«Sońǵy kezde qaitadan jandanǵan, «Veles kitábi» siiaqty jalǵan dúniege arqa súiegen «orys ariishyldyǵynyń» belsendiliginiń artýy da miftiń (jalǵandyǵyna da, aqiqattyǵyna da qaramastan) asa kúshti saiasi quralǵa ainalýǵa qabiletti ekendigin kórsetedi. Úndemei júre berseń, bizdi basqalar óz tarihymyzdan, shamalary kelse, jerimizden iterip tastaýǵa daiyn».
/ professor Erenǵaiyp Omarov /
Qazaq, adai, qypshaq-qiiat
«Bismiláhi rahmani-r-rahim!» Meili, áýesqoi tarihshynyń bolsyn, meili, akademiktiń bolsyn, óz halqynyń túp-tamyry men shejirelik tarihyna izdenip baryp pikir aitýy, tipti, izdenýge talpynýy, shejireli halyq bolǵandyǵymyzdan, zańdy qubylys. Ózi ósken rýhani ortanyń besiginde terbelgen, ata-analarynyń eskini aitqandaryn jutyp ósken adamǵa úndemei qalǵan, tipti de, jón bolmas. Men shejireni zerdeli túrde, oisha bilgen atanyń balasy edim. Sondyqtan da, shejireniń ishki dúniesin seze alatyn, oqi alatyn adam bolyp jetildim.
Zerttelmei aitylǵan shejire, ol bar bolǵany túpnusqa ǵana. Onyń qupiiasyn tek shejiretanýshy ǵana asha alady. Solardyń biri, mańǵol elinen aýyp kelgen tarhishy Zardyqan Qinaiatuly edi. Qiiat-bórjigin áýletin qurǵan Shyńǵys hannyń toǵyzynshy babasy Bodanjardyń kimnen týǵany jóninde belgili mańǵoltanýshy, shyńǵystanýshy, tarih ǵylymdarynyń doktory, «Shyńǵys han» atty zertteý eńbeginiń avtory Zardyqan Qinaiatuly bylai deidi: «Alan-gýa Doba mergen ólgende qolynda qalǵan Málik Baiaýd rýynyń er adamynan Buqa-Qataq, Buqatai-Saljyq, jáne Bodanjar munhag atty úsh ul týady. Alan-gýanyń bul qadamy uldaryna da aǵaiyn-týysyna da jaqpaitynyn sezgen Alýn-gýa úsh ulyn qudaidyń qudiretimen nurdan jaratylǵan táńirdiń uldary, uldarynyń tektiligin jurt olar han bolǵanda túsinetin bolady degen ideologiialyq ósiet taratyp, bes ulyn árdaiym bereke-birlikke shaqyryp otyrǵan. Qiiat-Borjyǵyndardyń áýlettik bilik júiesi osylaisha Bodanjardan bastalady».
Al endi, baiaýdtar jóninde tarih ǵylymynyń endi bir doktory, «Qazaq túrkileriniń shyǵý tegi» atty oqý quraly eńbegin jazǵan Talas Omarbekov bylai deidi: «Osynyń bári keiingi Baiulynyń arǵy babalary baiaýtpen de bailanysty bolýy múmkin degen qorytyndyǵa itermeleidi. Onyń ústine baiaýttyń quramynda adailardyń ejelgi babalarynyń ómir súrgendigin maquldaityn derekke kezdesip otyrmyz. Ol joǵaryda atap kórsetkenimizdei, baiaýttardyń kezinde «djadai» degen ataýmen belgili bolýyna qatysty».
Talas Omarbekov Baiaýt pen Baiattardyń bir taipa ekenderin aitady. Baiattar qazir mańǵol ultynyń quramynda túrki tiliniń elementterin saqtap qalǵandar. Mahmud Qashǵari óziniń sózdiginde Baiat degenniń Qudai ekenin túsindiredi. Belgili qoǵam qairatkeri, filosofiia ǵylymdarynyń doktory, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, professor Sábetqazy Aqatai marqum Baiat degendi «Bai ata» dep túsindergen edi. Osylai bolǵanda ejelgi «Bai» degenimizdiń qazirgidei aýqatty adamdy emes, Qudaidy, Kók Táńirin bildirip turǵanyn túsinemiz. Olai bolsa, Baiaýt, Baiuly degenimiz Táńir áýleti, Táńir uly degendi bildirmek. Adailardyń «Tanysań adaimyn, tanymasań qudaimyn» degenderi olardyń or kókirektigin emes, abyzdyq, áýlielik tegin bildirip tur.
Adailardyń, Shyńǵys hannyń úsh asha tańbasynyń kóne ariilerdiki ekeni ǵylymda eshbir daý keltirmeidi. Osymen qatar Bodanjardyń «qarshyǵa», iaǵni, biz biletin «svastika» tańbasy da, ariilerdiki. Sondyqtan da, ózin ariige sanaǵan, atadan evrei Adolf Gitler bul tańbany fashizmniń simvoly retinde alǵan. Bul máselege Shyńǵys hannyń bet-álpetiniń ariilik bolǵanyn bilse de, buryn-sońdy eshkim de mán bermegen. Rene Grýssonyń aitqanynda bul bet-álpet «Túrkilengen ariilik tip» edi. Ariilerdiń qasietti kitábi «Avestada» ariilerdiń bes taipasynyń biriniń dailar ekenderi aitylady. Ariilerdiń úsh asha tańbasynyń bastapqy túrikshe ataýy «jalaiyr» bolǵan. Iýechji-Kýshan patshalyǵynyń altyn teńgelerinde patshanyń qolynda túbine attyń jaly bailanǵan aiyr ustalyp tur. Attyń jaly jyn-perini qashyrady degen uǵym sol zamannan beri qazirgi qazaqtardyń baqsylarynda saqtalyp qalǵan. Qazaq baqsylary asa taiaqtaryna attyń jalyn bailap qoiady. Jalaiyr ataýynyń attyń, qulannyń jalyn aiyryp jibergeninen bolǵan degenderi, Serikbol Qondybai aitqandai, «qazaqbaishylyqtan» bolǵan áńgime. Filosof-ǵalym Sábetqazy Aqatai marqum ǵana jalaiyr tańbasyna kelgende "jal", "aiyr" "asha" dep túsindergen eken. Al endi, altyn teńgedegi patshanyń bul jalaiyr tańbasyn ustap turǵany, Iýechji-Kýshan patshalyǵyn qurǵandardyń ariilerdiń urpaqtary ekenderin bildiredi. Bul patshalyqty qurǵan qypshaqtar, adailar, qańlylar, toharlar ariilerdiń túrkilengen toby bolady. «Uly kóshke» qosylmaǵan ariilerdiń Orta Aziia saqtarynyń quramyna sińip ketkenderi jóninde ǵylymi ustanym bar.
Qazirgi tańda qazaqtardyń túbiniń ariiler ekenderin aityp júrgender dúnieni dúr silkindirdi dese bolady. Eń aldymen bul jańalyqqa orys shovinisteri qarsy shyǵyp: «Qysyq kóz, qisyq aiaq qazaqtar jasyl-sur kóz, uzyn boily aqsary bolǵan ariilerden sadaǵa ketsin, arii degen bizdermiz!» dep baibalam saldy. Alai da, qazaqtardyń ariilerge qatysy qur sózden shyqpaǵan edi. Belgili genetik ǵalym Jaqsylyq Sábitovtyń Andronov mádenietindegi ariilerdiń máiitteriniń gallogrýpasynyń qazaqtardaǵy Tabyn rýynyń ókilderiniń gallogrýppasymen sáikes ekenin jariia etken edi. Osymen qatar Ulttyq akademiiamyzdyń ǵalymy Erenǵaiyp Omarovtyń jazǵan «Kratkaia istoriia kazahskoi tsivilizatsii» atty kitábi jaryq kórip, onda, qazaqtardyń ariilerge qatysynyń dáleldengen másele ekeni aityldy. Sondyqtan, shejiretanýshy retinde arǵyqazaq mifologiiasyna súiene otyryp, múiizderi qaraǵaidai bolǵan tarihshylardyń, zertteýshilerdiń eńbekterine silteme jasap, shejire derekteri arqyly solardyń aitqandaryn damytyp, dala aýyz tarihynyń derek berýindegi shejirelik tásildiń jasyryn maǵynalaryn taldai otyryp, qazaqtyń túbiniń ariiler ekeniniń kóptegen shejirelik, tańbalyq dálelderin keltirelik.
