Rýhani jańǵyrý úshin ózimizdiń ulttyq bolmysymyzdy durys túsinip, onyń mán-jaiyn jaqsy bilýimiz kerek ekeni belgili. Qazaq halqynyń ulttyq kody, iaǵni, onyń ózindik bolmysynyń qalyptasýy kóshpendi ómir saltymen tyǵyz bailanysty. Kóne tarih sensek, adamzat ómiri kóshpendi dáýirden bastalady. Endeshe, qazaq halqynyń ulttyq erekshelikteri álemdik rýhani muranyń, búkiladamzattyq kodtyń bir bóligi bolyp tabylady. Bul qundylyqtar – adamzat qoǵamynyń alǵashqy rýhani jetistikteri. Qazaqtyń ulttyq kody – kóshpendiler kody. Ejelgi adamzat tirshiligine zer salar bolsaq, buǵan naqty kóz jetkize alamyz.
Búgingi kúnderi tarihshy ǵalymdar ejelgi adam tirshiligi kóshpendi ómirden bastalyp, kóptegen jyldar ótken soń ǵana otyryqshylyqqa óte bastaǵanyn jaqsy dáleldedi. Otyryqshylyqqa ótý áýeli jer sharynyń keibir jerlerinde bolyp, sońynan Dúnie júzin túgel qamtyǵan. Onyń ishinde qazaq halqy búgingi otyryqshy ómirge HH ǵasyrdyń basynda ǵana Keńes dáýiriniń yqpalymen aýysty. Osylai, taǵdyr halqymyzdy otyryqshylyqqa ótken sońǵy halyqtardyń biri etip, kóshpendi ómir saltynyń muragerine ainaldyrdy. Qazaq halqynyń dúnietanymy, ejelden kele jatqan kóptegen ádet-ǵurpy, meiramdary, tabiǵat pen álemge qatysty túsinik-paiymdary men ulttyq oiyndary adamzattyń ótken ómirin eske salyp, búgingi kúnderi olardyń turmys-saltyn kórsetkendei bolady. Osy sebepten de, qazaq halqynyń keibir ulttyq erekshelikterin búgingi kúnderge deiin saqtalyp kele jatqan búkiladamzattyq qundylyqtardyń qataryna jatqyzýǵa bolady. Ol qundylyqtardyń arasynda qazaq halqynyń ózindik mádenieti jáne salt-dástúrlerimen birge, qazaqtyń ulttyq oiyndary qyz qýý, kókpar, teńge alý, at shabys, toǵyzqumalaq, mýzyka aspaby dombyra, kiiz úii sol ejelgi kóshpendi ómirden kele jatqan ulttyq kodtyń kórinisteri ekenine daý joq. Kóshpendi dáýirdiń bul erekshelikteri jer sharyndaǵy kóptegen halyqtarda áli de kezdesetini - osynyń bir dáleli. Byltyrǵy jyly bolyp ótken Qyrǵyzstandaǵy Kóshpendiler Olimpiadasy da osyny kórsetti.
Qazaqtyń ulttyq kody óte kóne ǵana emes, sonymen birge, ol kóshpendi ómir saltymen búkil álem úilesimdiliginen paida bolǵan. Biraq búgingi kúnderi kóshpendilik týraly teris oi-pikir qalyptasyp otyr. Tehnokrattyq ókilder, onyń ishinde batys oishyldary kóshpendilerdi órkenietke qarsy qoiyp, olardy jabaiy halyq retinde qabyldaidy. Bul adamdy tolǵandyratyn óte kúrdeli másele bolyp otyr. Shyn máninde, bári kerisinshe – qazirgi zamanda kóshpendiler emes, otyryqshy halyqtardyń ózi jabaiylanyp ketti. Árine, mundai pikir áýelde tosyn, ári daýly bolyp kórinýi múmkin. Áitse de, órkeniet pen jabaiynyń arasyn ashyp, olardyń aiyrmashylyǵyn salystyrsaq, osyǵan kózimiz jetedi.
