رۋحاني جاڭعىرۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى دۇرىس تٷسٸنٸپ, ونىڭ مەن-جايىن جاقسى بٸلۋٸمٸز كەرەك ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كودى, ياعني, ونىڭ ٶزٸندٸك بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋى كٶشپەندٸ ٶمٸر سالتىمەن تىعىز بايلانىستى. كٶنە تاريح سەنسەك, ادامزات ٶمٸرٸ كٶشپەندٸ دەۋٸردەن باستالادى. ەندەشە, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ ەلەمدٸك رۋحاني مۇرانىڭ, بٷكٸلادامزاتتىق كودتىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. بۇل قۇندىلىقتار – ادامزات قوعامىنىڭ العاشقى رۋحاني جەتٸستٸكتەرٸ. قازاقتىڭ ۇلتتىق كودى – كٶشپەندٸلەر كودى. ەجەلگٸ ادامزات تٸرشٸلٸگٸنە زەر سالار بولساق, بۇعان ناقتى كٶز جەتكٸزە الامىز.
بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ تاريحشى عالىمدار ەجەلگٸ ادام تٸرشٸلٸگٸ كٶشپەندٸ ٶمٸردەن باستالىپ, كٶپتەگەن جىلدار ٶتكەن سوڭ عانا وتىرىقشىلىققا ٶتە باستاعانىن جاقسى دەلەلدەدٸ. وتىرىقشىلىققا ٶتۋ ەۋەلٸ جەر شارىنىڭ كەيبٸر جەرلەرٸندە بولىپ, سوڭىنان دٷنيە جٷزٸن تٷگەل قامتىعان. ونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقى بٷگٸنگٸ وتىرىقشى ٶمٸرگە حح عاسىردىڭ باسىندا عانا كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ ىقپالىمەن اۋىستى. وسىلاي, تاعدىر حالقىمىزدى وتىرىقشىلىققا ٶتكەن سوڭعى حالىقتاردىڭ بٸرٸ ەتٸپ, كٶشپەندٸ ٶمٸر سالتىنىڭ مۇراگەرٸنە اينالدىردى. قازاق حالقىنىڭ دٷنيەتانىمى, ەجەلدەن كەلە جاتقان كٶپتەگەن ەدەت-عۇرپى, مەيرامدارى, تابيعات پەن ەلەمگە قاتىستى تٷسٸنٸك-پايىمدارى مەن ۇلتتىق ويىندارى ادامزاتتىڭ ٶتكەن ٶمٸرٸن ەسكە سالىپ, بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ ولاردىڭ تۇرمىس-سالتىن كٶرسەتكەندەي بولادى. وسى سەبەپتەن دە, قازاق حالقىنىڭ كەيبٸر ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸن بٷگٸنگٸ كٷندەرگە دەيٸن ساقتالىپ كەلە جاتقان بٷكٸلادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ول قۇندىلىقتاردىڭ اراسىندا قازاق حالقىنىڭ ٶزٸندٸك مەدەنيەتٸ جەنە سالت-دەستٷرلەرٸمەن بٸرگە, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى قىز قۋۋ, كٶكپار, تەڭگە الۋ, ات شابىس, توعىزقۇمالاق, مۋزىكا اسپابى دومبىرا, كيٸز ٷيٸ سول ەجەلگٸ كٶشپەندٸ ٶمٸردەن كەلە جاتقان ۇلتتىق كودتىڭ كٶرٸنٸستەرٸ ەكەنٸنە داۋ جوق. كٶشپەندٸ دەۋٸردٸڭ بۇل ەرەكشەلٸكتەرٸ جەر شارىنداعى كٶپتەگەن حالىقتاردا ەلٸ دە كەزدەسەتٸنٸ - وسىنىڭ بٸر دەلەلٸ. بىلتىرعى جىلى بولىپ ٶتكەن قىرعىزستانداعى كٶشپەندٸلەر وليمپياداسى دا وسىنى كٶرسەتتٸ.
قازاقتىڭ ۇلتتىق كودى ٶتە كٶنە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە, ول كٶشپەندٸ ٶمٸر سالتىمەن بٷكٸل ەلەم ٷيلەسٸمدٸلٸگٸنەن پايدا بولعان. بٸراق بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ كٶشپەندٸلٸك تۋرالى تەرٸس وي-پٸكٸر قالىپتاسىپ وتىر. تەحنوكراتتىق ٶكٸلدەر, ونىڭ ٸشٸندە باتىس ويشىلدارى كٶشپەندٸلەردٸ ٶركەنيەتكە قارسى قويىپ, ولاردى جابايى حالىق رەتٸندە قابىلدايدى. بۇل ادامدى تولعاندىراتىن ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە بولىپ وتىر. شىن مەنٸندە, بەرٸ كەرٸسٸنشە – قازٸرگٸ زاماندا كٶشپەندٸلەر ەمەس, وتىرىقشى حالىقتاردىڭ ٶزٸ جابايىلانىپ كەتتٸ. ەرينە, مۇنداي پٸكٸر ەۋەلدە توسىن, ەرٸ داۋلى بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. ەيتسە دە, ٶركەنيەت پەن جابايىنىڭ اراسىن اشىپ, ولاردىڭ ايىرماشىلىعىن سالىستىرساق, وسىعان كٶزٸمٸز جەتەدٸ.