Rashidenniń aitqandaryn eskere otyryp doktor Zardyqan Kinaiatuly: «Qońyrattyń izi Ergene qońda jatyr» degen edi. Ergene qońǵa, iaǵni qazirgi Ferǵana ańǵaryna bekinip alǵandardyń uly kósh kezinde Iran, Indiia, Mesopatamiia jaqtarǵa aýmai qalyp qalǵan ariiler ekenderiniń dáleli, ańyzdaǵy keiipkelerdiń Qiian, Qaian, Toǵyz, Núkúz degen esimderinde jatyr. Bular anyǵynda qańly-qypshaq, qiiat, toharlar. Bul mańdaǵy Toharlardyń ariiler ekenderi genetika ǵylymynda dáleldengen másele. Qazba jumystarynda tabylǵan toharlardyń tostaǵanynyń túbinde svastikanyń sýreti de salynǵan bolǵan. Qańlylardyń ariilerdiń urpaqtary ekenderi olardyń arbalarynan bilinedi. Qańly degenimiz arbalylar, anyǵyraq aitqanda, soǵys arbasyna ie bolǵandar. Soǵys arbasy bolsa, Orta Aziia keńistiginde eń alǵash ariilerde paida bolǵan. Bulardyń soǵys arbalaryna minip júrgen zamandary «qaharmandyq dáýir» dep atalady.
Ferǵana alqabynan Indiiaǵa deiin patshalyq qurǵan Iýechji-Kýshandardyń adai-qypshaq ekenderi jai ǵana qyisynyn keltirip aitqan sóz emes, tarihi derekterdiń negizinde paida bolǵan tujyrym. Iýechji degendi grekter Iadii, qytailar Ýti, Iada dep ataǵan. Qytai derekterinen bizder osy iadalardyń salt-dástúrleriniń qazirgi qazaqtardikindei bolǵanyn túsinemiz. «Aǵań ólse, jeńgeń mura» degen uǵym Islam dininen áldeqashan buryn osy Iada-adailarda qalyptasqan. Kýshan degenimiz qytai derekterindegi Hýshalar. Qytailar qypshaqtardy osylai ataǵan. (hýsha, hýshie, gýishiań) Al endi qypshaq degenimiz Kavi+shaq, keiin bul ataý qyba+shaq, qypshaq bolyp aitylyp ketken. Úndi halqy saq degendi shaq dep aitady. Sonda, Kavishaq, qypshaq degenimiz ariilershe Kavi saqtar degendi bildirip tur. Kavi degenimiz abyz-aqyn. Bular, evreiler «prorokopodobnyi» dep ataǵan uly baqsy kahinder. Qaǵan degen ataý osylardan qalǵan. (qahin-kaǵan). Kavi degendi kai, kaiy, kei dep te ataǵan. (Kei Kývat-Keiqýat). Qazaqtardaǵy Qabi esimi osy ariilik Kaviden kele jatyr. Kavi, Qabi degenniń túbinde qabyldaý, iaǵni, Táńirdiń daýysyn qabyl etý degen uǵym jatyr. Osy Kavi, Keilardan keianidter áýletiniń aty paida bolǵan. Keianidterdiń tańbasy da, osy úsh asha tańba. Keianid degenimiz kóne túrki tilinde Keiýt, Keiat, Kaiat bolmaq. Ergene qońǵa ketti degen keianid-Qiianymyz, Shyńǵys hannyń rýy degen Qiiatymyz osylar, kai-qańlylar. Qańlylardyń Kaiy degen ekinshi ataýlarynyń da osy keianidterge qatysy bar. Keianid, Keiat, Qiiat degenimiz ariilerdiń patshalar áýletiniń ataýy. Qazaq mifologiiasy: «Qańlydan han kóter» degende osy keianidter áýletin aitqan. Demek, Shyńǵys han Bodanjardyń ariilik svastika tańbasynan bas tartyp, ózine ariilik patshalar áýletiniń tańbasyn alǵan. Orystardyń bizdi kai+saq degenderi, qazaqtardyń qaiy saqtar ekenderin aitqandary. Iaǵni, qaisaq degenimiz joǵarǵy Kavishaq degenimizdiń bir fonetikalyq nusqasy. Qazaq uǵymy qazaq mifologiiasynda ejelgi qiiat, qypshaqpen týystas jáne odaqtas rý retinde júretini beker emes. Muhtar Áýezov óziniń ádebi zertteýlerinde qiiat-qypshaq dep jazady. Ariilerdiń ańyzy boiynsha Kei atty patshalar áýleti qarly shyńnyń basynan túsedi, sondyqtan da, Rashiden Qiian degendi taýdan qulaǵan sel, aǵyny kúshti (sirá, qarqyny kúshti áýlet degeni) tasqyn dep túsindirgen. Temújinniń Shyńǵystaýdyń basynda ulyqtanýynyń, aq kiizge salynyp han kóterilýiniń negizinde osy keianidter jónindegi taýdan tústi degen ańyzdyń sarqyty jatyr. Aq kiiz shyńnyń basyndaǵy qardyń belgisi. Shyńǵys degenimiz Shyń+quz bolýy múmkin. Onda bul ataý Qiiattyń túbin bildirip tur. Árine, patshalar áýletiniń Kókten taýdyń basyna, odan keiin jerge túsedi degenderi jalǵan mif. Alai da, bul jalǵan mif Kavilardyń, kailardyń, Qiiattardyń ejelgi patshalyq áýletke qatystaryn bildirip tur. Kai-Kavilar qazaq shejiresinde Kaiyhan, Kiikhan dep atalǵan. Sondaǵy shejireniń: «Kiikhannan Alanshy han, odan Maǵol men Tatar» degeni, maǵol-tatar degenimizdiń keianidter ekenderin aityp tur. Alai da, bul shejire derekteriniń falsifikatsiia ekenderin tómende naqty túsindiretin bolamyz. Osymen qatar, saqtardyń ariilerge qatystary jónindegi taqyrypqa da tómende toqtalatyn bolamyz.
Adai, Qańly, Qypshaq, Qońyrat, Jalaiyr taipalary qazaqtardyń eń kóne taipalary, jáne de, bular sýperetnos, taza qazaqtyń sýbstraty bolyp keledi. «Qańly bolǵanda qazaq bolmaǵan» degen sóz, qazaq degen qaýymnyń Qazaq handyǵyn qoiyp, Shyńǵys hannyń dáýirinen de aryda paida bolǵanyn aitady. Uly júzdegi Ystylar bolsa, tańbalaryna qarai osy Qańly tobyna jatady. Ystylardyń Ergeneqońnan shyqqandary shejirede olardyń naǵashy jurty Qońyrat degennen bilinip tur. Ysty degen tarihi tulǵa bolǵan joq, ol eshkimnen týǵan joq, sondyqtan shejiredegi «sheshesi qońyrattyń qyzy edi» degenderi jasyryn maǵyna bolyp, bul taipanyń Ergene qońdyq ekenin bildirip tur. Shejirede Ysty dep birese qatyndy ataǵan dese, endi bir nusqasynda álgi qatynnan týǵan uldy ataǵan deidi. Sol baiaǵy, ot jaǵyp qul-kúń kúiinde denesi ys-ys bolyp júrgendiginen osylai atanǵan dep qoiady. Osymen qatar Ystynyń sheshesi Qarashash ananyń iis sýdy jaǵynyp sylańdap júrgendiginen Iisti, keiin Ysty atanǵan, ne bolmasa, Sylandy ana qymyz sabasyn ystap baptaǵandyǵynan Ysty atanǵan degen qazaqbaishylyq nusqalar da bar.
Qazaq shejirelerinde ysty, ystaban dep taza qazaqtardy, iaǵni, qart, kóne qazaqtardy anyqtaidy. Máselen, naimandaǵy Ystaban shapqynshylyq bolǵanda jetim qalyp, ai dalada jalań aiaq, jalań bas ot jaǵyp sýyrdyń etin qaqtap jep júrgen, ot jaqqannan tabandary ys-ys bolyp qalǵan, rýy belgisiz qazaqtyń balasy deidi. Osymen qosa, Oshaqty degenimiz de taza qazaqty bildiredi. Joǵarǵy Iýechjidi Oshaqty dep júrgender de bar. Bul sózdiń jany bar, óitkeni Ysty da, Oshaqty da Ergene qońnan shyqqan taipalar. Oshaqtynyń da sheshesi «qońyrattyń qyzy» dep aitylady.