Órkeniet jáne jabaiylar. Bir batys ǵalymynyń «Órkeniet pen jabaiylar (varvarlar) únemi kúreste. Ádette bul kúreste jabaiylar jeńedi» degen sózi bar. Osylai batys oishyldary jabaiylardyń únemi jeńiske jetetinin moiyndaidy, biraq sebebin túsindire almaidy nemese túsindirgisi kelmeidi. Onyń da sebebi bar. Jabaiy dep sanalatyn kóshpendilerdiń basymy - túrki halyqtary. Sondyqtan Edil batyr (Attila) bastaǵan kóne ǵundardyń, seljúk túrikteriniń, Osman imperiiasynyń tizesi batqan eýropalyqtar, qypshaqtardan teperish kórip, túrki-monǵoldardyń ezgisinde bolǵan reseilikter, ózderin kóne mádeniettiń oshaǵy dep sanaityn irandyqtar (farsylar) túrki áleminiń órkeniette alatyn ornyn moiyndaǵysy kelmeidi. Olardyń áseriniń kúshtiligi sonshalyqty, búgingi kúnderi búkil álem solardyń oi-pikirin qoldap otyr.
Shynynda da, bul - paradoks.
Jabaiylar jetilmegen, órkenietti elden tómen bolsa, onda qalaisha tómen el ózinen joǵary eldi únemi jeńip otyrǵan? Al, tarih shyndyǵy – osy. Jabaiylar órkenietti únemi jeńip otyrǵan jáne álemdegi eń iri memleketterdiń negizin qurǵan. Buǵan b.z.d. IV ǵasyrdaǵy ejelgi Ǵundar, odan keiingi Uly Túrik Qaǵanaty, Shyńǵys han, Ámir Temir joryqtary, Indiiadaǵy Uly Moǵol imperiiasy, odan bergi Osman imperiiasy tárizdi uly memleketter tarihy jaqsy dálel. Otyryqshy eldi jeńip bul memleketterdi ornatqan jabaiylardyń barlyǵy derlik kóshpendiler jáne túrikter edi.
Bul qubylystyń syryn túsinýdiń mańyzy óte zor. Ásirese, ata-babamyz kóshpendi bolǵan bizge, qazaqtar úshin. Sebebi, bul máselege tereńdemegen, tek batys ǵalymdarynyń oi-júiesin qabyldaǵan keibir qazaqtarda da kóshpendiler mádenietten artta qalǵan, jabaiy el degen oi qalyptasqan. Tipti keibir qazaq ǵalymdary «kóshpendi» degenge arlanǵandai, tarihtan túrli mysaldar izdep, qazaqty otyryqshy eldiń qataryna qosýǵa umtylady.
Olardyń oiynsha: jabaiylar órkenietke qarsy jáne ony joiýshylar, adamzat qoǵamynyń damýyna ziian keltirýshiler. Batys ǵalymdary tujyrymdaityn «jabaiylar meiirimsiz-ozbyr, qatal-zulym, adamgershiligi tómen» degen oidy qabyldap, tolyq sengeni sonshalyqty, tipti olardyń basqasha oilaýǵa qabileti joq tárizdi. Kóshpendilerdiń únemi jeńiske jetý sebebi – olardyń mádenieti joq jabaiylyǵy, meiirimsiz qataldyǵy, tek qara kúsh, basshylarynyń ozbyr-qanypezerligi. Qazirgi zamandaǵy kópshilik qaýymnyń oiy osy. Biraq, osyndai oidyń shyrmaýynda júrip eńsemizdi kótere alamyz ba? Ulttyq kodymyz osyndai nashar bolsa rýhani jańǵyrý múmkin be!? Árine, múmkin emes! Sondyqtan, ulttyq kodymyzdyń qalyptasý tarihyna kóz jiberip, máseleniń basyn ashyp alýymyz kerek. Eger, máselege tereńinen úńiletin bolsaq, shyn máninde olai emes, tipti, múlde kerisinshe ekenine kózimiz jetedi.
Rýhani jańǵyrý bos alańda paida bolmaidy. Oǵan irgetas kerek. Irgetasymyz – halqymyzdyń ótken zamanda qalyptasqan ulttyq kody. Bul onyń rýhani bailyǵy. Sol ótkendegi jinaǵan bailyqqa súiene otyryp rýhani jańǵyra alamyz. Osylai keleshegimizdi quramyz. Rýhani jańǵyrýdyń qabyrǵasy keleshekte qalanatyn bolsa, al, irgetasy – ótkende qalanǵan ulttyq kodymyz. Irgetasymyz álsiz, nashar bolsa jasaǵan rýhani jańǵyrýymyzdyń ǵimaraty uzaq ómir súre almaidy. Sondyqtan, myqty irgetas kerek. Osy turǵydan alǵanda, rýhani jańǵyrý úshin bizdiń irgetasymyzdyń qandai myqty ekenin, iaǵni, ata-babalarymyzdyń kim bolǵanyn jáne qandai jetistikterge jetkenin bilip, túisinýdiń mańyzy asa zor. Ol úshin áýeli ony anyqtaityn belgi (kriterii) kerek. Qandai belgi boiynsha biz ózimizdiń ótken jaǵdaiymyzdy anyqtai alamyz? Eger osy suraqtyń sheshimin taba bilsek, jabaiylar men órkeniettilerdiń de arasy ashylyp, aqiqatyna jetemiz. Sebebi kimniń kim ekenin túsinemiz. Órkeniet pen jabaiylardyń arasyndaǵy talastyń sheshimi osy kúrdeli suraqtyń jaýabyna bailanysty. Bul suraqtyń jaýabyn Abai murasynan tabýǵa bolady.
