«1916 ۇلتتىق كٶتەرٸلٸستٸ 1917 جىلعى اقپان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ ورىن الۋىن تەزدەتتٸ دەيدٸ. راسىندا سولاي ما? بٸز ەلٸ تاريحي شىندىققا جەتكەن جوقپىز. بۇل – ەشقاندايدا ۇلت-ازاتتىق ەمەس, رۋلىق قوزعالىس. قوزعالىس كٷشٸ – قازاق رۋلارى».
تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەل فارابي اتىنداعى قازۇۋ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ تالاس وماربەكوۆ, «ادىرنا» ۇلتتىق-ەتنوگرافييالىق بٸرلەستٸگٸ مەن «جاس قازاق» رەسپۋبليكالىق گازەتٸنٸڭ بٸرلەسٸپ ۇيىمداستىرۋىمەن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيياسىندا وسىنداي مەسەلە كٶتەردٸ. جيىنعا تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولاتبەك نەسەنوۆ, تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ دوتسەنتٸ ەركٸن ەرمۇقانوۆ قاتىستى.
ارمان ەۋبەكٸر: اق پاتشانىڭ ەسكەرگە ادام المايمىز دەگەن ەڭ العاشقى جارلىعى بولعان ەكەن. ال 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸڭ نەگٸزٸندە, پاتشا ٶز سٶزٸنەن اينىپ كەتتٸ دەپ حالىق نارازىلىق بٸلدٸرگەنگە ۇقسايدى. بولاتبەك اعا, سٸز وسى تۋرالى دەرەك تاپتىم دەپ ەدٸڭٸز. سول دەرەكپەن بٶلٸسسەڭٸز?
بولاتبەك نەسەنوۆ: كٶكشەتاۋدىڭ قوڭىرقۇلجا اتتى اعا سۇلتانى مەن قارقارانىڭ شىڭعىس, تۇرسىن دەگەن سۇلتاندارى پاتشا قابىلداۋىندا بولادى. بۇل 1834 جىلى بولعان. ەڭ بٸرٸنشٸ ايماقتىق جارلىق 1824 جىلى كٶكشەتاۋ مەن قارقارالىدا قابىلدانعان. باسقا دا ايماقتاردى تارتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن وسى ەكٸ ايماقتان باستاعان. ەرتٷرلٸ سىيلىق بەرٸپ, انانى جاسايمىن, مىنانى جاسايمىن دەپ ٷمٸتتەندٸرگەن. سول كەزدە قوڭىرقۇلجا ايتادى: «بٸزدٸڭ قازاق حالقىن قوبالجىتىپ تۇرعان بٸر مەسەلە بار. ول سٸزدەر بٸزدٸڭ جاستارىمىزدى سولداتقا الساڭىزدار, بٸردە-بٸر بولىس سٸزدٸڭ قاراۋىڭىزدا بولمايدى. بەرٸ كەتٸپ قالادى. قازاقتان جاۋىنگەر المايمىن دەگەن مەسەلەنٸ شەشسەڭٸز» – دەيدٸ.