ٶركەنيەت جەنە جابايىلار. بٸر باتىس عالىمىنىڭ «ٶركەنيەت پەن جابايىلار (ۆارۆارلار) ٷنەمٸ كٷرەستە. ەدەتتە بۇل كٷرەستە جابايىلار جەڭەدٸ» دەگەن سٶزٸ بار. وسىلاي باتىس ويشىلدارى جابايىلاردىڭ ٷنەمٸ جەڭٸسكە جەتەتٸنٸن مويىندايدى, بٸراق سەبەبٸن تٷسٸندٸرە المايدى نەمەسە تٷسٸندٸرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ونىڭ دا سەبەبٸ بار. جابايى دەپ سانالاتىن كٶشپەندٸلەردٸڭ باسىمى - تٷركٸ حالىقتارى. سوندىقتان ەدٸل باتىر (اتتيلا) باستاعان كٶنە عۇنداردىڭ, سەلجٷك تٷرٸكتەرٸنٸڭ, وسمان يمپەريياسىنىڭ تٸزەسٸ باتقان ەۋروپالىقتار, قىپشاقتاردان تەپەرٸش كٶرٸپ, تٷركٸ-مونعولداردىڭ ەزگٸسٸندە بولعان رەسەيلٸكتەر, ٶزدەرٸن كٶنە مەدەنيەتتٸڭ وشاعى دەپ سانايتىن يراندىقتار (فارسىلار) تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ٶركەنيەتتە الاتىن ورنىن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. ولاردىڭ ەسەرٸنٸڭ كٷشتٸلٸگٸ سونشالىقتى, بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ بٷكٸل ەلەم سولاردىڭ وي-پٸكٸرٸن قولداپ وتىر.
شىنىندا دا, بۇل - پارادوكس.
جابايىلار جەتٸلمەگەن, ٶركەنيەتتٸ ەلدەن تٶمەن بولسا, وندا قالايشا تٶمەن ەل ٶزٸنەن جوعارى ەلدٸ ٷنەمٸ جەڭٸپ وتىرعان? ال, تاريح شىندىعى – وسى. جابايىلار ٶركەنيەتتٸ ٷنەمٸ جەڭٸپ وتىرعان جەنە ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ نەگٸزٸن قۇرعان. بۇعان ب.ز.د. ٸV عاسىرداعى ەجەلگٸ عۇندار, ودان كەيٸنگٸ ۇلى تٷرٸك قاعاناتى, شىڭعىس حان, ەمٸر تەمٸر جورىقتارى, ينديياداعى ۇلى موعول يمپەريياسى, ودان بەرگٸ وسمان يمپەريياسى تەرٸزدٸ ۇلى مەملەكەتتەر تاريحى جاقسى دەلەل. وتىرىقشى ەلدٸ جەڭٸپ بۇل مەملەكەتتەردٸ ورناتقان جابايىلاردىڭ بارلىعى دەرلٸك كٶشپەندٸلەر جەنە تٷرٸكتەر ەدٸ.
بۇل قۇبىلىستىڭ سىرىن تٷسٸنۋدٸڭ ماڭىزى ٶتە زور. ەسٸرەسە, اتا-بابامىز كٶشپەندٸ بولعان بٸزگە, قازاقتار ٷشٸن. سەبەبٸ, بۇل مەسەلەگە تەرەڭدەمەگەن, تەك باتىس عالىمدارىنىڭ وي-جٷيەسٸن قابىلداعان كەيبٸر قازاقتاردا دا كٶشپەندٸلەر مەدەنيەتتەن ارتتا قالعان, جابايى ەل دەگەن وي قالىپتاسقان. تٸپتٸ كەيبٸر قازاق عالىمدارى «كٶشپەندٸ» دەگەنگە ارلانعانداي, تاريحتان تٷرلٸ مىسالدار ٸزدەپ, قازاقتى وتىرىقشى ەلدٸڭ قاتارىنا قوسۋعا ۇمتىلادى.
