“قاي ۇلتتىڭ بولسىن انا تiلi, اتا دەستٷرi, سالت-ساناسى – سول حالىقتىڭ ٶزiندiك قادiر-قاسيەتiن, جان دٷنيەسiن, تۇرمىس-تiرشiلiگiن كٶرسەتەتiن تٶل بەلگiلەرi. ولار – بٷكiل بiر حالىقتىڭ ٶمiر جولىندا عاسىرلار بويى مىسقالداپ جيناعان رۋحاني قازىناسى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالدىرعان ارداق-مۇراسى. ونسىز قارا شاڭىراعى بار iرگەلi ەل بولىپ, بٷتiن ۇلت بولىپ قالۋ مٷمكiن ەمەس. انا تiلi, اتا دەستٷر ٶزiنەن-ٶزi جالعاسپايدى نەمەسە بiرەۋ سىرتتان كەلiپ سەن ٷشiن كٶسەگەڭدi كٶگەرتiپ ساقتاپ تا بەرمەيدi. حالىقتىڭ ٶز بەت-بەينەسiنەن ايىرىلۋى نە ساقتاپ قالۋى – ەربiر ۇرپاق ٶكiلiنiڭ ٶزiنەن كەيiنگi iزباسارلارىنا بابالار اماناتىن قاي ساپادا جەتكiزۋiنە بايلانىستى”.
باۋىرجان مومىشۇلى,
1973 جىل. قاراشانىڭ 19 جۇلدىزى, دٷيسەنبi.
قازاق حالقىنىڭ قاھارمان ۇلى, التى الاشتىڭ ارداقتىسى ۇلت تاعدىرى جايلى وسىلاي تولعانىپ, كەيiنگiلەرگە ٶسيەت قالدىرعان ەكەن. ەربiر سانالى ادامدى بەي-جاي قالدىرمايتىن, ەرەجەدەي انىق وسى بiر اتا سٶزدەرiن وقىعان سايىن تەرەڭ ويعا قالامىن. ۇلتتىڭ كەلەشەگi ٶسەر ۇرپاقتىڭ قولىندا دەسەك, سول جاستار ٶز حالقىنىڭ ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرi, تانىم-نانىمدارىنان نە بiلەدi? قايدان, كiم ٶنەگە كٶرسەتiپ ٷيرەتەدi? جەتپiس جىل بويى قۇدايسىز قوعامدا ٶمiر سٷرiپ, كوممۋنيستiك پارتييانىڭ دايىن يدەولوگيياسىمەن تەربيەلەنگەن اعا بۋىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان ەرiكتi-ەرiكسiز تٷردە اداسىڭقىراپ قالعانىن ەسكەرسەك, بٷگiنگi اتا-ەجەلەردiڭ بەرi بابالار اماناتىن ۇرپاعىنا جەتكiزە الدى ما? قالاساق تا, قالاماساق تا ٷيiرiپ ەكەتiپ بارا جاتقان جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەتپەي, ۇلتتىق بەينەمiزدi قالاي ساقتاپ قالامىز? “ىقتىرماڭ بولماسا, جەلگە ٶكپەلەمە” دەگەندەي, قالقان بولار قانداي شارا بار? مەنiڭشە, بٷگiنگi قازاق قوعامىن وسىنداي ساۋالدار تولعاندىرۋى كەرەك ەدi.