سول كەزدە يمپەراتور كەلٸسٸمٸن بەرٸپتٸ. وسى تۋرالى لەنينگرادتاعى مۋزەيدە ماتەريال بار, بٸراق ول مەنٸڭ قولىما تٷسپەدٸ. ومبى قالاسىنىڭ مۇراجايىندا «ومبى تاريحى» دەگەن كٸتاپ بار. سول كٸتاپتا 330 جىل بۇرىنعى ورىس پاتشالىعىنىڭ قولاستىنداعىلاردىڭ تاريحى جازىلعان. «ابىلاي حان» دەگەن كٸتابىمنىڭ بٸرٸنشٸ تومىندا الدىمەن قازاقشاسى, كەيٸننەن اۋدارىپ ورىسشاسىن بەردٸم. سونىڭ ٸشٸندە ەر جىل جەكە-جەكە سيپاتتالعان. قاي جىلى قانداي سۇلتان قولاستىنا ٶتكەندٸگٸ. مىنا جەردە قالدان سەرەن تۋىلدى, مىنا جەردە ٶلدٸ دەگەن مەلٸمەت بار. سونىڭ ٸشٸندە بىلاي جازىلىپتى: «1834 جىلى يمپەراتور قوڭىرقۇلجاعا «قازاقتان سولدات المايمىن» دەگەن جارلىققا قول قويىپتى». بۇل تۋرالى «ومبى تاريحىندا» جازىلعان. ال ەندٸ بۇل تۋرالى مۇراجايدىڭ ارحيۆٸندە بولۋعا تيٸس. مەن ومبىدا 4 اي بولدىم. كەتۋگە 4-5 كٷن قالعاندا مۇراجاي قىزمەتكەرٸ «ەشكٸمگە ايتپاڭىز, مەن سٸزگە قۇپييا بٸر قۇجاتتى كٶرسەتەمٸن», – دەدٸ. ول كەنەسارى تۋرالى دەرەك ەكەن. ۋاقىتىمنىڭ تىعىزدىعىنان ەر جەرٸن عانا قاراپ العانمىن. كەيٸننەن تٷگەلٸمەن تٷسٸرٸپ الماعانىما ٶكٸندٸم. سەبەبٸ ورىستار قازاق تاريحىن ەر جەرگە تىعىپ تاستاعان.
1916 جىلعى كٶتەرٸلٸسكە كەلەتٸن بولساق, پاتشا قوڭىرقۇلجاعا بەرگەن ۋەدەسٸن ورىنداپ قازاقتان جاۋىنگەر الىنبادى. تەك 1916 جىلى جاڭا پاتشا كەلٸپ, تالاپ ٶزگەردٸ. سول كەزدەرٸ تەك قازاقتان ەمەس, بارلىق ۇلتتان جاۋىنگەر الۋعا جارلىق بەرٸلدٸ. ال بٸراق وسىعان قازاقتان باسقا ۇلت قازاقتاي تەگەۋرٸندٸ قارسىلىق جاساعان جوق.
ەركٸن ەرمۇقانوۆ: بولاتبەك اعا مۇراعاتتار تۋرالى مەسەلەنٸ دۇرىس باستادى. مەسكەۋدە, لەنينگرادتا 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸسكە قاتىستى دەرەك ٶتە كٶپ. بٸز ەندٸ شامامىز كەلگەنشە, ٶزٸمٸزدٸڭ مٷمكٸندٸگٸمٸزشە سونى جيناستىرۋعا تىرىستىق. ەسٸرەسە, مەسكەۋدە رف-نىڭ ەسكەري-تاريحي مۇراعاتىنا بارعان كەزدە, «بٸزگە ۋاقىتى كەلگەن جوق», – دەپ كەيبٸر دەرەكتٸ بەرگەن جوق. ال ەندٸ مۇنداي دەرەكتەر شىنى كەرەك, مۇراعاتتاردا عانا ساقتالاتىن. ەلٸ دە بولسا دەرەكتەردٸ ٸزدەستٸرٸپ, 1960,1996 جىلدارى شىققان قۇجاتتار جيناعى سيياقتى شىعارۋعا بولادى. سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. بۇل مەسەلە بٷگٸنگٸ تاڭدا شاما-شارقى جەتكەنشە زەرتتەلٸپ جاتىر. شىنى كەرەك, بٷكٸل قازاقستاندى شارپىعاننان كەيٸن, بٸزدٸڭ ايماقتاردىڭ بارلىعى بٸردەي ەلٸ تولىق كٶلەمدە زەرتتەلگەن جوق. تورعاي مەن جەتٸسۋ جاعىنا كٶبٸرەك ەكپٸن سالىنادى دا, باسقا ايماقتار تىس قالۋدا.
ارمان ەۋبەكٸر: 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸ سٶز ەتسەك. شىن مەنٸندە, كٶتەرٸلٸستٸڭ رەۆوليۋتسييالىق سيپاتى بولدى ما? كەڭەس ٷكٸمەتٸ دەلەلدەگەندەي, كٶتەرٸلٸس تاپتىق كٷرەس بولدى ما? وسىعان قاتىستى نە ايتاسىزدار?