ولاردىڭ ويىنشا: جابايىلار ٶركەنيەتكە قارسى جەنە ونى جويۋشىلار, ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىنا زييان كەلتٸرۋشٸلەر. باتىس عالىمدارى تۇجىرىمدايتىن «جابايىلار مەيٸرٸمسٸز-وزبىر, قاتال-زۇلىم, ادامگەرشٸلٸگٸ تٶمەن» دەگەن ويدى قابىلداپ, تولىق سەنگەنٸ سونشالىقتى, تٸپتٸ ولاردىڭ باسقاشا ويلاۋعا قابٸلەتٸ جوق تەرٸزدٸ. كٶشپەندٸلەردٸڭ ٷنەمٸ جەڭٸسكە جەتۋ سەبەبٸ – ولاردىڭ مەدەنيەتٸ جوق جابايىلىعى, مەيٸرٸمسٸز قاتالدىعى, تەك قارا كٷش, باسشىلارىنىڭ وزبىر-قانىپەزەرلٸگٸ. قازٸرگٸ زامانداعى كٶپشٸلٸك قاۋىمنىڭ ويى وسى. بٸراق, وسىنداي ويدىڭ شىرماۋىندا جٷرٸپ ەڭسەمٸزدٸ كٶتەرە الامىز با? ۇلتتىق كودىمىز وسىنداي ناشار بولسا رۋحاني جاڭعىرۋ مٷمكٸن بە!? ەرينە, مٷمكٸن ەمەس! سوندىقتان, ۇلتتىق كودىمىزدىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا كٶز جٸبەرٸپ, مەسەلەنٸڭ باسىن اشىپ الۋىمىز كەرەك. ەگەر, مەسەلەگە تەرەڭٸنەن ٷڭٸلەتٸن بولساق, شىن مەنٸندە ولاي ەمەس, تٸپتٸ, مٷلدە كەرٸسٸنشە ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتەدٸ.
رۋحاني جاڭعىرۋ بوس الاڭدا پايدا بولمايدى. وعان ٸرگەتاس كەرەك. ٸرگەتاسىمىز – حالقىمىزدىڭ ٶتكەن زاماندا قالىپتاسقان ۇلتتىق كودى. بۇل ونىڭ رۋحاني بايلىعى. سول ٶتكەندەگٸ جيناعان بايلىققا سٷيەنە وتىرىپ رۋحاني جاڭعىرا الامىز. وسىلاي كەلەشەگٸمٸزدٸ قۇرامىز. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ قابىرعاسى كەلەشەكتە قالاناتىن بولسا, ال, ٸرگەتاسى – ٶتكەندە قالانعان ۇلتتىق كودىمىز. ٸرگەتاسىمىز ەلسٸز, ناشار بولسا جاساعان رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ عيماراتى ۇزاق ٶمٸر سٷرە المايدى. سوندىقتان, مىقتى ٸرگەتاس كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, رۋحاني جاڭعىرۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ ٸرگەتاسىمىزدىڭ قانداي مىقتى ەكەنٸن, ياعني, اتا-بابالارىمىزدىڭ كٸم بولعانىن جەنە قانداي جەتٸستٸكتەرگە جەتكەنٸن بٸلٸپ, تٷيسٸنۋدٸڭ ماڭىزى اسا زور. ول ٷشٸن ەۋەلٸ ونى انىقتايتىن بەلگٸ (كريتەريي) كەرەك. قانداي بەلگٸ بويىنشا بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ٶتكەن جاعدايىمىزدى انىقتاي الامىز? ەگەر وسى سۇراقتىڭ شەشٸمٸن تابا بٸلسەك, جابايىلار مەن ٶركەنيەتتٸلەردٸڭ دە اراسى اشىلىپ, اقيقاتىنا جەتەمٸز. سەبەبٸ كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ٶركەنيەت پەن جابايىلاردىڭ اراسىنداعى تالاستىڭ شەشٸمٸ وسى كٷردەلٸ سۇراقتىڭ جاۋابىنا بايلانىستى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن اباي مۇراسىنان تابۋعا بولادى.
اباي قىرىق ٷشٸنشٸ سٶزٸندە «ادام ۇعىلى ەكٸ نەرسەدەن: بٸرٸ – تەن, بٸرٸ – جان» دەيدٸ. ياعني, ادام بالاسى رۋحاني جەنە زاتتىق بولمىستاردان, ياعني, جان جەنە تەننەن قۇرالعان. وسىعان بايلانىستى جەتٸنشٸ سٶزٸندە جان قۇمارى جەنە تەن قۇمارى بولاتىنىن جازادى. ەكەۋٸ ەكٸ بٶلەك جەنە ولار بٸر-بٸرٸمەن ٷنەمٸ كٷرەستە.