Abai qyryq úshinshi sózinde «Adam uǵyly eki nárseden: biri – tán, biri – jan» deidi. Iaǵni, adam balasy rýhani jáne zattyq bolmystardan, iaǵni, jan jáne tánnen quralǵan. Osyǵan bailanysty jetinshi sózinde jan qumary jáne tán qumary bolatynyn jazady. Ekeýi eki bólek jáne olar bir-birimen únemi kúreste.
Tán qumary adamnyń tánin qana-ǵattandyrýdan shyǵady. Tán qumary tórteý – uiqy, tamaq, qorǵaný jáne urpaq qaldyrý. Bular jan qumaryn qanaǵattandyrý úshin, iaǵni, adamǵa ómirdiń túpki maqsatyna jetýi úshin kerek. Biraq kópshilik bul aqiqatty bilmeidi nemese bilgisi kelmeidi. Osylai qazirgi zamanda jan qumary umytylyp, tán qumaryna baǵyttalǵan órkeniet dáýiri týyp otyr. Sondyqtan, kópshiliktiń túsinigi boiynsha, órkeniet degenimiz – ǵylymi-tehnikalyq jetistikterge negizdelgen, iaǵni, tán qumaryn qana-ǵattandyrýǵa baǵyttalǵan ómir salty. Jan qumary ekinshi maqsatta. Tán qumary jan qumarynan joǵary qoiylyp, tán qumaryna arnalǵan árekettiń barlyǵy jetistik retinde qabyldanady. Bul jetistikter materialdyq álemniń ómirin jalǵastyrýǵa arnalǵan barlyq jan ielerine – janýarlarǵa da, adamdarǵa da tán. Biraq, Abai óziniń qara sózinde adam janýarlardan bólek ekenin, onyń haiýanattardan artyq jaratylǵanyn dáleldeidi. Ol artyqshylyq nede? Ol artyqshylyq – adamnyń jan qumaryna berilip, rýhani jańǵyrý jolyna túsý múmkindiginde. Sol múmkindikti paidalanǵanda ǵana adam qataryna qosylýǵa bolady. Al, paidalana bilmeitinderdi Abaidyń «jarym adam», ne bolmasa «daladaǵy ańdarsyń» dep ańmen teńeitini bar emes pe!? Ol múmkindikti durys paidalaný úshin adamǵa erekshe aqyl jáne erik berilgen. Ókinishke orai, adamdar bul erikti óziniń nápsisine paidalanyp, kúnáli isterge barady. Osylai nápsiqumarlyq basym bolyp, álem úilesimdiligi buzylady. Mysaly, árkim uiqyda mamyq tósekti unatady, eger úlken saraida bolsa tipti jaqsy. Tamaǵy qarapaiym emes, til úiiretin dámdi jáne mol bolýy kerek. Qorǵaný úshin qarý-jaraqtyń neshe túrlerin jasap, kúrdelendire bermek. Urpaq qaldyrýǵa umtylys mólsherden asyp, nápsiqumarlyqqa, jezókshelikke ainalady. Osynyń barlyǵy jan qumaryn umytyp, tán qumaryna berilý belgileri. Adamdy nápsi jeńip, ol haiýan jasamaityn qylyqty jasap, tómen quldyraidy. Nápsisi jeńgen adam haiýannan da jaman. Sebebi, haiýan tabiǵi zańdylyqtardy buzbaidy. Onyń aqyly joq. Al, adam bolsa, nápsi jolynda óziniń aqylymen haiýan jasamaityn joldardy oilap tabýdan taiynbaidy. Osylai keibireýler haiýannan da jaman bolyp júr. Biraq ózderi túsinbeidi. Eshkim jeńe almai otyrǵan jemqorlyqtyń sebebi de, mine, osynda.