بولاتبەك نەسەنوۆ: ەندٸ ول جٶنٸندە اقتوبا ۋەزٸنٸڭ بۇلعاقتى دەگەن بولىسىنىڭ بٸر اقساقالىنىڭ اتىنان يمپەراتورعا حات جازىپتى. سوندا بىلاي دەلٸنگەن: «بٸز پاتشا قولاستىڭىزعا كٸرگەلٸ كٶپ جىل بولدى. سٸزدەن ەشقانداي جاقسىلىق كٶرمەدٸك. بٸزدٸ ٷنەمٸ قاناۋداسىز, ەسسٸز قالعان حالىق سيياقتىمىز. بٸزدٸڭ شۇرايلى جەرٸمٸزدٸڭ بەرٸن تارتىپ الدىڭدار. ەندٸ, مٸنە, سوعىستى سىلتاۋراتىپ سالىقتى كٶبەيتٸپ جاتىرسىڭدار. ونىمەن قويماي ەندٸ ادامدارىمىزدى الامىز دەپ وتىرسىڭدار. مۇنى توقتاتىڭىز!». وسىعان ۇقساس حات كٶپ جازىلعان. ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇل دا يمپەراتورعا حات جولداعان. وندا بىلاي دەلٸنگەن: «جارايدى, ادام الما دەمەيمٸز, الىڭدار. حالىق قارسى شىعادى. حالىق كٶتەرٸلسە, ٷلكەن بٷلٸك شىعادى. سوندىقتان, سەندەر بٸزدٸڭ ايتقانىمىزعا كٶنٸڭٸزدەر. بٸز التى اۋىلدان جينالىس اشىپ, بەلگٸلٸ مٶلشەردە ادام جٸبەرەيٸك. قالعان ادامداردى سولداتتىققا ەمەس, كازاكتارعا الىڭدار دەيدٸ. ياعني ٸشكٸ تەرتٸپتٸ رەتتەۋگە پايدالانۋعا الىڭدار. وسى سيياقتى ۇسىنىس ٶتە كٶپ بولعان. ال قارقارالىدا 632 ادام قول قويىپ يمپەراتورعا حات جازىپتى. سوندا ايتىپتى: «بٸزدەن قالاي بولعاندا دا ادام الاتىن تٷرلەرٸڭٸز بار. سوندىقتان 2-3 بولىس بٸرٸگٸپ, بەلگٸلٸ مٶلشەردە ادام بەرەيٸك. ەگٸن ەگۋ ٷشٸن, مال باعۋعا ادام قالدىرايىق. سول سيياقتى مىنا شارۋا حالقىمىزدى ۇمىتپايىق. بولىستاردىڭ ٶزٸ دە قارسى شىققان. بٸز مىسالى, تورعاي وبلىسىنان امانگەلدٸنٸ عانا بٸلەمٸز. ال بٸر عانا قوستاناي ٶڭٸرٸنٸڭ ٶزٸنەن سەگٸز بولىستا كٶتەرٸلٸس بولعان. كٶپتەگەن بي مەن ستارشينالار دا حالىقتىڭ جاعىندا بولعان.
ەركٸن ەرمۇقانوۆ: شىن مەنٸندە, كٶتەرٸلٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن بولىس, بيلەر ٶتە كٶپ بولعان. بٸر عانا دەرەك. زايسان ماڭىنداعى كٶتەرٸلٸستٸ مٷرسەلٸم بەكتەنوۆ دەگەن بولىس باسقارعان. ول ٶزٸنٸڭ قولاستىنداعى حالىقتى امان ساقتاپ قالۋى ٷشٸن, تٸپتٸ كازاك وتريادتارىمەن بەلسەنە كٷرەسكەن. سوندىقتان دا مۇنداي دەرەك ٶتە كٶپ. بۇل كٶتەرٸلٸستٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸن كەڭ اۋقىمدا قاراستىراتىن ۋاقىت جەتتٸ. سوندىقتان دا بۇل جەردەن تاپتىق سارىن ٸزدەۋدٸڭ كەرەگٸ جوق. بۇل سان عاسىرلاردان جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەردٸڭ زاڭدى جالعاسى. سوندىقتان دا كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇلتتىق باعىتتا بولعاندىعىن ەرقاشاندا ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك.