تەن قۇمارى ادامنىڭ تەنٸن قانا-عاتتاندىرۋدان شىعادى. تەن قۇمارى تٶرتەۋ – ۇيقى, تاماق, قورعانۋ جەنە ۇرپاق قالدىرۋ. بۇلار جان قۇمارىن قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن, ياعني, ادامعا ٶمٸردٸڭ تٷپكٸ ماقساتىنا جەتۋٸ ٷشٸن كەرەك. بٸراق كٶپشٸلٸك بۇل اقيقاتتى بٸلمەيدٸ نەمەسە بٸلگٸسٸ كەلمەيدٸ. وسىلاي قازٸرگٸ زاماندا جان قۇمارى ۇمىتىلىپ, تەن قۇمارىنا باعىتتالعان ٶركەنيەت دەۋٸرٸ تۋىپ وتىر. سوندىقتان, كٶپشٸلٸكتٸڭ تٷسٸنٸگٸ بويىنشا, ٶركەنيەت دەگەنٸمٸز – عىلىمي-تەحنيكالىق جەتٸستٸكتەرگە نەگٸزدەلگەن, ياعني, تەن قۇمارىن قانا-عاتتاندىرۋعا باعىتتالعان ٶمٸر سالتى. جان قۇمارى ەكٸنشٸ ماقساتتا. تەن قۇمارى جان قۇمارىنان جوعارى قويىلىپ, تەن قۇمارىنا ارنالعان ەرەكەتتٸڭ بارلىعى جەتٸستٸك رەتٸندە قابىلدانادى. بۇل جەتٸستٸكتەر ماتەريالدىق ەلەمنٸڭ ٶمٸرٸن جالعاستىرۋعا ارنالعان بارلىق جان يەلەرٸنە – جانۋارلارعا دا, ادامدارعا دا تەن. بٸراق, اباي ٶزٸنٸڭ قارا سٶزٸندە ادام جانۋارلاردان بٶلەك ەكەنٸن, ونىڭ حايۋاناتتاردان ارتىق جاراتىلعانىن دەلەلدەيدٸ. ول ارتىقشىلىق نەدە? ول ارتىقشىلىق – ادامنىڭ جان قۇمارىنا بەرٸلٸپ, رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنا تٷسۋ مٷمكٸندٸگٸندە. سول مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانعاندا عانا ادام قاتارىنا قوسىلۋعا بولادى. ال, پايدالانا بٸلمەيتٸندەردٸ ابايدىڭ «جارىم ادام», نە بولماسا «دالاداعى اڭدارسىڭ» دەپ اڭمەن تەڭەيتٸنٸ بار ەمەس پە!? ول مٷمكٸندٸكتٸ دۇرىس پايدالانۋ ٷشٸن ادامعا ەرەكشە اقىل جەنە ەرٸك بەرٸلگەن. ٶكٸنٸشكە وراي, ادامدار بۇل ەرٸكتٸ ٶزٸنٸڭ نەپسٸسٸنە پايدالانىپ, كٷنەلٸ ٸستەرگە بارادى. وسىلاي نەپسٸقۇمارلىق باسىم بولىپ, ەلەم ٷيلەسٸمدٸلٸگٸ بۇزىلادى. مىسالى, ەركٸم ۇيقىدا مامىق تٶسەكتٸ ۇناتادى, ەگەر ٷلكەن سارايدا بولسا تٸپتٸ جاقسى. تاماعى قاراپايىم ەمەس, تٸل ٷيٸرەتٸن دەمدٸ جەنە مول بولۋى كەرەك. قورعانۋ ٷشٸن قارۋ-جاراقتىڭ نەشە تٷرلەرٸن جاساپ, كٷردەلەندٸرە بەرمەك. ۇرپاق قالدىرۋعا ۇمتىلىس مٶلشەردەن اسىپ, نەپسٸقۇمارلىققا, جەزٶكشەلٸككە اينالادى. وسىنىڭ بارلىعى جان قۇمارىن ۇمىتىپ, تەن قۇمارىنا بەرٸلۋ بەلگٸلەرٸ. ادامدى نەپسٸ جەڭٸپ, ول حايۋان جاسامايتىن قىلىقتى جاساپ, تٶمەن قۇلدىرايدى. نەپسٸسٸ جەڭگەن ادام حايۋاننان دا جامان. سەبەبٸ, حايۋان تابيعي زاڭدىلىقتاردى بۇزبايدى. ونىڭ اقىلى جوق. ال, ادام بولسا, نەپسٸ جولىندا ٶزٸنٸڭ اقىلىمەن حايۋان جاسامايتىن جولداردى ويلاپ تابۋدان تايىنبايدى. وسىلاي كەيبٸرەۋلەر حايۋاننان دا جامان بولىپ جٷر. بٸراق ٶزدەرٸ تٷسٸنبەيدٸ. ەشكٸم جەڭە الماي وتىرعان جەمقورلىقتىڭ سەبەبٸ دە, مٸنە, وسىندا.
