«1916 ulttyq kóterilisti 1917 jylǵy aqpan tóńkerisiniń oryn alýyn tezdetti deidi. Rasynda solai ma? Biz áli tarihi shyndyqqa jetken joqpyz. Bul – eshqandaida ult-azattyq emes, rýlyq qozǵalys. Qozǵalys kúshi – qazaq rýlary».
Tarih ǵylymynyń doktory, professor, Ál Farabi atyndaǵy QazUÝ Qazaqstan tarihy kafedrasynyń meńgerýshisi Talas Omarbekov, «Adyrna» ulttyq-etnografiialyq birlestigi men «Jas qazaq» respýblikalyq gazetiniń birlesip uiymdastyrýymen 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń 100 jyldyǵyna arnalǵan konferentsiiasynda osyndai másele kóterdi. Jiynǵa tarih ǵylymynyń doktory, professor Bolatbek Násenov, tarih ǵylymynyń kandidaty, Abai atyndaǵy QazUPÝ dotsenti Erkin Ermuqanov qatysty.
Arman Áýbákir: Aq patshanyń áskerge adam almaimyz degen eń alǵashqy jarlyǵy bolǵan eken. Al 1916 jylǵy kóterilistiń negizinde, patsha óz sózinen ainyp ketti dep halyq narazylyq bildirgenge uqsaidy. Bolatbek aǵa, Siz osy týraly derek taptym dep edińiz. Sol derekpen bólisseńiz?
Bolatbek Násenov: Kókshetaýdyń Qońyrqulja atty aǵa sultany men Qarqaranyń Shyńǵys, Tursyn degen sultandary patsha qabyldaýynda bolady. Bul 1834 jyly bolǵan. Eń birinshi aimaqtyq jarlyq 1824 jyly Kókshetaý men Qarqaralyda qabyldanǵan. Basqa da aimaqtardy tartý úshin eń aldymen osy eki aimaqtan bastaǵan. Ártúrli syilyq berip, anany jasaimyn, mynany jasaimyn dep úmittendirgen. Sol kezde Qońyrqulja aitady: «Bizdiń qazaq halqyn qobaljytyp turǵan bir másele bar. Ol sizder bizdiń jastarymyzdy soldatqa alsańyzdar, birde-bir bolys sizdiń qaraýyńyzda bolmaidy. Bári ketip qalady. Qazaqtan jaýynger almaimyn degen máseleni sheshseńiz» – deidi.
Sol kezde imperator kelisimin beripti. Osy týraly Leningradtaǵy mýzeide material bar, biraq ol meniń qolyma túspedi. Omby qalasynyń murajaiynda «Omby tarihy» degen kitap bar. Sol kitapta 330 jyl burynǵy Orys patshalyǵynyń qolastyndaǵylardyń tarihy jazylǵan. «Abylai han» degen kitabymnyń birinshi tomynda aldymen qazaqshasy, keiinnen aýdaryp orysshasyn berdim. Sonyń ishinde ár jyl jeke-jeke sipattalǵan. Qai jyly qandai sultan qolastyna ótkendigi. Myna jerde Qaldan Seren týyldy, myna jerde óldi degen málimet bar. Sonyń ishinde bylai jazylypty: «1834 jyly imperator Qońyrquljaǵa «Qazaqtan soldat almaimyn» degen jarlyqqa qol qoiypty». Bul týraly «Omby tarihynda» jazylǵan. Al endi bul týraly murajaidyń arhivinde bolýǵa tiis. Men Ombyda 4 ai boldym. Ketýge 4-5 kún qalǵanda murajai qyzmetkeri «Eshkimge aitpańyz, men sizge qupiia bir qujatty kórsetemin», – dedi. Ol Kenesary týraly derek eken. Ýaqytymnyń tyǵyzdyǵynan ár jerin ǵana qarap alǵanmyn. Keiinnen túgelimen túsirip almaǵanyma ókindim. Sebebi orystar qazaq tarihyn ár jerge tyǵyp tastaǵan.
1916 jylǵy kóteriliske keletin bolsaq, patsha Qońyrquljaǵa bergen ýádesin oryndap qazaqtan jaýynger alynbady. Tek 1916 jyly jańa patsha kelip, talap ózgerdi. Sol kezderi tek qazaqtan emes, barlyq ulttan jaýynger alýǵa jarlyq berildi. Al biraq osyǵan qazaqtan basqa ult qazaqtai tegeýrindi qarsylyq jasaǵan joq.