ەلدوس ٶمٸرزاقۇلى: تالاس اعا, سٸز 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸ «ۇلت-ازاتتىق» دەپ اتاۋعا قارسى ەكەنسٸز. نە سەبەپتٸ?
تالاس وماربەكوۆ: مۇستافا شوقاي كٶتەرٸلٸس تۋرالى ماقالا جازعان. ونىڭ ماقالاسى «1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس تۋرالى بولشەۆيكتەردٸڭ ٶتٸرٸگٸ» دەپ اتالادى. قازٸر بٸز سول ٶتٸرٸكتەن كٶتەرٸلٸستٸڭ شىندىعىن اشىپ العان جوقپىز. مۇستافا شوقاي «ۇلت-ازاتتىق» سٶزٸن قولدانبايدى. «ۇلت-ازاتتىق» سٶزٸن قولدانىپ جٷرگەن مىنا بٸزدەر. مەنٸڭشە, «ۇلت-ازاتتىق» دەگەننەن ارىلۋىمىز كەرەك. بۇل – پاتشا ٷكٸمەتٸنە, ونىڭ وتارشىلدىعىنا قارسى باعىتتالعان ۇلتتىق قوزعالىس ەدٸ. ەشقانداي ۇلت-ازاتتىق كٷرەس ەمەس. مۇستافانىڭ ماقالاسىن تالداۋدى جالعاستىراتىن بولسام, ول «1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸڭ باسا نازار اۋداراتىن ەڭ ماڭىزدى تۇسى قايسى?» دەپ سۇراق قويادى. بۇل سۇراققا 1916 جىلعى قوزعالىس جالپى العاندا, ۇلتتىق قوزعالىس ەدٸ, وندا تاپتىق كٷرەستٸڭ ەلەسٸ دە جوق ەدٸ دەپ جاۋاپ بەرەدٸ ٶزٸ. ال ەندٸ بٸزدە وسى تەۋەلسٸزدٸك كەزٸندە بۇل كٶتەرٸلٸستٸ اڭىزعا اينالدىردىق. ماناش قوزىباەۆ 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس تۋرالى: «بۇل قوزعالىس كٶتەرٸلٸس دەڭگەيٸنەن شىعىپ, رەۆوليۋتسييا دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلگەن تاريحي وقيعا» دەپ باعا بەردٸ.
مەمبەت قويگەلديەۆتٸڭ پٸكٸرٸ بويىنشا «1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس رەۆوليۋتسييا دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلۋٸ ٷشٸن قوعامداعى نەگٸزگٸ ساياسي كٷشتەردٸڭ, ەڭ الدىمەن, ونىڭ ماقسات-مٷددەسٸن انىقتاپ, باعىت-باعدار بەرە الاتىن ينتەلليگەنتسييانىڭ قولداۋىن الۋ كەرەك ەدٸ» دەيدٸ. حانداردىڭ, باتىرلاردىڭ ەمەس, ياعني ۇلتتىق ينتەلليگەنتسييانىڭ قولداۋى كەرەك ەكەن. كەز كەلگەن ۇلت-ازاتتىق رەۆوليۋتسييانىڭ تٷپكٸ ماقساتى بولادى. سوندىقتان, بۇل كٶتەرٸلٸس رەۆوليۋتسييا بولا المايدى دەيدٸ.
1916 ۇلتتىق كٶتەرلٸستٸ 1917 جىلعى اقپان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ ورىن الۋىن تەزدەتتٸ دەيدٸ. راسىندا سولاي ما? بٸز ەلٸ تاريحي شىندىققا جەتكەن جوقپىز.
