“Qai ulttyń bolsyn ana tili, ata dástúri, salt-sanasy – sol halyqtyń ózindik qadir-qasietin, jan dúniesin, turmys-tirshiligin kórsetetin tól belgileri. Olar – búkil bir halyqtyń ómir jolynda ǵasyrlar boiy mysqaldap jinaǵan rýhani qazynasy, urpaqtan-urpaqqa qaldyrǵan ardaq-murasy. Onsyz qara shańyraǵy bar irgeli el bolyp, bútin ult bolyp qalý múmkin emes. Ana tili, ata dástúr ózinen-ózi jalǵaspaidy nemese bireý syrttan kelip sen úshin kósegeńdi kógertip saqtap ta bermeidi. Halyqtyń óz bet-beinesinen aiyrylýy ne saqtap qalýy – árbir urpaq ókiliniń ózinen keiingi izbasarlaryna babalar amanatyn qai sapada jetkizýine bailanysty”.
Baýyrjan Momyshuly,
1973 jyl. Qarashanyń 19 juldyzy, dúisenbi.
Qazaq halqynyń qaharman uly, alty alashtyń ardaqtysy ult taǵdyry jaily osylai tolǵanyp, keiingilerge ósiet qaldyrǵan eken. Árbir sanaly adamdy bei-jai qaldyrmaityn, erejedei anyq osy bir ata sózderin oqyǵan saiyn tereń oiǵa qalamyn. Ulttyń keleshegi óser urpaqtyń qolynda desek, sol jastar óz halqynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúri, tanym-nanymdarynan ne biledi? Qaidan, kim ónege kórsetip úiretedi? Jetpis jyl boiy qudaisyz qoǵamda ómir súrip, kommýnistik partiianyń daiyn ideologiiasymen tárbielengen aǵa býyn ulttyq qundylyqtardan erikti-eriksiz túrde adasyńqyrap qalǵanyn eskersek, búgingi ata-ájelerdiń bári babalar amanatyn urpaǵyna jetkize aldy ma? Qalasaq ta, qalamasaq ta úiirip áketip bara jatqan jahandanýǵa jutylyp ketpei, ulttyq beinemizdi qalai saqtap qalamyz? “Yqtyrmań bolmasa, jelge ókpeleme” degendei, qalqan bolar qandai shara bar? Menińshe, búgingi qazaq qoǵamyn osyndai saýaldar tolǵandyrýy kerek edi.
Ata-babalarymyz armandaǵan, armandap qana qoimai, naizanyń ushymen, qylyshtyń júzimen qorǵaǵan derbestikke qol jetip, tóbemiz kókke jeterdei qýandyq. Sol bir kóńilimiz lepirgen kezde qonaqjai ádetimizben shekarany shalqaityp, qushaǵymyzdy aiqara ashyp jiberdik. Batys pen Shyǵystyń kózqurtyna ainalarymyzdy ańǵarmai qaldyq. Olarǵa qazaqtyń qazaq bolyp qalýy kerek emes, kókeilerin tesken bizdiń ushan-teńiz bailyǵymyz bolatyn. En dáýlettiń iisin aishylyq jerden sezetin jyryndylardyń tumsyǵyn suǵa soryp, asyǵy alshysynan túskender qanshama?! Asty-ústi kenge toly bai elden, qolyńdy qaqpaityn meimandos elden aiyrylyp qalmaýy úshin olar qandai da bir amal-ailadan taisalmady. Qazaqstanǵa aldymen qashanda tez qimyldaityn ári paidanyń qulaǵy kóringende anasynyń ústinen attap ótetin Batys lek-legimen aǵyldy. Ózimen birge bizde joq tehnologiialardy ákeldi. Buryn qoly jetken alyp, qoly jetpegen “defitsit” dep aýzynyń sýy qurityn zattarǵa qaryq qyldy. Sonymen birge atys-shabys pen qatygezdikke, teksizdik pen arsyzdyqqa toly kinolar, esti adamdy eseńgiretetin iiý-qiiý, ý-shý mýzyka, esirtkiniń, qarýdyń túr-túri qosa kirdi.
“Kórmegenge kóseý tań” degendei, talǵamai, taldamai, ásirese jastar sonyń bárin qabyldap, boilaryna sińirip úlgerdi. Solardyń jeitinin jep, kietinin kiip, shegetinin shegip, istegen áreketterin oisyz qaitalady. Onyń bárin mádeniet, jetistik sanady. Qysqa ýaqyttyń ishinde minez-qulqy, sana-sezimi, túr-turpaty ózgerdi. Bularǵa shetel asyp oqityndardy qosyńyz. Olar bilim alyp qana qoimaidy, mindetti túrde ózge eldiń ómir saltyn da, kózqarasyn da qabyldady.