اتا-بابالارىمىز ارمانداعان, ارمانداپ قانا قويماي, نايزانىڭ ۇشىمەن, قىلىشتىڭ جٷزiمەن قورعاعان دەربەستiككە قول جەتiپ, تٶبەمiز كٶككە جەتەردەي قۋاندىق. سول بiر كٶڭiلiمiز لەپiرگەن كەزدە قوناقجاي ەدەتiمiزبەن شەكارانى شالقايتىپ, قۇشاعىمىزدى ايقارا اشىپ جiبەردiك. باتىس پەن شىعىستىڭ كٶزقۇرتىنا اينالارىمىزدى اڭعارماي قالدىق. ولارعا قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋى كەرەك ەمەس, كٶكەيلەرiن تەسكەن بiزدiڭ ۇشان-تەڭiز بايلىعىمىز بولاتىن. ەن دەۋلەتتiڭ يiسiن ايشىلىق جەردەن سەزەتiن جىرىندىلاردىڭ تۇمسىعىن سۇعا سورىپ, اسىعى الشىسىنان تٷسكەندەر قانشاما?! استى-ٷستi كەنگە تولى باي ەلدەن, قولىڭدى قاقپايتىن مەيماندوس ەلدەن ايىرىلىپ قالماۋى ٷشiن ولار قانداي دا بiر امال-ايلادان تايسالمادى. قازاقستانعا الدىمەن قاشاندا تەز قيمىلدايتىن ەرi پايدانىڭ قۇلاعى كٶرiنگەندە اناسىنىڭ ٷستiنەن اتتاپ ٶتەتiن باتىس لەك-لەگiمەن اعىلدى. ٶزiمەن بiرگە بiزدە جوق تەحنولوگييالاردى ەكەلدi. بۇرىن قولى جەتكەن الىپ, قولى جەتپەگەن “دەفيتسيت” دەپ اۋزىنىڭ سۋى قۇريتىن زاتتارعا قارىق قىلدى. سونىمەن بiرگە اتىس-شابىس پەن قاتىگەزدiككە, تەكسiزدiك پەن ارسىزدىققا تولى كينولار, ەستi ادامدى ەسەڭگiرەتەتiن ييۋ-قييۋ, ۋ-شۋ مۋزىكا, ەسiرتكiنiڭ, قارۋدىڭ تٷر-تٷرi قوسا كiردi.
“كٶرمەگەنگە كٶسەۋ تاڭ” دەگەندەي, تالعاماي, تالداماي, ەسiرەسە جاستار سونىڭ بەرiن قابىلداپ, بويلارىنا سiڭiرiپ ٷلگەردi. سولاردىڭ جەيتiنiن جەپ, كيەتiنiن كيiپ, شەگەتiنiن شەگiپ, iستەگەن ەرەكەتتەرiن ويسىز قايتالادى. ونىڭ بەرiن مەدەنيەت, جەتiستiك سانادى. قىسقا ۋاقىتتىڭ iشiندە مiنەز-قۇلقى, سانا-سەزiمi, تٷر-تۇرپاتى ٶزگەردi. بۇلارعا شەتەل اسىپ وقيتىنداردى قوسىڭىز. ولار بiلiم الىپ قانا قويمايدى, مiندەتتi تٷردە ٶزگە ەلدiڭ ٶمiر سالتىن دا, كٶزقاراسىن دا قابىلدادى.
جەتپiس جىل بويى دiننەن كەنجەلەپ قالعان حالىق ٷشiن ەگەمەندiكتiڭ جىلى لەبiمەن بiرگە كەلگەن دiندiك اقپاراتتار اعىمى شاقشاداي باسىمىزدى شاراداي ەتتi. بiز بۇرىن ادامداردىڭ دiندiك سەنiمiن تۇنشىقتىرعان قوعامدا ٶمiر سٷرسەك تە, قازاق حالقى ەشقاشان قۇدايسىز بولعان ەمەس. “قۇدايسىز قۋراي سىنبايدى” دەگەندi كٶڭiلiنە ۇستاعان ەل ەدi. بiراق فاناتيك بولماعان. ٶكiنiشكە قاراي, اراب ەلدەرiندە دiن وقۋىن وقىعان قازاق جاستارى مٷلدە ٶزگەرiپ كەلدi. كەلدi دە, يسلام سەكiلدi تازا, مەيiرiمدi, بەيبiت دiندi ناسيحاتتاۋدىڭ ورنىنا يسلاممەن بەتiن جىلتىراتىپ, قازاقتى ارابتاندىرۋعا قۇلشىندى. مۇسىلمان بولۋ ٷشiن اراب بولۋدىڭ, ولاردىڭ سالت-دەستٷر ەدەتتەرiن ۇستانۋدىڭ مٷلدە قاجەتi جوق ەكەنiن دiندiك ساۋاتى جوق ادامدار العاشىندا تٷسiنبەدi. تٷسiنبەدi دە, نەشە تٷرلi سەكتالاردىڭ قاقپانىنا تٷسiپ, اتا-بابانىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان قۇندىلىقتارىنا قارسى شىعا باستادى. قازاقتىڭ جەلiسi ٷزiلمەي كەلە جاتقان سالتى نەگە يسلامعا جازىلۋى كەرەك ەدi دەۋ ويلارىنا كiرiپ تە شىقپادى.