تەن قۇمارىنا بەرٸلگەن ادام ازىپ, مەڭگٷرت, سوڭىندا قولىنان ەشتەڭە كەلمەيتٸن بولبىر ادامعا اينالادى. رۋحاني قۇلدىراعان ادام ار-ۇياتتان ايرىلىپ, قايرات-جٸگەرٸ تاۋسىلادى. ال, قوعام قۇلدىراۋ جولىنا تٷسەدٸ. وسىدان ماڭىزدى تۇجىرىم شىعادى. رۋحاني, نە بولماسا زاتتىق كٶزقاراسپەن قاراۋعا بايلانىستى قوعام ٶمٸرٸ ەكٸ تٷرلٸ قابىلدانادى. ولاردىڭ تٶمەن, نە جوعارى بولۋى وسى ەكٸ كٶزقاراسقا بايلانىستى. تەن قۇمارى تۇرعىسىنان العاندا بٷگٸنگٸ تەحنوكراتتىق ٶركەنيەت جەتٸلگەن جەنە كٷننەن كٷنگە العا باسىپ كەلە جاتىر. ال, جان قۇمارى تۇرعىسىنان الىپ قاراساق – بٷگٸنگٸ ٶركەنيەت جەتٸلۋ ەمەس, رۋحاني قۇلدىراۋ دەۋٸرٸ. بۇل داۋدىڭ شەشٸمٸ جوق تەرٸزدٸ. سەبەبٸ, جان قۇمارى مەن تەن قۇمارىن ايىرىپ, ولاردىڭ جاقسى-جامان جاقتارىن تٷسٸنۋ قاراپايىم ادامعا وڭاي ەمەس. وسىلاي, بٷكٸل ادامزات ٶركەنيەت مەسەلەسٸندە ەكٸگە جارىلىپ وتىر. مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن اباي ٸلٸمٸنە جٷگٸنۋٸمٸز كەرەك. دانىشپان اباي بۇل داۋدىڭ شەشٸمٸن تاۋىپ بەرەدٸ.
جان قۇمارى مەن تەن قۇمارىنىڭ قايسىسى جوعارى? ادام ٶمٸرٸنٸڭ باعىتى وسى سۇراقتىڭ جاۋابىنا بايلانىستى ەكٸ تٷرلٸ بولادى. اباي جان تەننەن جوعارى, سوندىقتان, جان قۇمارى تەن قۇمارىنان ارتىق ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ. ادام ٶمٸرٸن انىقتايتىن نەرسە – جان قۇمارى. ادام عانا ەمەس, بٷكٸل قوعام ٶمٸرٸن انىقتايتىن وسى بەلگٸ. نەعۇرلىم ٶمٸر جانعا جايلى بولسا, ول – سولعۇرلىم جوعارى. ياعني, جان قۇمارى ىقپالىنداعى قوعام تەن قۇمارى ىقپالىنداعى قوعامنان جوعارى تۇر. ەندٸ, ٶركەنيەت پەن جابايىلىقتى بٸر-بٸرٸنەن ايىرىپ, ولاردىڭ قايسىسى ارتىق ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. ول ٷشٸن قايسىسى جان قۇمارىنا, ال, قايسىسى تەن قۇمارىنا بەيٸم ەكەنٸن بٸلۋگە تۋرا كەلەدٸ. وسىلاي ٶزٸمٸزدٸڭ كٸم ەكەنٸمٸزدٸ تٷسٸنٸپ, ادامزات تاريحىنداعى ورنىمىزدى كٶرە الامىز.
جابايىلار كٸم بولعان? «جابايىلار» شىنىمەن دە جابايى بولعان ما? قازٸرگٸ زامانداعى تٷسٸنٸك بويىنشا, كٶشپەندٸلەردٸڭ بارلىعى «جابايىلار». ەجەلگٸ ادامداردى دا وسى قاتارعا قوسادى. مۇنداي پٸكٸر ادامنىڭ رۋحاني بولمىسىن ەسكەرمەي, ونى تەك قانا تەن رەتٸندە قابىلداۋدان شىعادى. ەرينە, بۇل تازا ماتەرياليستٸك كٶزقاراستان شىعاتىن جاڭساق پٸكٸر. سەبەبٸ تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر سٷرەتٸن ادامدار جابايى بولۋى مٷمكٸن ەمەس. كٶشپەندٸلەر ٶزدەرٸن تابيعاتتىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە سەزٸنٸپ, تەڭٸرگە