Jetpis jyl boiy dinnen kenjelep qalǵan halyq úshin egemendiktiń jyly lebimen birge kelgen dindik aqparattar aǵymy shaqshadai basymyzdy sharadai etti. Biz buryn adamdardyń dindik senimin tunshyqtyrǵan qoǵamda ómir súrsek te, qazaq halqy eshqashan qudaisyz bolǵan emes. “Qudaisyz qýrai synbaidy” degendi kóńiline ustaǵan el edi. Biraq fanatik bolmaǵan. Ókinishke qarai, arab elderinde din oqýyn oqyǵan qazaq jastary múlde ózgerip keldi. Keldi de, islam sekildi taza, meiirimdi, beibit dindi nasihattaýdyń ornyna islammen betin jyltyratyp, qazaqty arabtandyrýǵa qulshyndy. Musylman bolý úshin arab bolýdyń, olardyń salt-dástúr ádetterin ustanýdyń múlde qajeti joq ekenin dindik saýaty joq adamdar alǵashynda túsinbedi. Túsinbedi de, neshe túrli sektalardyń qaqpanyna túsip, ata-babanyń ǵasyrlar boiy qalyptastyrǵan qundylyqtaryna qarsy shyǵa bastady. Qazaqtyń jelisi úzilmei kele jatqan salty nege islamǵa jazylýy kerek edi deý oilaryna kirip te shyqpady.
Sebepsiz qubylys, sebepsiz saldar bolmaidy. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezinde ulttyq ideologiia jasalmady, ulttyq úlgi-ónegeniń baǵyt-baǵdary eleýsiz qaldy. Quzyrly oryndar saiasat pen ideologiiany shatastyrǵan sekildi. Eger sol ýaqytta ulttyq rýhani qundylyqtardy keiin ysyryp tastamaǵanda jastarymyzdy Batys kelip jalańashtap, Shyǵys kelip tumshalap, ártúrli sektalardyń kúl-qoqysymen sanasyn lastamas edi.
Qazir qoǵamda daý-damai týǵyzyp júrgen bir nárse – hidjabqa bailanysty. Ol – arabtardyń islam dininen buryn da kigen kiimi. Muny tikelei musylmandyqpen bailanystyrýdyń jóni joq. Jeriniń ystyqtyǵynan ári únemi soǵatyn qum-boranynan saqtaný úshin kóshpendi arabtardyń erkegi de, áieli de kózinen basqa jerlerin jabyq ustaýǵa májbúr bolǵan. Kele-kele ulttyq kiimge ainalyp ketken. Kóp nárseniń baiybyna tereń úńilmeitin, kórgenin kórgen kúii qabyldaǵan qyzdarymyzdyń belgili bir bóligi, atap aitqanda, salafit aǵymyndaǵylar hidjabty musylmandyq belgidei, sonyń shartyndai kóredi. Al hidjab qazaq halqynda eshqashan bolmaǵan, atyn da estimegen.
Qazaq halqynyń ózine tán erekshelikteriniń biri – qyzdarynyń betin jappai, órlikke, namysqoilyqqa, ádeptilikke ónerli de óreli bolýǵa baýlyǵandyǵynda. Jaýgershilik kezde qazaq qyzdary ákelerimen, aǵalarymen birge saýyt-dýlyǵa kiip, jaýǵa shapqan, elin-jerin qorǵaýǵa úles qosqan. Arǵy kóne dáýirdegi, túpki tegimizdegi Tumar qyz-Tomiris, Zarina syndy el basqarǵan ári batyr bolǵan qyzdar bar. Odan beri de Gaýhar batyr atanǵan Qabanbaidai jaýjúrek batyrdyń jary, Kenesary hannyń qaryndasy Bopai sekildi batyr qyzdar eliniń táýelsizdigi úshin aiqasqan. Qazaq qyzdarynyń atymen atalatyn Qyzai, Muryn, Syban sekildi rý basqarǵandar, topty jaryp, er-azamattarmen aitysqa túsken jeztańdai Ulbala, Sara sekildi aqyndar, Dina, Aqjeleń, Qońyrsha siiaqty dáýlesker kúishiler, kúni keshegi “Shyǵystyń qos juldyzy” Áliia men Mánshúk – el ataǵyn shyǵarǵan eren tulǵalar. Men bul jerde tizim uzaqqa ketpes úshin birdi-ekisin ǵana mysal retinde keltirip otyrmyn. Áitpese, arǵy-bergi tarihymyzda aty áigili aiaýly qyzdarymyz, qudaiǵa shúkir, jetkilikti. Eger qazaq qyzdaryn tómen ustap, bet-aýzyn búrkep beishara etken bolsa, bular qaidan shyǵar edi?!
