸنشٸسٸ كٷيشٸ سەكەن تۇرىسبەكوۆتە, ال ٷشٸنشٸسٸن ەرلان قوشانوۆتىڭ قولىنان كٶردٸم. بۇلار ەلەمدەگٸ ەڭ قىمبات سكريپكالار سيياقتى اسا باعالى. مىرزاتاي اعامىزدىڭ ٷيٸندە وننان استام باعالى دومبىرا بار. ول كٸسٸ ٶزٸ كٷي تارتاتىن بولعان سوڭ حالقىمىزعا اتتارى بەلگٸلٸ – ازات ٶزەنباەۆ, سۇلتان مۇساەۆ, عينوللا سماعۇلوۆ, جاقسىلىق وسپانوۆ, مۇسا ەدٸلوۆ سيياقتى شەبەرلەردٸڭ بەيگەدەن وزعان اسپاپتارىن جيناقتاعان, كەيبٸر اسپاپتاردى شەبەرلەرگە ارنايى جاساتقان. بەلگٸلٸ قولٶنەر پروفەسسورى جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ پەن ونىڭ شەكٸرتتەرٸنٸڭ اسپاپتارى ٶتە جاقسى دەگەن پٸكٸر كٶپ ەستٸلەدٸ. ج.تۇردىعۇلوۆ اسپاپتار تەحنولوگيياسى سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جازعان, كٸتاپتار شىعارعان, كەرەك بولسا شەتەلدە دومبىرادان كٶرمەلەر ۇيىمداستىرعان ادام. ول كٸسٸنٸڭ پاريج قالاسىنداعى كٶرمەسٸندە بولدىم. اسپاپتارىن ۇستاپ كٶردٸم, بٸراق ساتىپ العان ەمەسپٸن. سەبەبٸ, اقشام بولمادى, اۋقاتتى كٸسٸلەر بولماسا قاراپايىم مۇعالٸمنٸڭ قالتاسى كٶتەرەتٸندەي بۇيىم ەمەس ەكەن… ودان كەيٸن جولاۋشىنىڭ شەكٸرتٸ ايحات ٸنٸمٸز دە كونتسەرتتەرگە لايىقتى دۇرىس اسپاپتار جاساپ جٷر. مەندەگٸ ارقانىڭ دومبىراسى وسى ايحات شەبەردٸڭ قولىنان شىققان. ەرينە, جولاۋشى شەبەر نەگٸزٸنەن اكۋستيكالىق اسپاپ شاپقانعا شەبەر, بٸراق شوۋ-بيزنەسكە ەكسپەريمەنت رەتٸندە جارتىلاي اكۋستيكالىق, ەلەكتركٷشەيتكٸشٸ بار اسپاپتار جاساۋ سالاسىندا ونىڭ ٶكشەسٸن باسىپ كەلە جاتقان جەنە تاماشا جەتٸستٸكتەرگە جەتكەن جاستار ٶتە كٶپ. مۇنان باسقا ەلەكتروندى گيتارا-دومبىرالار جاسايتىن شەبەرلەر بار. بٸراق مەن ولاردى دومبىرا رەتٸندە ۇعا الماي جٷرمٸن… كەزٸندە «ٷكٸلٸ دومبىرا» بايقاۋى ٶتٸپ تۇردى. ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيٸن توقتاپ قالدى. سوندا ماعاۋييا حامزين, رىسباي عابديەۆ, قارشىعا احمەديياروۆ, سەكەن تۇرىسبەكوۆ سيياقتى تارلانداردى ورتاعا الىپ كٷيلەرٸن راحاتتانا تىڭداعان سەتتەر ەلٸ كٷنگە ەسٸمٸزدە».
دومبىرا جاساۋشىلارمەن بٸرگە بٷگٸندە سونداي سيرەك ٷلگٸلەردٸ كٶز قاراشىعىنداي ساقتايتىن كوللەكتسيونەرلەر ەلەمٸنٸڭ ٶزٸ سىرى بٶلەك بٸر عاجاپ.