تابىنعان. تەڭٸر دەگەنٸمٸز اسپان, تابيعاتتى بٸلدٸرەدٸ. قازٸرگٸ كەزدەگٸ قازاقتاردىڭ ادام «ٶلدٸ» دەمەي, «قايتتى» دەپ, تابيعاتتىڭ باسقا دەڭگەيٸنە ٶتكەنٸن بٸلدٸرٸپ, ارۋاقتاردى ۇمىتپاي, ولارمەن ٷنەمٸ بايلانىستا وتىراتىنى وسىنى بٸلدٸرەدٸ. ولار ەلەمدەر بايلانىسىن بۇزباي, تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر سٷرگەن. وسىلاي كٶشپەندٸلەر تەڭٸرگە قۇلشىلىق ەتٸپ, تابيعات ىقپالىمەن, ٶزدەرٸن بولمىستىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە سەزٸنگەن. ەلەممەن بٸرتۇتاس بولىپ, بٸرٸككەن. ەلەمدٸ كەمشٸلٸكسٸز بٸر جاراتۋشى جاراتىپ, ونى ٶزٸ باسقارىپ وتىرعاندىقتان, مۇنداي ٶمٸردە دە كەمشٸلٸكتٸڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ەندەشە كٶشپەندٸلەر ٶمٸرٸ دە كەمشٸلٸكسٸز بولدى. جان تابيعات اياسىندا ەۆوليۋتسييا بويىنشا ٷزدٸكسٸز جەتٸلۋ بارىسىندا. كەمشٸلٸكسٸز كٶشپەندٸلەر بٷكٸل ادامزات ٶمٸرٸن رەتتەپ, بولمىس ٶمٸرٸمەن ٷيلەسٸمدٸ بولۋىن رەتتەپ وتىرعان نەگٸزگٸ كٷش بولدى دەسەك ارتىق بولمايدى. تەن قۇمارىنا بەرٸلٸپ, ەۆوليۋتسييالىق جولدان شىققان حالىقتاردى جٶنگە سالىپ, ولاردى ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸرگە قايتارىپ وتىرعان. كٶشپەندٸلەردٸڭ وتىرىقشىلاردى باعىندىرىپ, ۇلى مەملەكەتتەر قۇرعاندا ەلدە تىنىشتىق ورناپ, ٶزارا قارىم-قاتىناستىڭ جاقسارۋى, حالىقتىڭ ٶمٸرٸ بٸر قالىپقا كەلۋٸ وسىنىڭ دەلەلٸ. كٶشپەندٸلەر وسىلاي ادامزات ٶمٸرٸنٸڭ ەۆوليۋتسييالىق ٶركەندەۋٸندە نەگٸزگٸ كٷش بولعان. ونىڭ سەبەبٸ دە بار. اباي ٶزٸنٸڭ وتىز سەگٸزٸنشٸ قارا سٶزٸندە «اللا تاعالا شەكسٸز, بٸزدٸڭ اقىلىمىز شەكتەۋلٸ. شەكسٸزدٸ شەكتەۋلٸمەن تٷسٸنۋگە بولمايدى» دەپ جازادى. كٶشپەندٸ ٶمٸر – مٸنسٸز ەلەمدٸك سانانىڭ جاراتقانى بولسا, ال, وتىرىقشى ٶمٸر – ادامنىڭ شەكتەۋلٸ اقىلىمەن پايدا بولعان جاساندى ٶمٸر. كٶشپەندٸ ٶمٸر مٸنسٸز اللا تاعالانىڭ جاساعانى, ال وتىرىقشى ٶمٸر – ادامنىڭ شەكتەۋلٸ ويىنان پايدا بولعان ٶمٸر. شەكسٸز بەن شەكتٸنٸ سالىستىرۋعا بولمايدى. اباي وتىز سەگٸزٸنشٸ سٶزٸندە شەكتەۋلٸنٸڭ شەكسٸزدٸڭ جاساعانىن جاساماق تٷگٸلٸ, ونى تٷسٸنە دە المايتىنىن جازادى. ەندەشە, شەكسٸز جاساعان كٶشپەندٸ ٶمٸردٸ شەكتەۋلٸ جاساعان وتىرىقشى ٶمٸرمەن قالاي سالىستىرا الامىز? ال, شەكتەۋلٸ جاساعان ٶمٸردٸ شەكسٸز جاساعان ٶمٸردەن ارتىق دەگەنننٸڭ ٶزٸ, يسلام تۇرعىسىنان (تٸپتٸ قاي دٸن تۇرعىسىنان بولسا دا) العاندا جاراتۋشىعا كٷمەن كەلتٸرۋ بولىپ شىعار ەدٸ. بۇل – جابايىلاردىڭ وتىرىقشىلاردان كەم ەمەس, كەرٸسٸنشە ارتىق ەكەنٸنە بٸر دەلەل.