Qazaq qyzdary buryn turmys qurǵanǵa deiin oramal salmaǵan. “Basyna oramal tústi” degen “aq nekeli áiel boldy” degen uǵymdy bildirgen. Kúieýge shyqpai turyp oramal salý Keńes ókimetiniń kelýimen, komsomolmen birge kelgen. Qazaq qyzdary oǵan deiin kámshat bórik, úkili taqiia, monshaqty soraba, shashaqty qasaba, jyrǵa sekildi keremet sándi baskiimderdi kigen. “Qyzdyń kórki – shash” dep shash kútimine erekshe mán bergendikten “shashyn on kún tarap, bes kún órgen” dep ánge qosyp ásirelegen. “Qolań shash”, “súmbil shash”, “qara shash”, “altyn shash” degen qazaq qyzdarynyń shash bitimine orai berilgen ádemi teńeýler de bar. Endi osyndai shashqa taǵatyn sholpy, shashbaý, shashteńge siiaqty áshekei buiymdardy qosyńyz.
Bilektei arqasynda órgen burym,
Sholpysy syldyr qaǵyp júrse aqyryn.
Kámshat bórik, aq tamaq, qara qasty,
Sulý qyzdyń kórip pe eń mundai túrin? –
dep Abai atamyz jyrlaǵan eken. Al Abai ata: “Allanyń ózi de ras, sózi de ras”, – degen adam ǵoi.
Qazaq arýlary turmysqa shyqqan soń bir jyl jelek oramal salǵan. Sodan keiin kimeshek kigen. Qazaq áielderiniń ne mańdai shashy, ne samai shashy kórinbegen. Olar ári jabyq, ári órnekti, monshaqty, zerli, óte kórkem baskiim kigen. Olai bolsa, “naǵyz musylmandyq” dep qara hidjab kiip júrgenderdiń kiimderinen qazaqtyń kimeshegi áldeqaida sulý kórinbei me?! Qazaq áieli qara oramaldy bas iesi – kúieýinen aiyrylyp, jesir qalǵanda salady. Ony “qaraly áiel” deidi. Jyl tolyp, kúieýiniń asy berilgen soń ǵana qaralyǵy túsiriledi. Jaishylyqta eshqashan qara oramal salmaidy, ol yrymǵa jaman, basyna qaiǵyly kún shaqyrý belgisi bolyp tabylady.
... Árbir sektanyń, árbir aǵymnyń óz jaqtaýshylary, soiyl soǵarlary bar. Olarǵa itaqai itarshy bolyp qazaq iisin joiǵysy kep júrgen uiabuzarlar – ózge emes, ózimizdiń qazaqtar. Dini saýattylyǵy taiaz, biraq qudaiǵa senetin adamdardy: “Naǵyz islamdy úiretemiz, senderdi taza musylman qaýym jasaimyz, tek bizdi tyńdańdar”, –dep peiishke týra jetektep aparatyndai, ár nársege elp ete qalatyn ańqaý, ii jumsaq qazaqtardy óz yryqtarynda ustaǵysy keledi. Ustap ta otyr. “Túieniń ózi – túie, qumalaǵy túie emes” degendei, islamnyń ózi – islam, al ony qalqan etip halyqtyń myńdaǵan jyldaǵy jalǵasyn taýyp kele jatqan ulttyq erekshelikterin joqqa shyǵarǵysy kelip, qazaqty arabtandyrýǵa qulshynyp júrgenderdiń is-áreketteri din emes. Bul – qazaqtyń tutastyǵyna, ulttyǵyna qarsy jasalyp jatqan qaskóilik. Qazaqty “taza musylman” jasaǵysy kelip, jóndi-jónsiz arabtyń salt-dástúr, ádetterin tyqpalaityndar bir sát oilanyp kórdi me eken?! Islamnyń jiligin shaǵyp, maiyn ishken arab álemi bir dinniń, bir tektiń halyqtary bola tura nege ózara qyrqysyp, qanǵa bógip búlinip jatyr? Lańkestik áreketter, jarylystar, beikúná adamdardyń jazyqsyz qyrylýy, qiratý, órteý degen sekildi shekten shyqqan qatygezdikterdi din atymen solar jasap jatqan joq pa?! Qazaqtyń dástúrin “islamda joq” dep aqylgóisitinder kisi óltirip, qiratyp, órtep jatqandardy qandai islamǵa, qandai shariǵatqa jatqyzady eken? “Bilik aitý úshin bilip ait” deidi eken halqymyz.
Zeinep Ahmetova,
Baýyrjan Momyshulynyń kelini
"Jas Alash" gazeti