«كەكٸمبەك سالىقوۆ اعامىزدىڭ ٷيٸندە تاماشا دومبىرا ساقتاۋلى. ول – قانىش سەتباەۆتىڭ دومبىراسى. مۇنى مۋزەيگە ٶتكٸزگەن جوق. ونى كەزٸندە قامار قاسىموۆ جاساعان. قايتالانباس ٶنەر تۋىندىسى. ونىڭ عاجاپ ٷنٸ مامانداردى تاڭداندىرىپ كەلەدٸ. بٸراق شەبەرلٸك قۇلپىن اشا الماي ەلەكپٸز. سول سيياقتى ە.رومانەنكو دا قۇپيياسىن ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەتكەن شەبەر. اتاقتى شەبەرلەردٸڭ بەرٸ سولاي بولعان. اماتي, ستراديۆاري, گۆارنەري سىرىن ەشكٸمگە اشپاعان. وسى يتالييالىق ٷش شەبەردٸڭ جاساعان سكريپكالارىنىڭ باعاسى ميلليوننان كەم تۇرمايدى. ٷشەۋٸ بٸر-بٸرٸمەن بەسەكەلەس بولعان. بەتٸنە جاعاتىن بوياۋىنا دەيٸن ەلٸ قۇپييا دەسەدٸ. رومانەنكو دا سولاي, دومبىراسىنىڭ تىلسىمىنا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەشكٸم باتا المايدى. بٸزدٸڭ دومبىراشىلار ونى ەدەيٸ اشىپ كٶرٸپ, قايتادان جاپقان كەزدە باياعى العاشقى تەمبرٸن جوعالتىپ العان كٶرٸنەدٸ. كٶردٸڭٸز بە, بۇلار اسا باعالى دومبىرا بولىپ سانالادى», – دەگەن جانعالي تاريح تاعىلىمىنا تەرەڭ بويلاپ, وي ٶربٸتتٸ. «احمەت جۇبانوۆتىڭ نۇرعيسا تٸلەنديەۆكە سىيلاعان دومبىراسىمەن ورىندالعان «قىز جٸبەك» فيلمٸندەگٸ كٷي ارقىلى حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس جاۋھارى دٷنيەگە كەلگەنٸن بٸلگەنٸمٸزبەن, ول سول باياعى رومانەنكو شەبەردٸڭ جاساعان دومبىراسى ەكەنٸن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن», – دەدٸ. دومبىرا تۋرالى ەڭگٸمە تيەگٸ اعىتىلعاندا, وي شىراعىنىڭ ارقا سال-سەرٸلەرٸ تۇتىنعان دومبىرا ٷلگٸلەرٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن اقسەلەۋ سەيدٸمبەك اعامىز ەلەمٸن سەۋلەلەندٸرۋٸ ەبدەن زاڭدى ەدٸ. كٷي ٶنەرٸن زەرتتەگەن عالىمنىڭ ٶزٸ دە قولىنان كەلمەيتٸن ٶنەرٸ جوق ەمبەباپ جان بولاتىن, ەر-تۇرمان, شاقشا جاسايتىن, ول كٸسٸنٸڭ قولىنان ٶزٸم 7-8 دومبىرا كٶردٸم. ەبٸكەن حاسەنوۆ تۇسىنداعى, سايدالى سارى توقا شەكٸرتتەرٸنٸڭ دومبىراسى ٷلگٸسٸندەگٸ نۇسقالاردى قازاقى قولٶنەردٸڭ سالتىمەن شاۋىپ وتىرىپ جاسايتىن. بٷگٸندە بۇلار بالالارىنىڭ ٷيٸندە ساقتاۋلى بولسا كەرەك. مۋزەيگە تاپسىردى دەپ ەستٸگەنٸم جوق. بٸر عالاماتى, ٶزٸ شىعارعان سول كٷيلەردٸ ٶزٸ جاساعان دومبىرالارمەن تارتىپ وتىراتىن. كٶڭٸلٸ تٷسكەن ادامعا دومبىرا سىيلاي سالاتىن جارىقتىق, اقاڭنىڭ اقكٶڭٸل مٸنەزٸن, ٶنەرٸن بٶلەك زەرتتەيتٸن كەز جەتتٸ», – دەپ تۇلعانى ەسكە الدى كٷيشٸ.