Bizderdegi Aqnaimandarda Jelek degen ata bar. Osy Jelektiń túbi Ysty. Bul Jelek-ystyny naimandarǵa aqnaiman Tiles batyr, Uly júzdiń jerine jasaǵan bir joryǵynan keiin naǵashy atasy Qonaqbaiǵa ákelip bergen. Osy Jelekterdiń káriqulaqtarynyń aitqandarynda, Ystylar Ergene qońnan shyǵarda, Qapshaǵaidaǵy jalǵyz qaqpany bitep turǵan jartasty eritý úshin ot jaǵyp Oshaqtylarmen birge shyǵarǵa jol ashqandar bolady. Ot jaǵyp Oshaqty atanǵan, ystalyp Ysty atanǵandar deidi. Ystynyń tańbasy arii-kailardiki de, Oshaqtynyń tańbasy teń qabyrǵaly úshburysh - Ferǵana ańǵarynyń sýreti. Ferǵana ańǵaryna ǵaryshtan qaraǵandar bul taý qurylysynyń teń qabyrǵaly úshburysh ekenin kóredi. Ferǵana ańǵary osydan neshe myń jyl buryn ariilerdiń samannan salǵan Vara atty qorǵandary bolýy múmkin. Teń buryshty úshburysh, bul taý ańǵarynyń qoldan salynǵanyn meńzeidi. Ferǵanamyzdyń bastapqyda Varahana bolýy ǵajap emes. Ariiler úshburyshty úiler salǵan. Soltústik Qazaqstandaǵy ariilerdiń Arqaiym atty qalasynyń ornynda ǵimarattardyń dóńgelek sopaq, segizdik siiaqty, tórt burysh jáne úshburysh bolǵandary anyqtalǵan. Tarih pen shejireden de habary bolǵan filosof-ǵalym Sábetqazy Aqatai Ergene degendi Ergenek dep túsindirgen edi. Durysy osy bolar, óitkeni, Ergenek qon sózi «tosqaýyl qonys», «bekinis» degen maǵynany berip tur. Varahana da bekinis edi. Qazybek bek Taýasaruly úshburysh tańbaly Oshaqtynyń da «taza qazaqy rý» ekenin aitqan. Osymen qatar Rashidenniń, orystyń zertteýshisi Tolstovtyń aitqandarynda, joǵarǵy Baiaýttardyń izi de Ergene qońda jatyr. Anyǵynda, Ergenek qońnan on taipa shyqqan deidi.
Al endi, Tabyndardyń ariilerge qatysyn olardyń jalaiyr tańbasynan da bilip otyrmyz. Jaqsylyq Sábitov genetika turǵysynan olardyń ariiler ekenderin dáleldep otyr. Osy eki sáikestikten, jalaiyr tańbanyń ariilerdiki ekeni rastalyp tur. Tabyndardyń bul tańbasynyń syryn eshkim aita almaǵan, jáne, de olardyń tórelerge qandai qatysy baryn da, bilmegen. Tabyn degenimiz mańǵoldyń bes degeni. Tabynnyń ataýy bastapqyda Tabyngal bolǵan. Iaǵni, bes ot, bes oshaq, bes áýlet degendi bildiredi. (gal – ot). Bul Besýt taipasy Bodanjardyń urqy Shara-Qailyqtyń jeńge alǵan áielinen taraǵandar. «Alash» tarihi-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdarynyń aitqandarynda, Tabyndar Altaida júrgenderinde mańǵol taipalarymen tyǵyz bailanysta bolǵan. Mine osy tusta bolsa kerek, olardyń Besýt degen túrikshe ataýy mańǵolsha Tabyn atalyp ketkeni. Máselen, Altaida Tabyn-Bogdo-Olo degen taý bar. Mańǵol tilinde atalǵan taýdyń qazaqshasy «bes qudaidyń taýy» degendi bildiredi.
Naimandaǵy Teristańbalynyń da, túbi arii-qiiat. Shákárim qajy bulardy dombaýyldar dep, Dombaýyldy Ókireshten taratqan. Ókiresh degenimiz qazirgi ózbek tilinde buqashyq degendi bildiredi. Shejiredegi Ókiresh ariilerdiń belgisi. Altyn teńgedegi jalaiyr tańbasyn ustaǵan Iýechji-Kýshan patshasynyń qasynda osy ókiresh tur. Ókiresh te, ariilerde jyn-sháitánnán saqtaityn qasietti malǵa sanalǵan bolǵan. Ókireshtiń basy quiylǵan temir asa taiaqty keiingi ariilerdiń sopylary qoldaryna ustap jyn-sháitánǵa ermeimin dep ant etetin bolǵan. Naimandaǵy Baibuqa, Taibuqa, Ketbuqa degen handar men bekterdiń ataýlarynyń osy Ókireshke qatysy bar. Osy «Buqa» degen ataqtaryna qatysty naimandardy «siyrǵa tabynǵan» degenderi de, olardyń úndiariilerge qatysyn bildirip tur. Naimandar buqa malyn kie tutqan arii tekti bolǵadyqtarynan shejirede Ókiresh atanǵan. Naimandaǵy Saryjomart ata «Tarihi Abýlhair hanida» Sary ýsman ýkrach (ókiresh) naiman dep atalǵan. Shamamen 1227-shi jyly Tegeranda qalǵan teristańbaly-naiman Ketbuqanyń sýretinen, onyń ariilik bet-álpetti bolǵany kórinip tur. Ejelgi naimandardyń ariilik bet-álpetteri jóninde Zardyqan Qinaiatuly óziniń eńbeginiń «Naiman handyǵy» atty taraýynda: «Tarihi jazbalarda naimandar óziniń bet-pishini jaǵynan sarǵysh shashty, biik muryndy, at jaqty, qabaǵy biik evropalyq músindi taipa bolǵany aitylady» degen edi.
«Jalaiyr» tańbaly bolǵan soń Jalaiyr atanyp ketken burynǵy taipalar tobynyń da túbi ariiler. Olardyń qatarynda toharlar (toqyraýt), men qańlylar (kanǵqaýt), qypshaqtar (qumsaýyt) bolǵan. «Tóleńgittiń túbi Jalaiyr» degendegi tóleńgitterdiń naqty ataýlary telengit bolǵan. Iaǵni tele+ońǵy+ýt. (ýt-ot, oshaq, áýlet). Telelerdiń, iaǵni arbalylardyń «ońǵy áýleti» degendi bildiredi. Ońǵynyń ýańǵy, qanǵy, kańly ekeni tómende aitylatyn bolady. Bulardyń Jalaiyr ataýynyń bastapqy nusqasy Túrik qaǵanattarynyń kezinde Jaldyaiyr bolsa kerek.
Jalaiyrdaǵy Kúshik degenimizdiń (kýchýgýr) ariilerdiń totemi it janýaryna qatysy bar. Ánes Sarai aǵamyzdyń aitqanynda it janýary taipalardyń shyǵý tegine meńzeitin qasietti totemniń biri. Ertede itti totem tutqan qaýym bolsa, ol tek qana ariiler edi. Óitkeni, it janýary ariilerde adamnan keiingi qasietti áýlie retinde zańdastyrylǵan bolǵan. Qazaqtar bolsa, ariilerdiń urpaqtary bolǵandyqtarynan it janýaryn jeti qazynanyń birine engizgen. Qazirgi qazaqtyń tazy iti ariilerdiń qasietti janýary bolǵan. Qazaqtardyń tazy itterin kiiz úidiń ishinde jastyqqa jatqyzyp qoiatyndary osy ariilerden qalǵan. Ariiler tazy itterimen bir dastarhanda otyryp tamaq ishetin bolǵan. Tazy iti Avestada Dýjaka dep atalady. Osy dýjakamyz tazy bolyp rekonstrýktsiiaǵa túsken. Ózin ariilerge jatqyzǵan Adolf Gitler tazy itterin ustaǵan.
Oǵyz han shejiresindegi it-baraq, Enisei qyrǵyzdarynyń totemi qyzyl taiǵan (it), bulardyń túbiniń ariiler ekenderin bildirip tur. Alai da, qazirgi bileýit qyrǵyzda ariilerdiń urpaqtary joqtyń qasy. Enisei qyrǵyzdarynda buryn Altysar degen rý bolǵan. Jońǵarlar bul Altysarlardyń ariilik tegine qyzyǵyp, olardy ózderine kúshpen qosyp alǵan. Altysarlardyń endi bir bóligin, Esim han Tursyn handy óltirgendegi soǵystan keiin, Mustafa Ózitúriktiń babasy Kúshik batyr naimandarǵa ákelip qosqan. Bular qazir naimanda Altysary aqnaiman atalyp júr. Sábetqazy Aqatai aǵamyz osy Altysary aqnaimandardan edi.
Kók bóri totemi túrikterdiki, olarda itti totem tutý joq. It totemi ejelgi qyrǵyzdar men qypshaqtarda bolǵan. Qypshaq qaýymynan shyqqan Noǵailar da it eli. Oǵyz shejiresindegi It-baraq degenderimiz osy noǵailar. Volga ózeni býlgarlardyń atymen atalǵan bolsa, Itil, iaǵni it eli dep noǵailarǵa qatysty atalǵan. Máselen, Asan qaiǵy babamyz noǵaidyń ishindegi kúshúgúr, iaǵni Kúshik rýynan. Noǵailardyń qasietti halyq ekenderi tarihtan belgili. Qazaqtardyń ǵumyryndaǵy noǵai dáýirin Shoqan «Altyn ǵasyr» degen edi. Noǵailardy sol qalpynda saqtalyp qalǵan ariiler dese bolady. Hristian dinin qabyldaǵan Qyrym tatarlary da noǵailar.