Tán qumaryna berilgen adam azyp, máńgúrt, sońynda qolynan eshteńe kelmeitin bolbyr adamǵa ainalady. Rýhani quldyraǵan adam ar-uiattan airylyp, qairat-jigeri taýsylady. Al, qoǵam quldyraý jolyna túsedi. Osydan mańyzdy tujyrym shyǵady. Rýhani, ne bolmasa zattyq kózqaraspen qaraýǵa bailanysty qoǵam ómiri eki túrli qabyldanady. Olardyń tómen, ne joǵary bolýy osy eki kózqarasqa bailanysty. Tán qumary turǵysynan alǵanda búgingi tehnokrattyq órkeniet jetilgen jáne kúnnen kúnge alǵa basyp kele jatyr. Al, jan qumary turǵysynan alyp qarasaq – búgingi órkeniet jetilý emes, rýhani quldyraý dáýiri. Bul daýdyń sheshimi joq tárizdi. Sebebi, jan qumary men tán qumaryn aiyryp, olardyń jaqsy-jaman jaqtaryn túsiný qarapaiym adamǵa ońai emes. Osylai, búkil adamzat órkeniet máselesinde ekige jarylyp otyr. Máseleni sheshý úshin Abai ilimine júginýimiz kerek. Danyshpan Abai bul daýdyń sheshimin taýyp beredi.
Jan qumary men tán qumarynyń qaisysy joǵary? Adam ómiriniń baǵyty osy suraqtyń jaýabyna bailanysty eki túrli bolady. Abai jan tánnen joǵary, sondyqtan, jan qumary tán qumarynan artyq ekenin dáleldeidi. Adam ómirin anyqtaityn nárse – jan qumary. Adam ǵana emes, búkil qoǵam ómirin anyqtaityn osy belgi. Neǵurlym ómir janǵa jaily bolsa, ol – solǵurlym joǵary. Iaǵni, jan qumary yqpalyndaǵy qoǵam tán qumary yqpalyndaǵy qoǵamnan joǵary tur. Endi, órkeniet pen jabaiylyqty bir-birinen aiyryp, olardyń qaisysy artyq ekenin túsiný kerek. Ol úshin qaisysy jan qumaryna, al, qaisysy tán qumaryna beiim ekenin bilýge týra keledi. Osylai ózimizdiń kim ekenimizdi túsinip, adamzat tarihyndaǵy ornymyzdy kóre alamyz.
Jabaiylar kim bolǵan? «Jabaiylar» shynymen de jabaiy bolǵan ma? Qazirgi zamandaǵy túsinik boiynsha, kóshpendilerdiń barlyǵy «jabaiylar». Ejelgi adamdardy da osy qatarǵa qosady. Mundai pikir adamnyń rýhani bolmysyn eskermei, ony tek qana tán retinde qabyldaýdan shyǵady. Árine, bul taza materialistik kózqarastan shyǵatyn jańsaq pikir. Sebebi tabiǵatpen úilesimdi ómir súretin adamdar jabaiy bolýy múmkin emes. Kóshpendiler ózderin tabiǵattyń bir bóligi retinde sezinip, Táńirge tabynǵan. Táńir degenimiz aspan, tabiǵatty bildiredi. Qazirgi kezdegi qazaqtardyń adam «óldi» demei, «qaitty» dep, tabiǵattyń basqa deńgeiine ótkenin bildirip, arýaqtardy umytpai, olarmen únemi bailanysta otyratyny osyny bildiredi. Olar álemder bailanysyn buzbai, tabiǵatpen úilesimdi ómir súrgen. Osylai kóshpendiler Táńirge qulshylyq etip, tabiǵat yqpalymen, ózderin bolmystyń bir bóligi retinde sezingen. Álemmen birtutas bolyp, birikken. Álemdi kemshiliksiz bir Jaratýshy jaratyp, ony Ózi basqaryp otyrǵandyqtan, mundai ómirde de kemshiliktiń bolýy múmkin emes. Endeshe kóshpendiler