Erkin Ermuqanov: Bolatbek aǵa muraǵattar týraly máseleni durys bastady. Máskeýde, Leningradta 1916 jylǵy kóteriliske qatysty derek óte kóp. Biz endi shamamyz kelgenshe, ózimizdiń múmkindigimizshe sony jinastyrýǵa tyrystyq. Ásirese, Máskeýde RF-nyń áskeri-tarihi muraǵatyna barǵan kezde, «bizge ýaqyty kelgen joq», – dep keibir derekti bergen joq. Al endi mundai derekter shyny kerek, muraǵattarda ǵana saqtalatyn. Áli de bolsa derekterdi izdestirip, 1960,1996 jyldary shyqqan qujattar jinaǵy siiaqty shyǵarýǵa bolady. Sondyqtan da aldaǵy ýaqytta osy baǵytta jumys jasaýymyz kerek. Bul másele búgingi tańda shama-sharqy jetkenshe zerttelip jatyr. Shyny kerek, búkil Qazaqstandy sharpyǵannan keiin, bizdiń aimaqtardyń barlyǵy birdei áli tolyq kólemde zerttelgen joq. Torǵai men Jetisý jaǵyna kóbirek ekpin salynady da, basqa aimaqtar tys qalýda.
Arman Áýbákir: 1916 jylǵy kóterilisti sóz etsek. Shyn máninde, kóterilistiń revoliýtsiialyq sipaty boldy ma? Keńes úkimeti dáleldegendei, kóterilis taptyq kúres boldy ma? Osyǵan qatysty ne aitasyzdar?
Bolatbek Násenov: Endi ol jóninde Aqtoba ýeziniń Bulǵaqty degen bolysynyń bir aqsaqalynyń atynan imperatorǵa hat jazypty. Sonda bylai delingen: «Biz patsha qolastyńyzǵa kirgeli kóp jyl boldy. Sizden eshqandai jaqsylyq kórmedik. Bizdi únemi qanaýdasyz, essiz qalǵan halyq siiaqtymyz. Bizdiń shuraily jerimizdiń bárin tartyp aldyńdar. Endi, mine, soǵysty syltaýratyp salyqty kóbeitip jatyrsyńdar. Onymen qoimai endi adamdarymyzdy alamyz dep otyrsyńdar. Muny toqtatyńyz!». Osyǵan uqsas hat kóp jazylǵan. Abaidyń uly Turaǵul da imperatorǵa hat joldaǵan. Onda bylai delingen: «Jaraidy, adam alma demeimiz, alyńdar. Halyq qarsy shyǵady. Halyq kóterilse, úlken búlik shyǵady. Sondyqtan, sender bizdiń aitqanymyzǵa kónińizder. Biz alty aýyldan jinalys ashyp, belgili mólsherde adam jibereiik. Qalǵan adamdardy soldattyqqa emes, kazaktarǵa alyńdar deidi. Iaǵni ishki tártipti retteýge paidalanýǵa alyńdar. Osy siiaqty usynys óte kóp bolǵan. Al Qarqaralyda 632 adam qol qoiyp imperatorǵa hat jazypty. Sonda aitypty: «Bizden qalai bolǵanda da adam alatyn túrlerińiz bar. Sondyqtan 2-3 bolys birigip, belgili mólsherde adam bereiik. Egin egý úshin, mal baǵýǵa adam qaldyraiyq. Sol siiaqty myna sharýa halqymyzdy umytpaiyq. Bolystardyń ózi de qarsy shyqqan. Biz mysaly, Torǵai oblysynan Amangeldini ǵana bilemiz. Al bir ǵana Qostanai óńiriniń ózinen segiz bolysta kóterilis bolǵan. Kóptegen bi men starshinalar da halyqtyń jaǵynda bolǵan.
Erkin Ermuqanov: Shyn máninde, kóterilistiń basy-qasynda júrgen bolys, biler óte kóp bolǵan. Bir ǵana derek. Zaisan mańyndaǵy kóterilisti Múrsálim Bektenov degen bolys basqarǵan. Ol óziniń qolastyndaǵy halyqty aman saqtap qalýy úshin, tipti kazak otriadtarymen belsene kúresken. Sondyqtan da mundai derek óte kóp. Bul kóterilistiń qozǵaýshy kúshin keń aýqymda qarastyratyn ýaqyt jetti. Sondyqtan da bul jerden taptyq saryn izdeýdiń keregi joq. Bul san ǵasyrlardan jalǵasyp kele jatqan ult-azattyq kóterilisterdiń zańdy jalǵasy. Sondyqtan da kóterilistiń ulttyq baǵytta bolǵandyǵyn árqashanda este ustaýymyz kerek.