Saq (saǵa) degen sóz parsylarda it degendi bildiredi. Evropada skifter dep atalǵan bulardy saq dep parsylar ataǵan. Osy turǵydan qaraǵanda saq degenimiz de, iteli bolady. Qazaqta saq degen sózdiń itke qatysty aitylatyny da beker bolmaǵandai. Máselen, saq it, saqqulaq it. Meniń paiymdaýymsha patshalyq saqtar, shoshaq qalpaqty (ariilik bas kiim) saqtar men haomavarg saqtar ariiler bolǵan. (Avesta). Ariilerdiń bir bóliginiń Uly kósh kezinde Orta Aziiadaǵy saqtarǵa qosylyp ketkenderi jóninde ǵylymi tujyrym bar.
Naimandaǵy Qarakereidiń túbi Qiiat-jyrhyn. Jyrhyn degenimiz jarǵy, iaǵni ámir, ámir berý, bilik aitý degen sóz, túrki tilindegi «iar» degennen shyqqan. Derkterde djýrgin, iýrkin dep te jazylady. Bular ertede kereidiń quramynda bolyp, Qaraýyn degen jerde kóship-qonyp júrip qaraýyn kerei, keiin, qarakerei atanyp ketkender. Bulardyń ataýlary bolmasa, ǵundardyń urpaqtary naq kereilerge eshqandai da qatystary joq. Naiman handary osy Qarakerei-qiiat jarǵylardyń quramynda bolǵan Jaǵalbailydan shyqqan. Bastapqy ataýy Kaanbaaly, iaǵni, «táńirli qaǵandar» bolǵan Jaǵalbailynyń shejiredegi mifologiialyq atasy Qarabuqa – basty Ókiresh. Ejelgi tańbasy naimandiki – «v vide letiashei ptitsy». Shejirede qaraqytai Sherýshi Baqat batyrdyń Jaǵalbailyny naimandardan satyp alǵany aitylady. Bul jalǵan mif naimannyń aqyrǵy hany Kúshlik han qaza tapqannan keiin, Jaǵalbailynyń hannyń qaiyn jurty qaraqytailarda qalǵandaryn aityp tur. Mine, osy tusta olar naimandardan ajyrap qalǵan. Alai da, qazirgi ózbek naimandarynyń quramynda Jaǵalbaily tarmaǵy bar.
Noǵailardyń «Alashtan qazaq taraǵan, Noǵailyǵa qaraǵan, Jaýǵa aldyrmai noǵailar, Bir-birine jaraǵan» dep aitqandaryndaǵy Alashymyzdyń da ataýy arii-iran dáýirinen kelgen. Iisi qazaqtyń ulttyq uǵymyndaǵy alǵashqy Alasha hany iran tilinde atalǵan aqbas bala Zal. Ferdoýsi ony «leopard piatnistyi» dep ataǵan. Osy Zaldy ákesi taýǵa apartqyzyp tastaǵanynda, balany samuryq qus asyrap alyp er jetkizedi. Samuryq qus Alashtyń qamqorshysy, sondyqtan da Astanamyzda bul qusqa úlken qurmet kórsetilgen. «Máńgilik el» monýmentiniń tóbesinde samuryq qus samǵap tur. Iaǵni, Alashty, qazaqty kókten, jerden, ońynan, solynan keletin báleden qorǵap tur. Aqbas bala Zal er jetkende teńbil kók arab jylqysyn syiǵa alady. Qol astyndaǵy áskeri de kileń teńbil kók arab attaryna minip týrandardy shapqanda, álgiler Zaldyń áskerin alaatchin, iaǵni ala atshylar dep atap ketken. Teńbil kók degendi qazaqtar «kók alaly» dep te aitady. Alshyn, Alash degenimiz osy «alaatshydan» bolǵan. Bul alshyn-alashtardyń ǵun-túrikterge qatystary joq. Osyny, shejiredegi «Alash pen Naýryz aǵaiyn» degenderi de dáleldeidi. Alash ataýynyń dúniege kelýine úsh myń jyldan astam ýaqyt ótken. Bul degeniń ariilerdiń zamanyna aparady. Tarih atasy Gerodot: «saqtardyń ishinde Alash degen kóne halyq bar» degen edi. Bul jerdegi Gerodottyń Alash degenin «alaatshylar» dep uqqanymyz jón bolady.
Erenǵaiyp Omarov ariilerdiń aqbozatty (ala at) qurbandyqqa shalatyn úrdisteriniń bolǵanyn aitqanynyń osy alaatshy-alashqa qatysy bar. Sultanmahmut Toraiǵyr naiman-saibolat Qurman qajynyń aýzynan jazyp alǵanynda, Abylai hannyń qyrǵyz jerine kelip, meniń babam Kókjal Baraqtyń óligin kórip toqtaýsyz jylap, astyndaǵy aqboz jorǵasyn qurban shalǵany jóninde aitady. Sáken Seifýllinniń aitqanynda bul aqboz jorǵany kezinde Abylai hanǵa Baraq babamyzdyń ózi syilaǵan eken. Kókjal Baraq shyqqan naimandaǵy Ergenekti tarmaǵynyń tańbasyn da, Álkei Marǵulan Ergene qońnyń qaqpasy degen edi. Qaratailyq Musa biden alynǵan naiman shejiresin jete zerttegen Álkei atamyz Ergenekti tarmaǵynyń naimandar emes ekenderin aitqan. «Qalmaqty myńdap qyrǵan qoldan kamap, Kókjarlydan kelipti Kókjal Baraq» degendegi Kókjarly rýy anyǵynda Kóktáńirli, naimanǵa sińgen qiiattar. Aqtailaq bi shejiresinde: «Kókjarlydan batyr ótpes» dep bulardyń jaýjúrektigin aitqan. Kókjal Baraqtyń tipti bes qalmaq qatyndarynan taraǵan urpaqtary da aqsary bet-álpetti, jasyl-sur kózdi keledi. (kókkóz Ótei). Alty qatyn alǵan babamyzdan eki myńǵa jýyq tútin qalǵan. Óziniń jazǵan «Noǵaily» atty kitábinde Ánes Sarai aǵamyz babamyzdy aitqanda: «Tarbaǵatai men Ileni qaitaryp alýǵa úles qosqan Kókjal Baraq – ulttyq qaharmanymyz retinde ulyqtalýy lazym» degen eken.
Naiman shejiresiniń kóptegen nusqalarynda Kókjarly men Býralardyń ózbek jaqtaǵy Samarqannan kelgenderi aitylady. Al endi, ǵulama shejire Ǵulam Qadyr bolsa, olardyń Úrgenish, iaǵni qaraqalpaq jaqtan kelgenderin aitady. Osyny shejiredegi: «Kókjarly men Býranyń shesheleri Altynshásh qaraqalpaq qyzy edi» degenderi rastap tur. Ǵulam Qadyr naq aitqan, óitkeni qiiattar, Qiiat ataýlarymen «at tóbelindei» bolyp osy qaraqalpaqta saqtalyp qalǵan. Úrgenishtegi qiiattardyń basym kópshiligi Ergenekti ataýymen naimandarǵa kelip sińgen. Kókjarlymen birge keldi degen Býranyń túbi de qońyrat-qiiat. (arǵy qiiat). Shejirede Jorlyq mergennen Qońyrat bolsa, onyń týǵan inisi Qubai sheriden Ikires taipasy. Qazirgi naimandaǵy Býra rýy osy Ikirestiń quramynda bolǵan.
Shyńǵys han men muǵaldar
Endi Shyńǵys hanymyzǵa kelelik. Shyńǵys han qazirgi «qysyq kóz, qisyq aiaq» mańǵoldyń tóli bolsa, onyń shejiresindegi kiiz úidiń shańyraǵynan túsken «shikil sary, kókshil kóz» elesimizdiń kim bolǵany? Lýbsan Danzan «Altyn dápterde» tóbeden túskenniń sary it, iaǵni ariilerdiń totemi bolǵanyn nege jazǵan? Kóptegen derekterde Shyńǵys hannyń uzyn boily, aqsary, jasyl-sur mysyq kózdi bolǵany aitylady. Ábilǵazy bolsa, Bodanjardyń ákesi jóninde sóz bastap: «Baiaǵy Alanko (Alan ana. Q.Z.) aitatyn, oǵan kelip ashyna bolatyn adamnyń da túsi shikil sary, kózderi qyzǵylt bolady. Sonyń nyshany toǵyz atadan baryp shyqty» dep, Shyńǵys hannyń bet-álpetine de qatysty aitqan edi. Qadyrǵali Jalairi da Alan anaǵa túndeletip kelip «qyz oiatqannyń» kók kózdi, jiren saqaldy bolǵanyn aitady.