ómiri de kemshiliksiz boldy. Jan tabiǵat aiasynda evoliýtsiia boiynsha úzdiksiz jetilý barysynda. Kemshiliksiz kóshpendiler búkil adamzat ómirin rettep, bolmys ómirimen úilesimdi bolýyn rettep otyrǵan negizgi kúsh boldy desek artyq bolmaidy. Tán qumaryna berilip, evoliýtsiialyq joldan shyqqan halyqtardy jónge salyp, olardy úilesimdi ómirge qaitaryp otyrǵan. Kóshpendilerdiń otyryqshylardy baǵyndyryp, uly memleketter qurǵanda elde tynyshtyq ornap, ózara qarym-qatynastyń jaqsarýy, halyqtyń ómiri bir qalypqa kelýi osynyń dáleli. Kóshpendiler osylai adamzat ómiriniń evoliýtsiialyq órkendeýinde negizgi kúsh bolǵan. Onyń sebebi de bar. Abai óziniń otyz segizinshi qara sózinde «Alla taǵala sheksiz, bizdiń aqylymyz shekteýli. Sheksizdi shekteýlimen túsinýge bolmaidy» dep jazady. Kóshpendi ómir – minsiz Álemdik Sananyń jaratqany bolsa, al, otyryqshy ómir – adamnyń shekteýli aqylymen paida bolǵan jasandy ómir. Kóshpendi ómir minsiz Alla taǵalanyń jasaǵany, al otyryqshy ómir – adamnyń shekteýli oiynan paida bolǵan ómir. Sheksiz ben shektini salystyrýǵa bolmaidy. Abai otyz segizinshi sózinde shekteýliniń Sheksizdiń jasaǵanyn jasamaq túgili, ony túsine de almaitynyn jazady. Endeshe, Sheksiz jasaǵan kóshpendi ómirdi shekteýli jasaǵan otyryqshy ómirmen qalai salystyra alamyz? Al, shekteýli jasaǵan ómirdi Sheksiz jasaǵan ómirden artyq degennniń ózi, islam turǵysynan (tipti qai din turǵysynan bolsa da) alǵanda Jaratýshyǵa kúmán keltirý bolyp shyǵar edi. Bul – jabaiylardyń otyryqshylardan kem emes, kerisinshe artyq ekenine bir dálel.
Ekinshi dálel – órkeniet pen ja-baiylyqtyń arasyndaǵy tartys jan qumary men tán qumarynyń úzdiksiz kúres ainasy. Jan qumary tán qumarynan joǵary ekeni aityldy. Tán qumary jeńip, jan qumary kúizelgende kóshpendiler kelip jan qumaryn qaita qalpyna keltiredi. Mysaly, kóshpendiler irip-shirigen Buhar handyǵyn, ózara kúresip birige almai júrgen orys kniazderin, rýhani quldyraǵan ertedegi Rim imperiiasyn osylai qutqardy. Jany saý adamnyń táni de saý, sondyqtan, ol tán qumaryndaǵy adamnan joǵary turady. Onyń rýhani kúshi bar. Rýhani kúsh pen zattyq kúsh kúreskende árdaiym rýhani kúsh jeńedi. Sebebi, rýhani kúshtiń qoldaýshysy – Joǵary Jaratýshy. Oǵan súiengendi eshqandai kúsh jeńe almaidy. Al, zattyq kúsh tek qana ózine ǵana súienedi. Sondyqtan, ol árqashan jeńiliste. Rýhani kúshi bar kóshpendiler tán qumarymen álsiregen otyryqshylardy ońai jeńip, olardy túrtip, uiqydan oiatqandai bolady. Osylai, kóshpendiler adamzattyń qozǵaýshy kúshine ainalǵan. Eger, osyndai kúres bolmasa adamzat rýhy áldeqashan tereń uiqyǵa batyp, qoǵam irip-shirip, keibir uly imperiialar tárizdi jer betinen joiylyp ta keter me edi, kim bilsin.