Eldos Ómirzaquly: Talas aǵa, Siz 1916 jylǵy kóterilisti «ult-azattyq» dep ataýǵa qarsy ekensiz. Ne sebepti?
Talas Omarbekov: Mustafa Shoqai kóterilis týraly maqala jazǵan. Onyń maqalasy «1916 jylǵy kóterilis týraly bolshevikterdiń ótirigi» dep atalady. Qazir biz sol ótirikten kóterilistiń shyndyǵyn ashyp alǵan joqpyz. Mustafa Shoqai «ult-azattyq» sózin qoldanbaidy. «Ult-azattyq» sózin qoldanyp júrgen myna bizder. Menińshe, «ult-azattyq» degennen arylýymyz kerek. Bul – patsha úkimetine, onyń otarshyldyǵyna qarsy baǵyttalǵan ulttyq qozǵalys edi. Eshqandai ult-azattyq kúres emes. Mustafanyń maqalasyn taldaýdy jalǵastyratyn bolsam, ol «1916 jylǵy kóterilistiń basa nazar aýdaratyn eń mańyzdy tusy qaisy?» dep suraq qoiady. Bul suraqqa 1916 jylǵy qozǵalys jalpy alǵanda, ulttyq qozǵalys edi, onda taptyq kúrestiń elesi de joq edi dep jaýap beredi ózi. Al endi bizde osy táýelsizdik kezinde bul kóterilisti ańyzǵa ainaldyrdyq. Manash Qozybaev 1916 jylǵy kóterilis týraly: «Bul qozǵalys kóterilis deńgeiinen shyǵyp, revoliýtsiia dárejesine kóterilgen tarihi oqiǵa» dep baǵa berdi.
Mámbet Qoigeldievtiń pikiri boiynsha «1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis revoliýtsiia deńgeiine kóterilýi úshin qoǵamdaǵy negizgi saiasi kúshterdiń, eń aldymen, onyń maqsat-múddesin anyqtap, baǵyt-baǵdar bere alatyn intelligentsiianyń qoldaýyn alý kerek edi» deidi. Handardyń, batyrlardyń emes, iaǵni ulttyq intelligentsiianyń qoldaýy kerek eken. Kez kelgen ult-azattyq revoliýtsiianyń túpki maqsaty bolady. Sondyqtan, bul kóterilis revoliýtsiia bola almaidy deidi.
1916 ulttyq kóterlisti 1917 jylǵy aqpan tóńkerisiniń oryn alýyn tezdetti deidi. Rasynda solai ma? Biz áli tarihi shyndyqqa jetken joqpyz.
Bul – eshqandaida ult-azattyq emes, rýlyq qozǵalys. Qozǵalys kúshi – qazaq rýlary. Nege bytyrańqy bolǵanynyń sebebi Qarqara kóterilisi – Alban kóterilisi. Torǵaidaǵy kóteriliste eki han sailandy. Mysaly, qypshaqtar Ábdiǵapardy han sailady. Bul – rýlyq qozǵalys bolǵanyn aitýymyz kerek. Halyqty azat etýdiń ornyna olar han sailady. Rý-rýǵa bólingendikten, ortalyqtan basqaratyn adam bolmady. Iaǵni birlik bolmady. Ult-azattyq kóterilis bolsa, ony nege Alash azamattary basqarmady. Al Alash qairatkerleri bul kóterilistiń ult-azattyq sarynǵa ulasa almaitynyn bildi. Qazaqtyń jeńiske jete almaitynyn túsindi. Bul jai ǵana jergilikti jerlerdegi kóterilis bolyp qana qalady. «Azattyq» degen sózdi Keńes úkimetiniń tarihshylary shyǵarǵan. Rý-rý bolyp Resei otarshyldyǵyna qarsy kúresti. Biraq birige almady.
Arman Áýbákir: Aq patshaǵa soldat berý nemese bermeý týraly Alash ziialylyrynyń ózindik kózqarasy, ustanymy bar edi. 19-43 jas aralyǵyndaǵy azamattardy áskerge jiberý máselesi týraly qoǵamda úlken talqy boldy. Sol kezdegi Alash ziialylarynyń kózqarasy, ustanymy týraly aityp berseńizder?