Kóne ataýy Ergenege uiqas tájikshe Iargana bolǵan Ferǵana mańynda júrip iýechji-kýshan patshalyǵyn qurǵan iýechjilar týrasynda, Qairolla Ǵabjálel basqaryp otyrǵan «Alash» atty tarihi-zerteý ortalyǵynyń tarihshy ǵalymdary, olardyń búgingi qazaq halqynyń etnogenezinde eleýli rol atqarǵan sýbstrattardyń biri ekenderin aitqan. Osy turǵydan qaraǵanda Iýechji-Kýshan patshalyǵyn kazaqtardyń eń tuńǵysh memleketi dep aitýǵa haqymyz bar sekildi, eger de bul memlekettiń bizdińshe ataýy adai-qypshaq bolsa. Qytai tarihshysy Tań Shiánchúnniń aitýynsha Kýshan patshalyǵy Rim imperiiasymen terezesi teń bolǵan. Iýechji máselesin tereń zerttegen ǵalym, adaidaǵy Beket atamen atalas Serikbol Qondybai bolsa: «Iýechjiler – túrki, qazaq tarihynyń úzdiksiz tarihyn qalpyna keltirýge eń basty tirek býyn bolyp tabylady» dep ketken edi. Sondyqtan da, bul iýechji máselesi qazaqtanýdyń eń eleýli máselesi. Keńes dáýirinde bul taqyryp qazaq tarihshylary úshin jabyq bolǵan syńaily.
Ertedegi qytai aqyny Li bo:
Konei nebesnyh rod nachalsia,
V strane Iýechji v pesherah,
Na spinah ý nih kak ý tigra ýzor,
S drakonimi kryliami telo...
deidi. Bul jerdegi áńgime ala jondy (ala at) qanatty tulparda bolyp tur. Ariiler dáýirindegi beineleý ónerinde osy qanatty tulparlar jii kezdesedi. Al endi, adai mifologiiasynda Adai jylqysynyń atasynyń qanatty tulpar bolǵany aitylady. Qanatty tulpar jónindegi ańyzdardyń bári de, Kaspii teńizine bailanysty aitylady. Sondyqtan da, Serikbol Qondybai Kaspii degendi at, jylqy bolar degen edi. Mine, ańyz boiynsha, osy teńizden ushyp shyqqan qanatty aiǵyr jaǵadaǵy biege shapqanynan Adai jylqysy paida bolady-mys. Endi mine, qytaidyń ertedegi aqynynyń aitqandarynan biz ariilerdiń qanatty jylqysyn Iýechjilardan kórip otyrmyz. Nyǵmet Myńjan iýechjilerdiń «jylqy eli» degen ataýlarynyń bolǵanyn aitqan edi. Kaspii men Adailardyń Iýechjilermen bailanystary bar ekenderi daýsyz.
Osymen qatar, Ýaqtardyń atasy degen Er Kóksheniń de, qanatty tulpary bolǵan. Ýaqtardyń da tarihynyń Mańǵystaýdan bastaý alatynyn ekiniń biri bile bermeidi. Shejiredegi Ýaqtardyń atasy Er Kóksheniń uly Er Qosai degenderi, Kókshe teńiziniń (Kaspii) Qosaiy degendi bildiredi. «Men da Bei lý» iaǵni, «Mańǵol-tatarlardy tolyq sipattaý» atty kitábinde Shyńǵys hannyń zamandasy Chjao Hýn: «Plemena tatar (oqy mańǵol. Q.Z.) proishodiat ot osobogo roda sha-to. Ih imeiýtsia tri roda: chernye, belye i dikie» degen edi. Mine, osy belye, iaǵni, aq tatar degenimiz Ýaqtar. Ýaqtardyń órkenieti basqa kóshpendilerden joǵary bolǵandyǵynan qytailar olardy «kýltýrnye tatary» dep te ataǵan. Qytailar Orhon-Enisei eskertkishinde attary jazylyp qalǵan Tatar taipasynyń ataýymen Uly qabyrǵanyń arǵy jaǵyndaǵy barlyq kóshpendilerdi ataǵan. Sondyqtan, «aq tatar» degenderdiń Shyńǵys hannyń ákesin óltirgen naq tatarlarǵa eshqandai da qatystary joq. Bular aqsary bolǵandyqtarynan osylai atanǵandar. Shejiredegi Ergenekti Ýaq degenderine qaraǵanda, bulardyń da izderi Ergene qońda jatqandai. Ýaqtardyń ońǵyt degen bastapqy ataýlarynyń maǵynasy ońǵy+ýt, ýańǵy+ýt, qańǵy+ýt retinde «qańǵly áýleti» degendi bildirse kerek.
Serikbol Qondybai marqum túrki degendi arǵyqazaq degeninde qatelesken. Sondyqtan da: «Neshe kitáp jazyp tastasam da, ózim bilmegen bir tabaldyryqtan attai almai turǵandaimyn» dep, kókeiinde bir shóldiń jatqanyn sezgen edi. Ol shól - Ergenek qoń-Ferǵananyń jalǵyz qaqpasynyń aldyndaǵy bórte jýsany qalyń Myrzashól edi. Eger de ol baýyrymyz kóziniń tirisinde Ergene qońnyń Ferǵana ańǵary ekenin bilgende, onda, «Arǵyqazaq mifologiiasyn» basqasha jazar edi. Alai da, osylai bolǵanda da, abyz rýdyń túlegi Serikbol Qondybai óz zamanynyń zańǵary, teńdesi joq zertteýshisi, lingvisti, geografy, shejireshisi bolyp qala beredi. Onyń jazǵan «Arǵyqazaq mifologiiasy» keler urpaqtardyń uly qazaqtyń tarihyn zertteýlerinde basty negiz, jolnusqaýshy jaryq juldyzy bolyp tanylady. Rasynda da, Serikbol marqum tabaldyryqtyń dál aldynda turǵan edi.
Qazaqtyń este joq erte zamandardaǵy tarihy onyń mifologiiasynda jatyr. «Alpamys» jyrynyń qońyrattyq nusqasynda Qaraqan taý degen jer ataýy atalady. «Qaraqan taýda qamalym» delinedi. Mine, osy Qaraqan taý degenimiz Ergene qoń, qazirgishe Ferǵana ańǵary, taý shatqaly, qazanshuńqyr bolyp keledi. Qaraqan degenimizdiń Iarǵana, Ferǵana, Varahanamen úndes ekeni bilinip tur. Arǵyqazaq mifologiiasyn indete zerttegen Serikbol Qondybai «Alpamys» jyryna kelgende: «Qaraqan taýymen bailanystyrylǵan sózderdiń jaiyna qaraǵanda «Qaraqan taý» - umytylyp ketken, ejelgi urpaqtardyń folklorynda bolǵan, ańsaý, saǵyný sipaty bar ata-meken, qasietti ata-baba eli, jeri týraly tolǵaýdyń ár shýmaǵynyń birinshi jolyndaǵy arnaý sóz siiaqty. Mine, dál osy «Qaraqan taý» sózi «Alpamys» jyryn qońyrattarmen ushtastyratyn basty núkte bolatyn siiaqty» degen edi. Ózi aitqan tabaldyryqqa jaqyndai túse Serikbol marqum Qaraqan degendi «Qara Qańǵ» deidi de, osy «Qara Qańǵty» ariilerdiń Avestalyq «Qangha» qamalymen sáikestendire kele: «Alpamys týraly jyrlarda saqtalǵan «Qarahan taýda qamalym» siiaqty tirkestiń bolýy osyǵan meńzeidi» dep, «arii teoriiasyna» qarsy bolsa da, qońyrattyń, jalpy qazaqtyń túbiniń ariilerge tireletinin ózi de ańǵarmai aityp salady. Ergene qoń degendegi «Qoń», Qońǵ» sózi – Kangha degenniń bir fonetikalyq nusqasy. Sondaǵy: «Qaraqan taýda qamalym» degende, halyq aýyz ádebieti Ergene qoń, Qangha, Ferǵana bekinisin aityp tur. Joǵaryda aitylǵandai, Sábetqazy Aqataidyń Ergeneni - Ergenek degeni «tosqaýyl qonys», «bekinis» degen maǵyna berip tur. Jideli-Baisynnyń osy mańda bolǵany da beker emes. Osy «Alpamys» jyrynan-aq, Ferǵana ańǵarynyń Ergenek qoń ekenin túsinýge bolady. Zardyqan Qinaiatuly: «Qońyratty aitý úshin aldymenen Ergene qońdy taýyp alýymyz kerek» degen edi. Qońyrat pen Jideli Baisynyń mine, Ergene qoń-Ferǵanań áne, bári de ózbek jerinde qaldy. Keianidterdiń eń úlkeni degen Kei Kýbad «Alpamys jyrynda» Keiqýat atanyp júr. Erenǵaiyp Omar Alpamystyń Keiqýatty patsha qylǵanynyń tarihi negizi bar ekenin aitady. Osymen qatar ǵalym «Alpamys jyrynyń» barlyq nusqalarynyń laiyqty túrde zerttelmegenin aityp, bul jyrdyń ariilerge tartatynyn meńzeidi.