ەكٸنشٸ دەلەل – ٶركەنيەت پەن جا-بايىلىقتىڭ اراسىنداعى تارتىس جان قۇمارى مەن تەن قۇمارىنىڭ ٷزدٸكسٸز كٷرەس ايناسى. جان قۇمارى تەن قۇمارىنان جوعارى ەكەنٸ ايتىلدى. تەن قۇمارى جەڭٸپ, جان قۇمارى كٷيزەلگەندە كٶشپەندٸلەر كەلٸپ جان قۇمارىن قايتا قالپىنا كەلتٸرەدٸ. مىسالى, كٶشپەندٸلەر ٸرٸپ-شٸرٸگەن بۇحار حاندىعىن, ٶزارا كٷرەسٸپ بٸرٸگە الماي جٷرگەن ورىس كنيازدەرٸن, رۋحاني قۇلدىراعان ەرتەدەگٸ ريم يمپەريياسىن وسىلاي قۇتقاردى. جانى ساۋ ادامنىڭ تەنٸ دە ساۋ, سوندىقتان, ول تەن قۇمارىنداعى ادامنان جوعارى تۇرادى. ونىڭ رۋحاني كٷشٸ بار. رۋحاني كٷش پەن زاتتىق كٷش كٷرەسكەندە ەردايىم رۋحاني كٷش جەڭەدٸ. سەبەبٸ, رۋحاني كٷشتٸڭ قولداۋشىسى – جوعارى جاراتۋشى. وعان سٷيەنگەندٸ ەشقانداي كٷش جەڭە المايدى. ال, زاتتىق كٷش تەك قانا ٶزٸنە عانا سٷيەنەدٸ. سوندىقتان, ول ەرقاشان جەڭٸلٸستە. رۋحاني كٷشٸ بار كٶشپەندٸلەر تەن قۇمارىمەن ەلسٸرەگەن وتىرىقشىلاردى وڭاي جەڭٸپ, ولاردى تٷرتٸپ, ۇيقىدان وياتقانداي بولادى. وسىلاي, كٶشپەندٸلەر ادامزاتتىڭ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالعان. ەگەر, وسىنداي كٷرەس بولماسا ادامزات رۋحى ەلدەقاشان تەرەڭ ۇيقىعا باتىپ, قوعام ٸرٸپ-شٸرٸپ, كەيبٸر ۇلى يمپەرييالار تەرٸزدٸ جەر بەتٸنەن جويىلىپ تا كەتەر مە ەدٸ, كٸم بٸلسٸن.
ەجەلگٸ ادامدار ٶمٸرٸن زەرتتەيتٸن حح عاسىردا پايدا بولعان پالەوانتروپولوگييا عىلىمى بويىنشا ادامزات ٶمٸرٸ جٷزدەگەن مىڭ جىلدارعا سوزىلعان كٶشپەندٸلٸكتەن باستالعان. ەۋەلدە جەمٸس-جيدەك تەرٸپ, بالىق اۋلاپ, اڭشىلىق قۇرىپ كٶشپەندٸ ٶمٸر سٷرگەن ادامدار كەيٸننەن مالدى قولعا ٷيرەتٸپ ٶمٸر سٷرگەن. العاشقى وتىرىقشى ٶمٸر تاياۋ شىعىستا تەك سوڭعى 10-13 مىڭ جىلدا باستالىپ, ەۋروپادا سوڭعى 4-5 مىڭ جىلدا عانا جالعاسقان. وسىلاي ادامزاتتىڭ ٶمٸرٸ ٶزگەرمەي, بٸرقالىپتى بولۋى ونىڭ كٶپشٸلٸك ٶمٸرٸ كٶشپەندٸ بولعاندىقتان دەگەن تۇجىرىمعا كەلەمٸز. ال, ادام ٶمٸرٸنٸڭ جەنە تابيعاتتىڭ ٶزگەرٸسكە تٷسۋٸ وتىرىقشىلىققا ٶتكەن كەيٸنگٸ قىسقا مەرزٸمدە بولعان. وسىلاي قازٸرگٸ زاتتىق ٶركەنيەتتەن شىققان ادامزات زارداپتارىنىڭ سەبەبٸ – وتىرىقشى ٶمٸر سالتى ەكەنٸن كٶرەمٸز. بٸراق, وسى قاراپايىم تٷسٸنٸكتٸ باتىس ادامدارى قابىلداي المايدى. ونىڭ دا سەبەبٸ بار. باتىس ادامى مەن شىعىس ادامى بٸردەي ەمەس. ولاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ قاعيدالارىندا ٷلكەن ايىرماشىلىق بار. باتىس ادامىن باسى, ياعني, اقىلى باسقارادى, ال, شىعىس ادامىن جٷرەگٸ, ياعني, جانى باسقارادى. باستا مي ورنالاسقان, سوندىقتان, با-تىس ادامى ٶمٸردٸ ويلاۋ جٷيەسٸمەن قابىلدايدى. جٷرەكتە جان ورنالاسقان, سوندىقتان, شىعىس ادامى ٶمٸردٸ جانىمەن قابىلدايدى. تەن قۇمارى ميدان شىعادى, ال, جان قۇمارى جٷرەكتەن شىعادى. باتىس ادامى تەن قۇمارىنا جاقىن بولسا, ال, شىعىس ادامى – جان قۇمارىنا جاقىن. ولاردىڭ ٶمٸردٸ قابىلداۋى ەكٸ بٶلەك. سوندىقتان, كەيدە ولار, تٸپتٸ, بٸرٸن-بٸرٸ تٷسٸنبەي جاتادى. نە سەبەپتەن جابايىلاردىڭ ٶركەنيەتتٸ ٷنەمٸ جەڭٸپ وتىراتىنىن باتىس وي جٷيەسٸنٸڭ تٷسٸنبەۋٸ دە وسى سەبەپتەن.