سەبەپسiز قۇبىلىس, سەبەپسiز سالدار بولمايدى. تەۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى كەزiندە ۇلتتىق يدەولوگييا جاسالمادى, ۇلتتىق ٷلگi-ٶنەگەنiڭ باعىت-باعدارى ەلەۋسiز قالدى. قۇزىرلى ورىندار ساياسات پەن يدەولوگييانى شاتاستىرعان سەكiلدi. ەگەر سول ۋاقىتتا ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى كەيiن ىسىرىپ تاستاماعاندا جاستارىمىزدى باتىس كەلiپ جالاڭاشتاپ, شىعىس كەلiپ تۇمشالاپ, ەرتٷرلi سەكتالاردىڭ كٷل-قوقىسىمەن ساناسىن لاستاماس ەدi.
قازiر قوعامدا داۋ-داماي تۋعىزىپ جٷرگەن بiر نەرسە – حيدجابقا بايلانىستى. ول – ارابتاردىڭ يسلام دiنiنەن بۇرىن دا كيگەن كيiمi. مۇنى تiكەلەي مۇسىلماندىقپەن بايلانىستىرۋدىڭ جٶنi جوق. جەرiنiڭ ىستىقتىعىنان ەرi ٷنەمi سوعاتىن قۇم-بورانىنان ساقتانۋ ٷشiن كٶشپەندi ارابتاردىڭ ەركەگi دە, ەيەلi دە كٶزiنەن باسقا جەرلەرiن جابىق ۇستاۋعا مەجبٷر بولعان. كەلە-كەلە ۇلتتىق كيiمگە اينالىپ كەتكەن. كٶپ نەرسەنiڭ بايىبىنا تەرەڭ ٷڭiلمەيتiن, كٶرگەنiن كٶرگەن كٷيi قابىلداعان قىزدارىمىزدىڭ بەلگiلi بiر بٶلiگi, اتاپ ايتقاندا, سالافيت اعىمىنداعىلار حيدجابتى مۇسىلماندىق بەلگiدەي, سونىڭ شارتىنداي كٶرەدi. ال حيدجاب قازاق حالقىندا ەشقاشان بولماعان, اتىن دا ەستiمەگەن.