Keibir mátinderde Qaraqan taý Kangha –Vara dep te atalady. Al endi, Vara degenimiz joǵaryda aitylǵandai, taýdyń qarynyń sýlarynan saqtaný úshin, Avestalyq Iemniń samannan salǵan qorǵany. Demek, mifologiia Kangha qamalynyń arǵyda ariilik, bergide týrandyq ekenin aityp tur. Vara qamalynda ańyz boiynsha Karshipta degen qus zoroastrizmdi ýaǵyzdaǵan. Qazaqta bul qus Qarshyǵa dep atalady. Shyńǵys hannyń toǵyzynshy babasy, Adaidan týǵan Bodanjardyń qarshyǵashy bolǵanynyń, onyń ustanǵan ariilerdiń «svastika» tańbasynyń «qarshyǵa» atalýynyń negizinde onyń ariilik ata-tegi jatyr.
Sońǵy bir ǵasyr ishinde qalyptasyp úlgergen Qazaqstan men Orta Aziianyń b.z. 5-6 ǵasyrlarǵa deiingi ǵasyrlar men tipti, myńjyldyqtardaǵy tarihy, tildik-etnikalyq, mádeni bolmysy jónindegi tujyrymdar jiyntyǵyn qaita qaraý kerek ekenin aita kele Serikbol Qondybai: «Árine, mundai úlken ózgeristerdi jasaýǵa, iaǵni, qaita qaraýǵa orys tildi ǵalymdardyń bara qoimaityny aidan anyq» degen edi. Qaita qaraýdyń ornyna olar (shovinister): «qysyq kóz, qisyq aiaq qazaqtar ariilerden sadaǵa ketsin!» dep qur aýyz sózben aita salyp júr.
Iá, arǵyqazaq degenimiz ariiler. Olai bolsa, adaidyń uly Shyńǵys handy da ariilerdiń urpaǵy bolǵan dep aita alamyz. 13-shi ǵasyrdyń miniatiýrasynda beinelengen Shyńǵys han áskerbasylarynyń bairaǵyndaǵy, astynda attyń jaly bailanǵan ariilerdiń úsh asha tańbasynyń poshymy, qazirgi jalaiyrdyń da emes, taraqtynyń da, tabynnyń da emes, dál adaidyń Muńalynyń til tańbasynyń poshymy. Adailar Shyńǵys handy Beket atanyń rýy Muńaldarǵa jatqyzady. Onyń mánisi mynada. Dombaýyl mergenniń arhardyń (keide qodastyń, buǵynyń) etine aiyrbastap úiine ákelgen balanyń tegi Maǵalyq-Baiaýyt edi. Joǵaryda aitylǵandai, Alan ana Bodanjardy osy jigitten tapqan. Maǵalyq degendegi «maǵal» - rýdyń ataýy da, «yq» jalǵaýy bul adamnyń maǵal rýynan ekenin ańǵartady. Adaidaǵy Muńal rýynyń aty eski jazýlarda Muǵal dep jazylady. Mine, «Qupiia shejiredegi» Maǵalyq-Baiaýyt degenimiz osy Baiuly Muǵalyq bolady. Shyńǵys han alamandyq qurǵanynda óziniń naqty tegi Muǵal-Maǵaldyń atyn qaita jańǵyrtqan. «Balalarǵa ózderiniń túp-tamyryn umytpaýdy úiretińder» dep ósiet aitqan Shyńǵys han óziniń túp-tamyryn jaqsy bilgen. Osylai bolǵanda, Rashidenniń mýngol, moval degenderi de osy Muǵal. Iaǵni, maǵal, moval, mýngol degenimiz, adai shejiresindegi Muǵaldyń fonetikalyq nusqalary. Keibir zertteýshilerdiń, sonyń ishinde Zardyqan Qinaiatulynyń da Maǵalyqty Málik degenderiniń qisyny joq. Óitkeni, Málik degenimiz arabtardyń esimi, Maǵal ataýy dúniege kelgende álemge taraǵan Islam dini de joq edi.
Rashiden «moval» degendi: «Býdte vsegda opechalennymi» dep túsindiredi. Iaǵni, «árqashan muńly bolyńdar» degeni edi. Osylai bolǵanda adaidyń Muń+al nusqasy: «Vozmi pechal» degen maǵynada, Rashidenniń aitqanyna dál kelip tur. Ábilǵazynyń bolsa: «Slovo «mýngýl» sostoit iz slov «mýn» i «ol» (muń+al. Q.Z.), no tak kak liýdi ne mogli ego vygovorit, ono so vremenem prevratilos v «mýgýl» degeni, joǵaryda aitqanymyzdai, Muńaldyń Muǵalǵa ainalyp ketkenin bildirip tur. (Muǵaljar).
Endi osy Muńal-muǵal-mańǵol degenniń ariilerge qatysy bar-joǵyn aitalyq. Rashidenge senetin bolsaq, Oǵyz hannyń «moval» degenin parsy shejireshisi: «Árqashan da muń alyp, qysylyp, baqytsyz bolyńdar. Ittiń terisin jamylyp ań aýlap jep, eshqashan da Túrkistanda kórinbeńder!» dep túsindiredi. Bul jerdegi «ittiń terisin jamylyp» degendi «itke ainalyp» dep uqqanymyz dálirek bolar. Bul degeniń, túrikterdiń ariilerge aitqan qarǵysyna uqsaidy. «It eli ekensińder, it bolyńdar!» dep tur. Qazaqtar jaman adamdy qazaqtyń jeti qazynasy sanalatyn it janýaryna teńeitini, mine, osy túrik-týrandardan qalǵan. Myqty adamdy qasqyrǵa teńeitinimiz de, kók bóri totemdi túrikterden qalǵan. Al endi, anyǵynda qazaqtar: «qas, sondyqtan qyr» dep, bórini qas+qyr ataǵan edi ǵoi. Jyrtqysh qasqyr ańy ariilerdiń urpaqtary qazaqtar úshin jaǵymsyz keiipker de, it janýary jaǵymdy keiipker. Túrkiler osy túsinikterdi shatastyryp jibergendikterinen, bizder osy kúnge deiin adasyp júrmiz.
Qalai bolsa da, túrikterdiń túsiniginde Muńal degenimiz ariilerdiń qorlaý, namysyna tiiý ataýlary bolady. (ýnichijitelnyi). Al endi, itti qadyr tutqan ariilerdiń túsiniginde bul ataý qasietti bolǵan. Bul jerde, Islam qairatkerleriniń ariilermen baqtalas bolǵan soń, olardyń qasietti it janýarlaryn nájiske jatqyzyp jibergen siiaqty mysal tur. Máselen, bizder keshegi kúnge deiin orystardyń bizderdi «kalbit» degenderin qorlaý sóz dep túsinip keldik. Anyǵynda bul ataý itke qatysty, paiǵambarymyz Muhammed s.ǵ.s-nyń shyǵý tegine qatysty qasietti, bizder maqtan tutatyn ataý. Paiǵambarymyz s.ǵ.s-nyń «kalb» rýyna qatysty «kalbalyqtar» degendi bildiredi. Kalbit degenimiz qazaqtardyń bir ataýlary bolǵan siiaqty, Muńal degenimiz de, atasy qytai degen ǵun-túriktermen ustasqan arǵyqazaqtardyń bir ataýlary bolýy ábden múmkin.
Qaisy bir halyq ánin aitsa da qazaq syńsyp, muń men sherin tarqatyp otyrady. Qorqyttyń kúileri de naǵyz muńnyń bir bailanysy. Asan atamyz muńdy qoiyp, baryp turǵan qaiǵy. Ázil-shyny aralas, Sábetqazy Aqatai qazaqtardyń mas bolǵanda ǵana kóńilderiniń kóteriletinderin aitqan edi. Qazaq degenimiz naǵyz muńly, kóńiline muń alǵan halyq emes pe? Bul muń qaidan, nege kelgen? Oǵyz hannyń bul sózderdi kimge, qandai jaǵdaida aitqany mańyzdy emes. Bul sózder mańǵol ataýynyń maǵynasyn túsindiretin bizderge jetken shejirelik jasyryn maǵynaly málimet. Bul muńǵa qatysty ańyz sózder sonaý Týran zamandarynan kele jatýy múmkin. Keibir zetteýshiler (H. Perleen.) mańǵol ataýyn ariilerdiń qola dáýirine aparady. Menińshe, Shyńǵys hannyń jurty ariilerdiń urpaqtary bolǵandyqtarynan, bul muńal ataýynyń maǵynasyn túsinip, ózderiniń ejelgi ataýlarynyń qaita qaitqanyna qýanyp, Doktor Qara Davan aitqandai: «Bul ǵajaiyp ataýdy olar qaita oianǵan ulttyq sezimmen maqtan tutty». Áitpese, saiasattanýshy Qasen Qoja-Ahmettiń pikirinshe: «Bundai qarǵys ataýdy olar nesine maqtan tutar edi?»