قۇلقىنعا قۇرىقتالمايتىن قۇن
قولٶنەر شەبەرٸ ەمانۋەل رومانەنكونىڭ وركەسترگە, جەكەلەگەن ورىنداۋشىلارعا, ەنشٸ-كٷيشٸلەرگە ارناپ جاساعان دومبىرالارىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى 100-دەن اسىپ جىعىلادى دەگەن دەرەك العا تارتىلدى. ال, ەندٸ وسىلاردىڭ قۇنى تۋرالى ايتاتىن بولساق, نارىق زامانىندا كەز كەلگەن اسىل بۇيىمنىڭ الدىمەن باعاسىنىڭ الدىڭعى ورىنعا شىعۋى ورىندى سانالادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە مٷلٸكتٸڭ باعاسىن ايقىنداۋ, مۇراعاتتىڭ قۇنىن بەلگٸلەۋ ساياساتى ەلٸ كٷنگە ەلەمدٸك ستاندارتقا ساي كەلە قويمايدى ەكەن. «ەلەمدٸك ستاندارت بويىنشا بەلگٸلٸ بٸر زاتتىڭ قۇنى ايقىن بولۋى تيٸس. اۋكتسيونداعى باعاسى بەلگٸلەنەدٸ. بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەتتٸڭ تاعايىنداعان قۇنى بولادى. بٸزدە ونداي جٷيە جوق, – دەيدٸ ٶنەر يەسٸ. – مىسالى, قايرات ايتباەۆ دەيتٸن كٷيشٸ جٸگٸت بار. مىنا قىزىلجار, سەمەي ٶڭٸرٸندەگٸ اتاقتى, ٶزٸ ەرٸ اقىن, ەرٸ سەرٸ كٸسٸنٸڭ ۇستاعان دومبىراسى سونىڭ قولىندا. وسىنى بٸر دەۋلەتتٸ ادام «مەرسەدەس» ماشيناسىن بەرٸپ, ساتىپ الماقشى بولعان ەكەن, بەرمەپتٸ. ونى جاساعان شەبەردٸڭ اتى-جٶنٸ, قاي جىلى جاسالعانى, رۋ-تايپاسىنا دەيٸن اراپ عارپٸمەن دومبىرانىڭ ارتىندا تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى. بٷلٸنبەگەن, تاماشا قالپىندا. ال ەلگٸ كٷيشٸنٸڭ ٶزٸ ٷيسٸز-كٷيسٸز جٷرگەنٸنە قاراماستان, كيەلٸ اسپاپتى ساتپاپتى. سەبەبٸ, ول دومبىرانىڭ قۇنىن بٸلەدٸ. قازٸرگە دەيٸن بٸزدە سانامىزدا ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ەڭ قىمبات سانالاتىن سكريپكا, ۆيولەنچەل تاقىلەتتەس اسپاپتار دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسىپ قالعان…بٸراق ەلەمدٸك اۋكتسيوندا ولاردان گيتارانىڭ داڭقى اسىپ تۇر. مىسالى, دجون لەننوننىڭ ۇستاعان گيتاراسى دەسە, بۇل ٷشٸن قالتاسىنان اقشاسىن ايامايتىن ەۋەسقويلار بارشىلىق. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلەمدەگٸ ەڭ قىمبات اسپاپ پاگانينيدٸكٸ بولىپ سانالادى. ونىڭ ٷستٸنە ەلەمنٸڭ ەڭ جارىق جۇلدىزدارىنا عانا ويناۋعا رۇقسات ەتٸلەدٸ, يسٸ قازاقتان بۇل سكريپكامەن ايمان مۇساقوجاەۆا ٶنەر كٶرسەتكەن ەكەن».
كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە كەز كەلگەن ماتەريالدىق قۇندىلىقتىڭ, اسپاپ بولسىن, قولٶنەر تۋىندىسى بولسىن, بەرٸنٸڭ ٶز قۇنى بار ەدٸ. مىسالى, ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ اعامىز الماتىداعى ۇلت-اسپاپتار مۋزەيٸن اشاردا وعان قوياتىن اسپاپتىڭ تٷپنۇسقاسىن تاپپاعان. سودان ەتنوگراف-عالىم, قولٶنەر شەبەرٸ دەركەمباي شوقپاروۆقا كٶشٸرمەلەردٸ جاساۋعا تاپسىرما بەرۋٸنە تۋرا كەلگەن. وعان قۇندى جەدٸگەرلەردٸ, ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ تٷپنۇسقالارىن ٶتكٸزۋ ۋاقىت ٶتە كەلە جٷزەگە اسقان. بولات سارىباەۆ سيياقتى مىقتى زەرتتەۋشٸلەر كوللەكتسيياسىن ٶزٸندە ساقتاپ قالدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى مەسەلە, كٶپتەگەن تاريحي دومبىرالار جەكەلەردٸڭ مەنشٸگٸندە قالىپ وتىر.