بۇل – ەشقاندايدا ۇلت-ازاتتىق ەمەس, رۋلىق قوزعالىس. قوزعالىس كٷشٸ – قازاق رۋلارى. نەگە بىتىراڭقى بولعانىنىڭ سەبەبٸ قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ – البان كٶتەرٸلٸسٸ. تورعايداعى كٶتەرٸلٸستە ەكٸ حان سايلاندى. مىسالى, قىپشاقتار ەبدٸعاپاردى حان سايلادى. بۇل – رۋلىق قوزعالىس بولعانىن ايتۋىمىز كەرەك. حالىقتى ازات ەتۋدٸڭ ورنىنا ولار حان سايلادى. رۋ-رۋعا بٶلٸنگەندٸكتەن, ورتالىقتان باسقاراتىن ادام بولمادى. ياعني بٸرلٸك بولمادى. ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس بولسا, ونى نەگە الاش ازاماتتارى باسقارمادى. ال الاش قايراتكەرلەرٸ بۇل كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇلت-ازاتتىق سارىنعا ۇلاسا المايتىنىن بٸلدٸ. قازاقتىڭ جەڭٸسكە جەتە المايتىنىن تٷسٸندٸ. بۇل جاي عانا جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ كٶتەرٸلٸس بولىپ قانا قالادى. «ازاتتىق» دەگەن سٶزدٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ تاريحشىلارى شىعارعان. رۋ-رۋ بولىپ رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى كٷرەستٸ. بٸراق بٸرٸگە المادى.
ارمان ەۋبەكٸر: اق پاتشاعا سولدات بەرۋ نەمەسە بەرمەۋ تۋرالى الاش زييالىلىرىنىڭ ٶزٸندٸك كٶزقاراسى, ۇستانىمى بار ەدٸ. 19-43 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردى ەسكەرگە جٸبەرۋ مەسەلەسٸ تۋرالى قوعامدا ٷلكەن تالقى بولدى. سول كەزدەگٸ الاش زييالىلارىنىڭ كٶزقاراسى, ۇستانىمى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭٸزدەر?
بولاتبەك نەسەنوۆ: ول كەزدە الاش پارتيياسىنىڭ ٸسكە كٸرٸسە باستاعان كەزٸ عوي. پارتييانىڭ الدىندا ٷلكەن ماقسات بولدى. ولار العاشقى كەزدە كەڭەس ٷكٸمەتٸن قولداعان جوق. قارسى سوعىستى, پولك بولدى, ديۆيزييا بولدى. الاشقا ەسكەر كەرەك ەدٸ. سول بولاشاق ەسكەردٸ وسى سوعىستا شىنىقتىرىپ, دايىنداۋ, ەسكەري تەحنولوگييالاردى جەتٸك بٸلەتٸن جاستاردى تەربيەلەۋ مەسەلەسٸنە كٶڭٸل اۋداردى. بٸر مەسەلەنٸڭ ەكٸنشٸ جاعى بار ەدٸ. جاستاردى ەسكەرگە ەكەتكەننەن كەيٸن, جۇمىس كٷشٸ كەمٸپ, حالىقتىڭ جاعدايى ناشارلايتىن بولدى.
ەركٸن ەرمۇقانوۆ: ۇلت زييالىلارىنىڭ باس قوسۋىمەن 1916 جىلدىڭ 7 تامىزىندا ورىنبوردا ٶتكەن كەڭەستٸڭ حاتتاماسى ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتتا ساقتالعان. ولاردىڭ دا ماقساتى – قايتكەن كٷندە دە جارلىقتىڭ ورىندالۋىن سوزا تٷسۋ ەدٸ. قالاي بولعاندا دا – قاننىڭ تٶگٸلمەۋٸ بولاتىن. كەيٸن 1926 جىلى بٶكەيحانوۆتىڭ ەڭبەگٸن قاراپ وتىرساڭىز, «الىسپاعان, جۇلىسپاعان ادامعا تەڭدٸك بەرٸلە مە» دەيدٸ. ياعني قالاي بولعاندا دا, الىسىپ جۇلىسپاساق, بٸزگە تەڭدٸكتٸ ەشكٸم بەرمەيدٸ. و باستا ولاردىڭ قالاعانى قاننىڭ تٶگٸلمەۋٸ بولاتىن. شىنى كەرەك, ولار جاستار مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الىنعاننان كەيٸن سىرت ەلگە بارىپ, حالىقتىڭ قىسىم كٶرمەۋ مەسەلەسٸنە باسا نازار اۋداردى.