Rashiden óziniń qojaiyny Gazan hannyń mańǵoldardyń shejiresin tereń biletinin, jáne de osyǵan basqalardyń tań qalatynyn aita kele: «Onyń ózi ǵana biletin, bul jylnamaǵa jazylmaǵan mańǵoldar jóninde kóp qupiia men baian bar» degen edi. Osy qupiiaǵa jaryq túsirgendei bolyp, Rashiden Gazan hannyń Bagi-i Ýdjan óńirinde imamdardyń, sheihtardyń aldynda sóz sóilegeninde, Alahtyń kúshimen onyń Iran jerine, eline han bolǵanyn, jáne de bul mártebeni Allah taǵala ózinen basqa handarǵa buiyrtpaǵanyn, osymen óziniń ata-babalarynyń ańsaǵan armandaryn oryndaǵanyn aitqan sózderin «Gazan han» taraýynda keltiredi. Mine, Ǵazan hannyń mańǵoldar jóninde bilgen, jylnamaǵa engizbegen qupiiasy, onyń aitqan osy sózderiniń astarynda jatyr. Bul sózderdiń astarynda mańǵoldar (muńaldar) ózderiniń tarihi ariilik otandary Arianam-Vaidjnaǵa, iaǵni arii keńistigine qaityp keldi degen maǵyna bar.
Mine, ariilik teoriianyń turǵysynan bizder mańǵol ataýynyń maǵynasyn osylai túsinemiz. Bul jerde álgi «máńgi el», «myńqul», «mańqul» siiaqty qisynsyz qiial, jónsiz joramal joq. Álemde bir násil arqalap júrgen mańǵol ataýynyń maǵynasy tarihi derekterge jatatyn «Qupiia shejire», «Jylnamalar jinaǵy», «Shejire túrik», «Adai shejiresinen» shyǵyp otyr. Halyqtardyń túp-tamyryn shejire ǵana aita alady. Shejire – túpnusqa. Shejirege úrke qaraǵandardyń túsinigi tar. Shejire joq jerde negiz joq.
Shejire derekterine súienip meniń Shyńǵys hannyń ata-tegine qatysty jazǵan eń alǵashqy «Qazaq shejiresindegi Shyńǵys hannyń ata-tegi» atty shyǵarmamda shejiredegi jasyryn maǵynany taldap, «Sozaqtan moǵol» degennen, mańǵoldardyń túbiniń sý saqtary ekenderin aitqan edim. Shejirede «Qazaq pen Sozaq aǵaiyn» dep aitylǵan. Bul derekten biz kei saq pen sý saqtarynyń aǵaiyn ekenderin túsinemiz. Sonda joǵarǵy Iýechji-Kýshan, iaǵni adai-qypshaq patshalyǵyn qurǵandardyń sý saqtary men kei saqtary ekenderi túsinikti bolady. Sý saqtarynyń moǵoly degenimiz, Kaspii teńiziniń Muǵaldary. It eli saqtardyń andronov, iaǵni arii taipalarynyń urpaqtary ekenderi K.A. Akishev pen G.A. Kýshaevtyń «Drevniaia kýltýra sakov i ýsýnei doliny reki Ili» atty eńbekterinde de aitylǵan.
Bizder bala kúnderimizden naǵyz qazaqtardyń sary, kózderi kók bolǵandaryn atalarymyzdyń aýzynan estip óstik. Iaǵni, bizdiń ata-babalarymyz urpaqtan-urpaqqa, qandai da zamandardy bastarynan keshse de, ózderiniń tektik sipattaryn jetkizip otyrǵan. Qazirgi túrikpiz dep júrgenderdiń ózderi túbi qazaq sary qańlylar. Qazaqtardyń ǵun-túrik urpaqtary emes ekenderiniń basty dáleli qytai derekterinde jatyr. Qytailar da, solardyń derekterin zerttegen Bichýrin de, keiin, osylardyń jazǵandaryn muqiiat zerttegen álemge tanymal túrkitanýshy Lev Gýmilev te, «Alash» tarihshylarynyń aitqandaryndaǵy qazaq halqynyń sýbstraty degen iýechjilardyń ǵundardan bólek ekenderin aitqan. Anyǵyn aitqanda, ǵundar, úisinder, iýechjiler - úsheýi úsh bólek massiv bolǵan. Ejelgi ariilik saryqazaqtar Módeniń zamanynan keiin ǵundarmen midai aralasyp ketken soń, ariilik bet-álpetterin barynsha joǵaltqan. Sondyqtan da, qazirgi qazaqtardyń bet-álpetteriniń antropologiialyq tipi jóninde ǵylymda: «Bul násil erte kezde evropa tektes taipalar men mańǵol tektesterdiń bir-birimen aralasýynan paida bolǵan» dep aitylady. Qazaqtyń antropologiialyq tipiniń tórt túri bar. Osy tórt tiptiń ekeýi ariilik bet-álpet te, ekeýi ǵun-túriktik bet-álpet.
Zýev Iu.A. óziniń «Rannie tiýrki: ocherki istorii i ideologii» atty eńbeginde iýechjilerdiń antropologiialyq tipiniń evropeoidtar (sary qazaq) bolǵanyn aitady. A. Bernshtammnyń aitýynsha «Kýshan» (qypshaq) degen termin toharlardyń iýechji degen taipasyndaǵy ústemdik qurǵan rýdyń atyn bildiredi. A.Iu Iakýbovskii iýedja dep atalǵan iýechjilerdi kangiýiler men kýshandar dep kórsetedi. Osydan shyqqan tujyrym: qazaq ataýynyń bastapqy nusqasy hassaq bolsa da, qazǵaq bolsa da, kaisak bolsa da, bul nusqalardyń báriniń adai, qańly, qypshaqqa qatystary bar.
Osymen qatar, sońǵy zertteýlerdiń nátijesinde men Qońyrat degenimizdiń bastapqy ataýynyń qańǵ+arat, iaǵni, «qańly eli» bolǵan degen tujyrymǵa keldim. (counkarates). «Qupiia shejiredegi» qońyrattardyń «hasag arbasy» osyny rastap tur. Mifologiiada ariilerden keiingi arbanyń ieleri kańlylar ekenderi naqty aitylady. («Oǵyznama»). Bul jaǵdaida joǵaryda aitylǵan qońyrattardyń Qaraqan taýy, iaǵni, Kangha qamaly eske kelip tur. Mine, osy jerden kai-qońyrat pen kai-qiiattyń túbiniń bir ekenderi bilinedi. Doktor Zardyqan Qinaiatuly qońyrat pen qiiattyń qudandalyq saltyn aitqanda, este joq erte zamandardan beri bulardyń ariilik qan-týysqandyq nekeni ustanǵanyn meńzegen bolsa kerek.
Joǵaryda aitylǵandardyń negizinde bizder hassaq, keisaq, qaisaq, qazǵaq, ǵozar, ǵozyaq, hazar degen siiaqty nusqalardan shyqqan qazaq etnoniminiń bastapqyda Orta Aziia ariileriniń ataýy bolǵanyna senimdimiz. «Álemdi rámizder men nyshandar bileidi» degen edi Konfýtsii. Shyńǵys han alǵan ariilerdiń jalaiyr tańbasy keiingi alty alashtyń da tańbasy bolǵan dep aitýymyzǵa negiz bar. «Alty alashtyń ulyǵy Jalaiyr bolǵan» degenimiz osyny rastap tur. Ariilerdiń tańbasyn ustaǵan Jalaiyrlardyń joly úlken bolǵan edi. Filosof aǵamyz Sábetqazy Aqatai Jalaiyrdyń tarihynyń qazaqtyń (alashtyń) tarihy ekenin beker aitpaǵan. Alash ataýynyń ariilerden kele jatqanynyń endi bir dáleli retinde «alty alashqa» kileń ariilerdiń urpaqtarynyń jiylǵandarynan da bilinip tur. Alty alashtaǵy ulyǵy Jalaiyr. Qarakesektiń túbi qiiat. Qońyrat. Qypshaq. Qazaqtyń beldi tarihshylarynyń biri Mámbet Qoigeldi aǵamyz Qadyrǵali Jalairidiń alash myńymen birge Qańlyny da ataǵanyn aitady. Ókiresh naiman. Jáne de kereitsiz kúlli Kishi júz Alshyn toby retinde alty alashty quraǵandar. Tarihi jaǵdailarǵa bailanysty bul taipalar túrikterdiń ataýyn, tilin qabyldaǵandarymen túbi túrik emes, asyl qazaq ariiler. Altyn Orda ydyraǵannan keiin qalyptasqan Aq Ordanyń negizgi buqarasy osy alty alash taipalary bolǵandyqtan, bul handyqty tarihshylar 13-15 ǵasyrlarda bir tutas halyq bolyp qalyptasqan Qazaq handyǵy ekenin aitady. Demek, alǵashynda «Alash» qaýymy bolyp uiysqan bul ariilik alty taipa keiingi jerde qazaqtyń birtutas halyq bolyp qalyptasýyna negiz boldy. Iaǵni, osydan bizder qazaq ataýy Qazaq handyǵynan keiin paida boldy degenniń ózinde de, bul ataýdyń ariilerdiń ataýy ekenin túsinemiz. Osyny, keiin orystardyń bizderdi «kaisaki», iaǵni «saki keianidy» degenderinen de ańǵarýǵa bolady.