Bolatbek Násenov: Ol kezde Alash partiiasynyń iske kirise bastaǵan kezi ǵoi. Partiianyń aldynda úlken maqsat boldy. Olar alǵashqy kezde Keńes úkimetin qoldaǵan joq. Qarsy soǵysty, polk boldy, diviziia boldy. Alashqa ásker kerek edi. Sol bolashaq áskerdi osy soǵysta shynyqtyryp, daiyndaý, áskeri tehnologiialardy jetik biletin jastardy tárbieleý máselesine kóńil aýdardy. Bir máseleniń ekinshi jaǵy bar edi. Jastardy áskerge áketkennen keiin, jumys kúshi kemip, halyqtyń jaǵdaiy nasharlaityn boldy.
Erkin Ermuqanov: Ult ziialylarynyń bas qosýymen 1916 jyldyń 7 tamyzynda Orynborda ótken keńestiń hattamasy ortalyq memlekettik muraǵatta saqtalǵan. Olardyń da maqsaty – qaitken kúnde de jarlyqtyń oryndalýyn soza túsý edi. Qalai bolǵanda da – qannyń tógilmeýi bolatyn. Keiin 1926 jyly Bókeihanovtyń eńbegin qarap otyrsańyz, «Alyspaǵan, julyspaǵan adamǵa teńdik berile me» deidi. Iaǵni qalai bolǵanda da, alysyp julyspasaq, bizge teńdikti eshkim bermeidi. O basta olardyń qalaǵany qannyń tógilmeýi bolatyn. Shyny kerek, olar jastar maidannyń qara jumysyna alynǵannan keiin syrt elge baryp, halyqtyń qysym kórmeý máselesine basa nazar aýdardy.
Arman Áýbákir: Keibir maidanǵa alynǵan ásker qataryna jaǵdai jasalmai, qajetti azyq-túlikpen, baspanamen qamtylmaǵany týraly da derek kezdesedi ǵoi.
Erkin Ermuqanov: Rasynda, qaisybir qujat derekterinde qabyldaý pýnktterinde top-top bolyp, áskerge alynǵandar eki ailap, as-sýsyz jatyrmyz, aramyzda aýrýǵa shaldyqqandar bar, «ne bizdi alyńyzdar, ne bizdi keri qaitaryńyzdar» degen mánde jazylǵan shaǵymdaryn Memlekettik Dýma depýtattaryna joldady. Maidanǵa jetkenge deiingi olardyń kórgen beinetteri óz aldyna zertteýdi talap etedi.
Arman Áýbákir: Kóterilis Qazaqstannyń barlyq aimaǵyn qamtydy. Biraq árbir aimaqtyń óz ereksheligi, qarsylasý deńgeii, hronologiialyq sozylýy árqily bolǵanǵa uqsaidy…
Bolatbek Násenov: Rasynda, kóterilis ár jerde ártúrli boldy. Mysaly, Aqtaýda, Maqatta bolystar qarsy shyqty. Halyq bolystarymen birge bolǵan soń kóterilis te qýatty bolady. Zaisan, Kúrshim óńirlerinde kazaktarda armiia kóp bolǵan. Sondyqtan, aiaýsyz basyp-jańshyldy. Taraz, Shymkent kóterilisteri týraly da derekter az. Negizinen, kóterilis ol óńirlerde de bolǵan. Al Qorǵaljyńda kóteriliske 12 myń adamǵa deiin qatysqan. Kóterilis birinde uzaqqa sozylsa, birinde tez basylǵan.
Arman Áýbákir: Jazalaýshy otriadynyń esh jazyǵy joq, qarapaiym halyqty da aiaýsyz jazalaǵany aitylady…
Bolatbek Násenov: Almaty ortalyǵynyń arhivinde Qapal ýeziniń kóterilisi týraly derek bar. Sonda Osipov degen polkovnik júzdikterdi alyp shyqqan. Olar birneshe topqa bólinip aýyldardy aralaidy. Al osy polkovnik, aldynan kezdesken birneshe otbasynyń múshelerin jazyqsyz qylyshpen shaýyp tastaǵan.
Talas Omarbekov: 1916 jylǵy kóterilis taqyryby asa tereń zerttele qoimaǵan. Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy soǵysqan batyrlardyń deni kóbeidi de, Amangeldi siiaqty ult-azattyq kóterilistiń batyrlary tasada qalyp qoidy. Uzaq Jámeńke, Bekbolat – barlyǵy da tasada qaldy. Jalpy, búginde bul taqyryp zerttelip jatqan joq. Zertteitin ǵalym da joqtyń qasy.
Konferentsiiany júrgizgen
Arman Áýbákir
Eldos Ómirzaq