قازاق حالقىنىڭ ٶزiنە تەن ەرەكشەلiكتەرiنiڭ بiرi – قىزدارىنىڭ بەتiن جاپپاي, ٶرلiككە, نامىسقويلىققا, ەدەپتiلiككە ٶنەرلi دە ٶرەلi بولۋعا باۋلىعاندىعىندا. جاۋگەرشiلiك كەزدە قازاق قىزدارى ەكەلەرiمەن, اعالارىمەن بiرگە ساۋىت-دۋلىعا كيiپ, جاۋعا شاپقان, ەلiن-جەرiن قورعاۋعا ٷلەس قوسقان. ارعى كٶنە دەۋiردەگi, تٷپكi تەگiمiزدەگi تۇمار قىز-توميريس, زارينا سىندى ەل باسقارعان ەرi باتىر بولعان قىزدار بار. ودان بەرi دە گاۋھار باتىر اتانعان قابانبايداي جاۋجٷرەك باتىردىڭ جارى, كەنەسارى حاننىڭ قارىنداسى بوپاي سەكiلدi باتىر قىزدار ەلiنiڭ تەۋەلسiزدiگi ٷشiن ايقاسقان. قازاق قىزدارىنىڭ اتىمەن اتالاتىن قىزاي, مۇرىن, سىبان سەكiلدi رۋ باسقارعاندار, توپتى جارىپ, ەر-ازاماتتارمەن ايتىسقا تٷسكەن جەزتاڭداي ۇلبالا, سارا سەكiلدi اقىندار, دينا, اقجەلەڭ, قوڭىرشا سيياقتى دەۋلەسكەر كٷيشiلەر, كٷنi كەشەگi “شىعىستىڭ قوس جۇلدىزى” ەلييا مەن مەنشٷك – ەل اتاعىن شىعارعان ەرەن تۇلعالار. مەن بۇل جەردە تiزiم ۇزاققا كەتپەس ٷشiن بiردi-ەكiسiن عانا مىسال رەتiندە كەلتiرiپ وتىرمىن. ەيتپەسە, ارعى-بەرگi تاريحىمىزدا اتى ەيگiلi اياۋلى قىزدارىمىز, قۇدايعا شٷكiر, جەتكiلiكتi. ەگەر قازاق قىزدارىن تٶمەن ۇستاپ, بەت-اۋزىن بٷركەپ بەيشارا ەتكەن بولسا, بۇلار قايدان شىعار ەدi?!
قازاق قىزدارى بۇرىن تۇرمىس قۇرعانعا دەيiن ورامال سالماعان. “باسىنا ورامال تٷستi” دەگەن “اق نەكەلi ەيەل بولدى” دەگەن ۇعىمدى بiلدiرگەن. كٷيەۋگە شىقپاي تۇرىپ ورامال سالۋ كەڭەس ٶكiمەتiنiڭ كەلۋiمەن, كومسومولمەن بiرگە كەلگەن. قازاق قىزدارى وعان دەيiن كەمشات بٶرiك, ٷكiلi تاقييا, مونشاقتى سورابا, شاشاقتى قاسابا, جىرعا سەكiلدi كەرەمەت سەندi باسكيiمدەردi كيگەن. “قىزدىڭ كٶركi – شاش” دەپ شاش كٷتiمiنە ەرەكشە مەن بەرگەندiكتەن “شاشىن ون كٷن تاراپ, بەس كٷن ٶرگەن” دەپ ەنگە قوسىپ ەسiرەلەگەن. “قولاڭ شاش”, “سٷمبiل شاش”, “قارا شاش”, “التىن شاش” دەگەن قازاق قىزدارىنىڭ شاش بiتiمiنە وراي بەرiلگەن ەدەمi تەڭەۋلەر دە بار. ەندi وسىنداي شاشقا تاعاتىن شولپى, شاشباۋ, شاشتەڭگە سيياقتى ەشەكەي بۇيىمداردى قوسىڭىز.
بiلەكتەي ارقاسىندا ٶرگەن بۇرىم,
شولپىسى سىلدىر قاعىپ جٷرسە اقىرىن.
كەمشات بٶرiك, اق تاماق, قارا قاستى,
سۇلۋ قىزدىڭ كٶرiپ پە ەڭ مۇنداي تٷرiن? –
دەپ اباي اتامىز جىرلاعان ەكەن. ال اباي اتا: “اللانىڭ ٶزi دە راس, سٶزi دە راس”, – دەگەن ادام عوي.