قازاق شىعىس ادامى بولعاندىقتان, جان قۇمارىنا بەيٸم. ول «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ارى ٷشٸن, ياعني, ۇيات جولىندا ٶلٸمنەن دە قورىقپايتىن بولعان. ەدٸلەت جولىندا وعان ەشقانداي كەدەرگٸ جوق. تٸپتٸ, ٶلٸمنٸڭ ٶزٸ كەدەرگٸ ەمەس. بۇل وعان ەرلٸك, جەۋەنمەرتتٸك قاسيەت بەردٸ. سوندىقتان, ونىڭ جولىندا قاراباس قامى ٷشٸن ار-ۇياتىنان ايىرىلعان وتىرىقشى ەلدٸڭ ادامى بٶگەت بولا الماعان.
مي, ودان شىعاتىن اقىل زاتتىق ەلەمگە جاتاتىندىقتان, باتىس ادامى زاتتىق ٶركەنيەتكە جاقىن. زاتتىق ٶركەنيەتتٸڭ دامۋى ەۋروپادا ون بەسٸنشٸ عاسىردان باستالىپ, بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ كٷش الىپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ول بٷكٸل ادامزاتتىڭ وي-ٶرٸسٸنە سٸڭٸپ, قازٸرگٸ زاماندا بٷكٸل ەلەمدٸ جاۋلاپ الدى. سوندىقتان, بٷگٸنگٸ ادام رۋحاني كٷشتٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيدٸ, تٷسٸنبەيدٸ دە. ولار ٷشٸن زاتتىق ٶركەنيەتٸ جوق ەلدٸڭ بارلىعى – جابايىلار. كەيبٸر قازاقتاردىڭ باتىس وي جٷيەسٸن قابىلداپ, ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعى اتا-باباسىن جابايىلارمەن تەڭەپ جٷرگەندەرٸ دە وسى سەبەپتەن. ال, شىن مەنٸندە, كٸم جابايى? تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر سٷرەتٸن كٶشپەندٸلەر جابايى ما, ەلدە تەك ٶزٸنٸڭ قاراباس قامى ٷشٸن بٷكٸل تابيعاتقا زييان كەلتٸرٸپ, ادامزات ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىرعان زاتتىق ٶركەنيەت جابايى ما? ەندٸ, بۇل ماڭىزدى سۇراققا ەركٸمنٸڭ ٶزٸ جاۋاپ بەرسٸن.
اباي ٸلٸمٸ اياسىندا كٶشپەندٸ ەلدەردٸڭ تاريحي-ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن وسىلاي تٷسٸنٸپ, تارازىلاي الامىز. وسىلاي, كٶشپەندٸ ٶمٸر سٷرگەندەر جابايى ەمەس, كەرٸسٸنشە, ولاردىڭ وتىرىقشى ٶمٸر سٷرگەندەردەن ارتىق بولعانىن تٷسٸنەمٸز. سول كەزدە كٶشپەندٸ ٶمٸر وتىرىقشىلىققا قاراعاندا ارتىق جەنە ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتەدٸ. ەلەمدٸك ەدٸ-لەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرٸپ جەنە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق كودىنىڭ تاريحىن دۇرىس تٷسٸنە وتىرىپ, ەۋروتسەنتريستٸك وي جٷيەدەن ارىلامىز.
سونىمەن, ەۆرازييانىڭ ٷلكەن كەڭٸستٸگٸندە بيلٸگٸن جٷرگٸزٸپ, يمپەرييالىق مەملەكەتتەر قۇرعان حالىقتاردىڭ بارلىعى دا كٶشپەندٸلەر ەكەنٸن كٶرەمٸز. ولار جەرشارىنداعى حالىقتارعا بەيبٸت ٶمٸر بەردٸ. كٶشپەندٸلەر ەۆروتسەنتريستەردٸڭ ويىنداي «ۆارۆار» ەمەس, ادامزات ٶمٸرٸن باعىتتاپ وتىرعان نەگٸزگٸ كٷش بولعانىن بٸلەمٸز. كٶشپەندٸ ٶمٸردٸڭ ەلەم ٷيلەسٸمدٸلٸگٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸن بٸلە وتىرىپ, ۇلتتىق كودىمىزدىڭ قالاي قالىپتاسقانىن تٷسٸنەمٸز. وسىنداي جولمەن قالىپتاسقان ۇلتتىق كودىمىز – بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ رۋحاني بايلىعىمىز.
دوسىم وماروۆ,
ابايتانۋشى, پروفەسسور.
"اقيقات"