ارمان ەۋبەكٸر: كەيبٸر مايدانعا الىنعان ەسكەر قاتارىنا جاعداي جاسالماي, قاجەتتٸ ازىق-تٷلٸكپەن, باسپانامەن قامتىلماعانى تۋرالى دا دەرەك كەزدەسەدٸ عوي.
ەركٸن ەرمۇقانوۆ: راسىندا, قايسىبٸر قۇجات دەرەكتەرٸندە قابىلداۋ پۋنكتتەرٸندە توپ-توپ بولىپ, ەسكەرگە الىنعاندار ەكٸ ايلاپ, اس-سۋسىز جاتىرمىز, ارامىزدا اۋرۋعا شالدىققاندار بار, «نە بٸزدٸ الىڭىزدار, نە بٸزدٸ كەرٸ قايتارىڭىزدار» دەگەن مەندە جازىلعان شاعىمدارىن مەملەكەتتٸك دۋما دەپۋتاتتارىنا جولدادى. مايدانعا جەتكەنگە دەيٸنگٸ ولاردىڭ كٶرگەن بەينەتتەرٸ ٶز الدىنا زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
ارمان ەۋبەكٸر: كٶتەرٸلٸس قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن قامتىدى. بٸراق ەربٸر ايماقتىڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸ, قارسىلاسۋ دەڭگەيٸ, حرونولوگييالىق سوزىلۋى ەرقيلى بولعانعا ۇقسايدى…
بولاتبەك نەسەنوۆ: راسىندا, كٶتەرٸلٸس ەر جەردە ەرتٷرلٸ بولدى. مىسالى, اقتاۋدا, ماقاتتا بولىستار قارسى شىقتى. حالىق بولىستارىمەن بٸرگە بولعان سوڭ كٶتەرٸلٸس تە قۋاتتى بولادى. زايسان, كٷرشٸم ٶڭٸرلەرٸندە كازاكتاردا ارمييا كٶپ بولعان. سوندىقتان, اياۋسىز باسىپ-جاڭشىلدى. تاراز, شىمكەنت كٶتەرٸلٸستەرٸ تۋرالى دا دەرەكتەر از. نەگٸزٸنەن, كٶتەرٸلٸس ول ٶڭٸرلەردە دە بولعان. ال قورعالجىڭدا كٶتەرٸلٸسكە 12 مىڭ ادامعا دەيٸن قاتىسقان. كٶتەرٸلٸس بٸرٸندە ۇزاققا سوزىلسا, بٸرٸندە تەز باسىلعان.
ارمان ەۋبەكٸر: جازالاۋشى وتريادىنىڭ ەش جازىعى جوق, قاراپايىم حالىقتى دا اياۋسىز جازالاعانى ايتىلادى…
بولاتبەك نەسەنوۆ: الماتى ورتالىعىنىڭ ارحيۆٸندە قاپال ۋەزٸنٸڭ كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى دەرەك بار. سوندا وسيپوۆ دەگەن پولكوۆنيك جٷزدٸكتەردٸ الىپ شىققان. ولار بٸرنەشە توپقا بٶلٸنٸپ اۋىلداردى ارالايدى. ال وسى پولكوۆنيك, الدىنان كەزدەسكەن بٸرنەشە وتباسىنىڭ مٷشەلەرٸن جازىقسىز قىلىشپەن شاۋىپ تاستاعان.
تالاس وماربەكوۆ: 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس تاقىرىبى اسا تەرەڭ زەرتتەلە قويماعان. جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سوعىسقان باتىرلاردىڭ دەنٸ كٶبەيدٸ دە, امانگەلدٸ سيياقتى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ باتىرلارى تاسادا قالىپ قويدى. ۇزاق جەمەڭكە, بەكبولات – بارلىعى دا تاسادا قالدى. جالپى, بٷگٸندە بۇل تاقىرىپ زەرتتەلٸپ جاتقان جوق. زەرتتەيتٸن عالىم دا جوقتىڭ قاسى.
كونفەرەنتسييانى جٷرگٸزگەن
ارمان ەۋبەكٸر
ەلدوس ٶمٸرزاق