قازاق ارۋلارى تۇرمىسقا شىققان سوڭ بiر جىل جەلەك ورامال سالعان. سودان كەيiن كيمەشەك كيگەن. قازاق ەيەلدەرiنiڭ نە ماڭداي شاشى, نە ساماي شاشى كٶرiنبەگەن. ولار ەرi جابىق, ەرi ٶرنەكتi, مونشاقتى, زەرلi, ٶتە كٶركەم باسكيiم كيگەن. ولاي بولسا, “ناعىز مۇسىلماندىق” دەپ قارا حيدجاب كيiپ جٷرگەندەردiڭ كيiمدەرiنەن قازاقتىڭ كيمەشەگi ەلدەقايدا سۇلۋ كٶرiنبەي مە?! قازاق ەيەلi قارا ورامالدى باس يەسi – كٷيەۋiنەن ايىرىلىپ, جەسiر قالعاندا سالادى. ونى “قارالى ەيەل” دەيدi. جىل تولىپ, كٷيەۋiنiڭ اسى بەرiلگەن سوڭ عانا قارالىعى تٷسiرiلەدi. جايشىلىقتا ەشقاشان قارا ورامال سالمايدى, ول ىرىمعا جامان, باسىنا قايعىلى كٷن شاقىرۋ بەلگiسi بولىپ تابىلادى.
... ەربiر سەكتانىڭ, ەربiر اعىمنىڭ ٶز جاقتاۋشىلارى, سويىل سوعارلارى بار. ولارعا يتاقاي يتارشى بولىپ قازاق يiسiن جويعىسى كەپ جٷرگەن ۇيابۇزارلار – ٶزگە ەمەس, ٶزiمiزدiڭ قازاقتار. دiني ساۋاتتىلىعى تاياز, بiراق قۇدايعا سەنەتiن ادامداردى: “ناعىز يسلامدى ٷيرەتەمiز, سەندەردi تازا مۇسىلمان قاۋىم جاسايمىز, تەك بiزدi تىڭداڭدار”, –دەپ پەيiشكە تۋرا جەتەكتەپ اپاراتىنداي, ەر نەرسەگە ەلپ ەتە قالاتىن اڭقاۋ, يi جۇمساق قازاقتاردى ٶز ىرىقتارىندا ۇستاعىسى كەلەدi. ۇستاپ تا وتىر. “تٷيەنiڭ ٶزi – تٷيە, قۇمالاعى تٷيە ەمەس” دەگەندەي, يسلامنىڭ ٶزi – يسلام, ال ونى قالقان ەتiپ حالىقتىڭ مىڭداعان جىلداعى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ەرەكشەلiكتەرiن جوققا شىعارعىسى كەلiپ, قازاقتى ارابتاندىرۋعا قۇلشىنىپ جٷرگەندەردiڭ iس-ەرەكەتتەرi دiن ەمەس. بۇل – قازاقتىڭ تۇتاستىعىنا, ۇلتتىعىنا قارسى جاسالىپ جاتقان قاسكٶيلiك. قازاقتى “تازا مۇسىلمان” جاساعىسى كەلiپ, جٶندi-جٶنسiز ارابتىڭ سالت-دەستٷر, ەدەتتەرiن تىقپالايتىندار بiر سەت ويلانىپ كٶردi مە ەكەن?! يسلامنىڭ جiلiگiن شاعىپ, مايىن iشكەن اراب ەلەمi بiر دiننiڭ, بiر تەكتiڭ حالىقتارى بولا تۇرا نەگە ٶزارا قىرقىسىپ, قانعا بٶگiپ بٷلiنiپ جاتىر? لاڭكەستiك ەرەكەتتەر, جارىلىستار, بەيكٷنە ادامداردىڭ جازىقسىز قىرىلۋى, قيراتۋ, ٶرتەۋ دەگەن سەكiلدi شەكتەن شىققان قاتىگەزدiكتەردi دiن اتىمەن سولار جاساپ جاتقان جوق پا?! قازاقتىڭ دەستٷرiن “يسلامدا جوق” دەپ اقىلگٶيسيتiندەر كiسi ٶلتiرiپ, قيراتىپ, ٶرتەپ جاتقانداردى قانداي يسلامعا, قانداي شاريعاتقا جاتقىزادى ەكەن? “بيلiك ايتۋ ٷشiن بiلiپ ايت” دەيدi ەكەن حالقىمىز.
زەينەپ احمەتوۆا,
باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ كەلiنi
"جاس الاش" گازەتٸ