Ejelgi adamdar ómirin zertteitin HH ǵasyrda paida bolǵan paleoantropologiia ǵylymy boiynsha adamzat ómiri júzdegen myń jyldarǵa sozylǵan kóshpendilikten bastalǵan. Áýelde jemis-jidek terip, balyq aýlap, ańshylyq quryp kóshpendi ómir súrgen adamdar keiinnen maldy qolǵa úiretip ómir súrgen. Alǵashqy otyryqshy ómir Taiaý Shyǵysta tek sońǵy 10-13 myń jylda bastalyp, Eýropada sońǵy 4-5 myń jylda ǵana jalǵasqan. Osylai adamzattyń ómiri ózgermei, birqalypty bolýy onyń kópshilik ómiri kóshpendi bolǵandyqtan degen tujyrymǵa kelemiz. Al, adam ómiriniń jáne tabiǵattyń ózgeriske túsýi otyryqshylyqqa ótken keiingi qysqa merzimde bolǵan. Osylai qazirgi zattyq órkenietten shyqqan adamzat zardaptarynyń sebebi – otyryqshy ómir salty ekenin kóremiz. Biraq, osy qarapaiym túsinikti batys adamdary qabyldai almaidy. Onyń da sebebi bar. Batys adamy men Shyǵys adamy birdei emes. Olardyń ómir súrý qaǵidalarynda úlken aiyrmashylyq bar. Batys adamyn basy, iaǵni, aqyly basqarady, al, Shyǵys adamyn júregi, iaǵni, jany basqarady. Basta mi ornalasqan, sondyqtan, ba-tys adamy ómirdi oilaý júiesimen qabyldaidy. Júrekte jan ornalasqan, sondyqtan, shyǵys adamy ómirdi janymen qabyldaidy. Tán qumary midan shyǵady, al, jan qumary júrekten shyǵady. Batys adamy tán qumaryna jaqyn bolsa, al, shyǵys adamy – jan qumaryna jaqyn. Olardyń ómirdi qabyldaýy eki bólek. Sondyqtan, keide olar, tipti, birin-biri túsinbei jatady. Ne sebepten jabaiylardyń órkenietti únemi jeńip otyratynyn batys oi júiesiniń túsinbeýi de osy sebepten.
Qazaq shyǵys adamy bolǵandyqtan, jan qumaryna beiim. Ol «janym – arymnyń sadaǵasy» dep ary úshin, iaǵni, uiat jolynda ólimnen de qoryqpaityn bolǵan. Ádilet jolynda oǵan eshqandai kedergi joq. Tipti, ólimniń ózi kedergi emes. Bul oǵan erlik, jáýánmárttik qasiet berdi. Sondyqtan, onyń jolynda qarabas qamy úshin ar-uiatynan aiyrylǵan otyryqshy eldiń adamy bóget bola almaǵan.
Mi, odan shyǵatyn aqyl zattyq álemge jatatyndyqtan, batys adamy zattyq órkenietke jaqyn. Zattyq órkeniettiń damýy Eýropada on besinshi ǵasyrdan bastalyp, búgingi kúnderi kúsh alyp ketkeni belgili. Ol búkil adamzattyń oi-órisine sińip, qazirgi zamanda búkil álemdi jaýlap aldy. Sondyqtan, búgingi adam rýhani kúshtiń ne ekenin bilmeidi, túsinbeidi de. Olar úshin zattyq órkenieti joq eldiń barlyǵy – jabaiylar. Keibir qazaqtardyń batys oi júiesin qabyldap, ózderiniń burynǵy ata-babasyn jabaiylarmen teńep júrgenderi de osy sebepten. Al, shyn máninde, kim jabaiy? Tabiǵatpen úilesimdi ómir súretin kóshpendiler jabaiy ma, álde tek óziniń qarabas qamy úshin búkil tabiǵatqa ziian keltirip, adamzat ómirine qaýip tóndirip otyrǵan zattyq órkeniet jabaiy ma? Endi, bul mańyzdy suraqqa árkimniń ózi jaýap bersin.
Abai ilimi aiasynda kóshpendi elderdiń tarihi-áleýmettik jaǵdaiyn osylai túsinip, tarazylai alamyz. Osylai, kóshpendi ómir súrgender jabaiy emes, kerisinshe, olardyń otyryqshy ómir súrgenderden artyq bolǵanyn túsinemiz. Sol kezde kóshpendi ómir otyryqshylyqqa qaraǵanda artyq jáne úilesimdi ómir ekenine kózimiz jetedi. Álemdik ádi-lettilikti qalpyna keltirip jáne halqymyzdyń ulttyq kodynyń tarihyn durys túsine otyryp, eýrotsentristik oi júieden arylamyz.
Sonymen, Evraziianyń úlken keńistiginde biligin júrgizip, imperiialyq memleketter qurǵan halyqtardyń barlyǵy da kóshpendiler ekenin kóremiz. Olar jersharyndaǵy halyqtarǵa beibit ómir berdi. Kóshpendiler evrotsentristerdiń oiyndai «varvar» emes, adamzat ómirin baǵyttap otyrǵan negizgi kúsh bolǵanyn bilemiz. Kóshpendi ómirdiń álem úilesimdiliginiń bir kórinisi ekenin bile otyryp, ulttyq kodymyzdyń qalai qalyptasqanyn túsinemiz. Osyndai jolmen qalyptasqan ulttyq kodymyz – bizdiń negizgi rýhani bailyǵymyz.
Dosym Omarov,
abaitanýshy, professor.
"Aqiqat"