«2006 جىلى قاراعاندى قالاسىنداعى «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتٸنە باردىم. ماقساتىم – سول ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆكە كٷي جيناعىمدى كٶرسەتٸپ كٶمەك سۇراۋ بولاتىن. «قازاقتىڭ شەرتپە كٷيلەرٸ» اتتى العاشقى كٸتابىمدى نۇرەكەڭ شىعارىپ بەرگەن ەدٸ. سول جولى نۇرەكەڭنٸڭ كابينەتٸنەن بٸر اسا ٸسمەردٸڭ قولىنان شىققان قىمبات دومبىرا كٶردٸم. تەگٸن اسپاپ ەمەس ەكەنٸن بٸردەن تانىپ: «مىناۋ كٸمنٸڭ دومبىراسى?» – دەپ سۇراسام, اتاقتى اققىز كٷيشٸنٸڭ دومبىراسى بولىپ شىقتى. اققىز كٷيشٸنٸڭ ٶزٸ وڭاي ادام ەمەس, مىڭداپ جىلقى بٸتكەن اتاقتى احمەت بايدىڭ تۇقىمىنان. سوندا وسىعان قاراپ دومبىراسى قانشاعا شابىلعانىن ەسەپتەي بەرٸڭٸز. جالپى, قۇندى اسپاپتاردى كٶز قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان مۇنداي اپتال ازاماتتارعا باس ييۋٸمٸز كەرەك, وسىنداي قۇندى اسپاپتاردىڭ جالپى كاتالوگى جاسالىپ, مەملەكەتتٸك تٸزٸمگە ٸلٸنسە دە يگٸ ٸس بولار ەدٸ», – دەگەن ۇسىنىس بٸلدٸردٸ كٷيشٸ. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ اراسىندا اسپاپتى كەدٸمگٸدەي باعالاي الاتىن زييالى جاندار بارشىلىق دەيدٸ.
ٸرگەدەگٸلەر ٸشەگٸمەن ٸلگەرٸ
ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ كەزدە الىپساتار فيرمالار اسا مىقتى شەبەرلەردٸڭ ٶنٸمدەرٸن ساتىپ الىپ, ٶز دٷكەندەرٸنە قويا سالادى. ال شەتەلدە گيتارا جاسايتىن ٶندٸرٸس وشاقتارى بار, ونىمەن تۇتاس بٸر ەلدٸ مەكەندەر اينالىسىپ جاتادى. ەلەمدەگٸ ەڭ قىمبات گيتارانى سولار شىعارادى. ورتالىق ازييا اۋماعى بويىنشا ٶزبەكتەر اسپاپ جاساۋ ٶندٸرٸسٸ بويىنشا بەرٸنەن وزا شاۋىپ تۇر. جالپى, بۇل حالىق ٶزٸنٸڭ تٶل دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸنە كەلگەندە ٶتە مىقتى. مىسالى, بٸزدە دومبىرانىڭ ٸشەگٸ جاسالمايدى. جاپپاي ساتىلىمداعى دومبىرالاردان بايقايتىنىمىز, ٸشەگٸنە بالىق اۋلايتىن قارماقتىڭ «لەسكاسىن» بايلاپ جٷرمٸز. قانىڭ قالاي قاينامايدى. ال ٸرگەدەگٸ ٶزبەك اعايىندار ٶز تەحنولوگييالارىن جوعالتپاعان, قايتا دامىتقان. ولار دەستٷرلٸ اتاكەسٸپتٸ كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە جالعاستىرىپ باقتى. رۋبوب, دۋتار سيياقتى اسپاپتارىنا تاعاتىن ٸشەكتٸ ٶزدەرٸ جاساپ شىعارادى. رەسەيدە دە ٸشەك جاسايتىن فابريكالار بار. ساحا, حاكاس, تىۆا سەكٸلدٸ تٷبٸرٸ بٸزدەن الىستاماعان حالىقتار دا ٶزدەرٸنٸڭ فابريكالارىنان شىققان بۇيىمدى تۇتىنادى. باعاسى دا كەدەيدٸڭ قولى جەتەردەي كەلٸستٸ-اق.
«دەستٷرلٸ ەنشٸلەردٸڭ اراسىندا ەزٸرگە دومبىراعا كەلەدٸ-اۋ دەيتٸن ساپالى ٸشەكتٸ رەسەيدەن, سٸبٸردەن ات ارىتىپ الدىرتاتىن تالعامپاز مۋزىكانت – ەرلان رىسقالي باۋىرىمىز عانا. سىرباز ەنشٸ دٷنيە كٷيٸپ كەتسە دە دومبىراسىنا ارزانقول ٸشەكتٸ تاقپايدى. رەسەيلٸك شەبەرلەرگە تاپسىرىس بەرگٸزٸپ, العىزادى. سول تاعىلعان سوڭ عانا قوڭىرلاتا «مولدابايدىڭ ەنٸن» شىرقايدى. جالپى, «ۇلت بولام دەسەڭ دومبىراڭنىڭ ٸشەگٸن تٷزە!» دەيتٸن كەز كەلدٸ. مٸنە, بٸزگە ەڭ قۇرىعاندا وسىنداي ٸشەك يٸرەتٸن ٶندٸرٸس ورنى كەرەك», – دەپ كٷيشٸ بۇل سالاداعى ٶزەكجاردى ويىن ورتاعا سالدى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