Tamǵaly tastaǵy ariiler
Erenǵaiyp Omar óziniń eńbeginde filosof, tarihshy ǵalym Sábetqazy Aqataidyń «Qazaq halqynyń ejelgi ádet-ǵurpy men dástúrli mádenieti» atty eńbegine biraz jerde silteme jasaǵan eken. Sábetqazy aǵamyz óziniń eńbekterinde ariilerdiń atyn atamasa da, jazǵandarynan ariilerdi kóremiz. Túrikterdiń Ýmai anasy jóninde jazǵan ǵalym qazaqtardyń kelinderiniń «qaiyn atanyń oshaǵyna mai quiý» atty dástúrin aita kele, Ýmai degenniń «mai» sóziniń fonetikalyq nusqasy ekenin túsindiredi. Osymen qatar Sábetqazy aǵamyz bul dástúrdiń vedalyq dáýirdegi úndilerden, iaǵni ariilerden kele jatqanyn aitady. Jáne de, osynyń dáleli retinde Ýmai ananyń tasqa qashalǵan eki sýretin kórsetedi. Bul sýretterde Ýmai ananyń basyndaǵy tájiniń poshymynan ariilerdiń úsh asha tańbasy bilinip tur. Mine, osydan bizder Ýmai ananyń túrkiler qaryzdanǵan ariilerdiń qudaishyqtarynyń biri bolǵanyn ańǵaramyz. Ýmai –úndiariilerden kele jatqan Ýma anasy.
Osy siiaqty, Bórte shene men Qýa Maraldyń da ariilik mifologiialyq keiipkerler ekenderin, Bórte sheneniń bóri emes it bolǵanyn tańbaly tastardan ańǵarýǵa bolady. Orystardyń ittiń kúshigin «shenok» degenderi osy Shenege qatysty aitylǵan. Sábetqazy aǵamyz «shene» degenniń qazaqtyń sózi ekenin aitady. Bórte degenimiz - bórte jýsan, qazaqtyń qasietti jýsanynyń aty. Qazaqty jýsansyz, jýsandy qazaqsyz aitý múmkin emes. «Isi qazaq» degende biz qazaqtan ańqyǵan jýsannyń iisin aitamyz. Kók Táńiri dininiń qazaq jerinde paida bolǵanyn aita kele Sábetqazy Aqatai Tamǵalydaǵy túriktiń aty da joq, zaty da joq zamandardaǵy ariilerdiń Andronov mádenietiniń tusyndaǵy qola dáýrinen qalǵan tańbaly tastaǵy sýretterdiń biriniń adam keipindegi Ai Táńiri, biriniń Kún Táńiri ekenin aitqan eken. Alai da, ǵalym olardyń qastarynda turǵan janýarlardyń maǵynasyn túsindirmegen. Tamǵalydaǵy sýrette Kún Táńiri - arharmen tursa, Ai Táńiri - quiryǵy sholaq tóbetpen tur. Bul eki janýar Ai men Kúndi bildiretin totemdik janýarlar. Altai mifologiiasynda maraldyń Kún ekeni, iaǵni maraldyń múiizinde kúnniń shyǵyp, batatyny aitylady. Bul jerdegi Kúnimiz «Qupiia shejiredegi» Qýa maral bolady da, Aiymyz (itimiz) Bórte shene bolady. Kún Táńiriniń qypsha bel silýetinen biz áieldi tanimyz. Jáne de, qasyndaǵy arhardyń shaǵyn múiizinen onyń urǵashy ekeni bilinip tur. Ai Táńiri bolsa, endi bir sýrette it quiryqty kórsetilgen. Endi bir sýrette arhar men quiryǵy sholaq it - Ai men Kúnniń simvoldary retinde jeke tur.
Arhardyń ejelgi túrik mifologiiasynda maralǵa ainalyp ketýiniń sebebi, túrikterdiń arhardy qoimaral dep ataǵanynan bolǵan. (Ábilǵazy). Shejiredegi Qýa Maral degenimiz osy Qoimaral-arhar. Zardyqan Qinaiatuly «qýa» degendi qońyrat dep túsindirgen eken. Ańyzda Qiiandardyń Ergene qońdy arhardyń izimen tapqandary aitylady. Bul ańyz Qiiandardyń shyǵystan batysqa, iaǵni Kúnniń artynan (izimen) ketkenderin aityp tur. Demek, tórelerdiń «Arhar» urany Serikbol Qondybai aitqan aidahardyń emes, Kúnniń maǵynasyn berip tur. Jalpy, Tamǵalyda arhardyń beinesi óte kóp kezdesedi.
Tamǵalydaǵy petroglifterdiń ekeýinde arhar men arii-keianidterdiń tańbalary qatar tur. Bireýinde jalaiyrdikindei taraq tańba bolsa, ekinshisinde ariilerdiń skipetrge uqsas aiyr tańbasy tur. Ǵalymdar qola dáýirindegi aiyr tańbanyń keiin jańartylǵanyn aitady. Jalaiyr tańbanyń ortańǵy ashasynyń basynda Aiǵa uqsas sheńber tur. Demek, ariilerdiń skipetrge uqsas jalaiyr tańbasy Ai Táńiriniń belgisi. Men áý bastan tórelerdiń tańbasynyń quiryqty taraq ekenin aitqan edim. Bul jerdegi taraqtyń quiryǵy Ai Táńiriniń tula boiy retinde kórsetilgen. Eki jaǵyndaǵy eki ashasy Táńirdiń kóterilgen qoldary. Osymen qatar, eki jerde qola dáýirindegi ariilerdiń qosaiaqty arbalary salynǵan. Osydan bizder bul tańbaly tastardan sonaý ariilerdiń zamanynda qazirgi tórelerdiń urandaryn, tańbalaryn, ariilerdiń, qańly men qońyrattardyń hasaǵ arbalaryn kóremiz. Qosaiaq arbany ariiler bizdi tanysyn dep salyp ketken syńaily. Sonymen, Shyńǵys hannyń tańbasy Ai Táńirin bildirip tur. Serikboldyń bul tańbany úsh basty aidahar degeni dálelsiz joramal bolǵany. Ariilik úsh asha tańbanyń aidahar bolýy múlde múmkin emes, óitkeni, aidahar ariilerdiń qas jaýy edi.
Negizinde, Almatynyń mańyndaǵy Tamǵalydaǵy petroglifter toby aspan astyndaǵy ǵibadathana edi. Ǵalymdardyń aitýynsha osy aspan astyndaǵy ejelgi ariilerdiń ordasynda dúniedegi bilimniń, landshaft, qasietti ósimdikter, bulaqtar, adam qolymen tastardan jasalǵan qulpytastar, biik jartastardaǵy qashalyp salynǵan sýretterdiń barlyǵynyń ózindik orny, máni men maǵynasy bar. Mine, osy tastardaǵy sýretterden bizder ózderimizdiń taqyrybymyzǵa qatysty mán, maǵynalardy ashyp otyrmyz. Men shejirege qatysty qaǵaz derekterdiń bárin oqyp taýysqan edim, endi mine, Allah taǵala maǵan tastaǵy derekterdi oqýdy buiyrǵan eken. Bul tastarda meni Shyńǵys han men mańǵoldyń tegine qatysty jeti sýret qyzyqtyrǵan edi. Bári de ariilerdiń zamanynda salynǵan sýretter. Tastaǵy sýretterden ariilerdiń kosmologiialyq sanasy men tanymdarynyń qupiiasyn ashýǵa ózimniń aqylym jetpegen soń, kosmoenergetika progressory, aty álemge áigili Emil Bagirovtyń óz qolynan oqyǵan shákirti Bibi Sandýǵashty kómekke shaqyrdym. Bibi Sandýǵash meniń qolymdaǵy albomnyń taqyrybynan beihabar edi. Birden kókeikesti sýretti kórsetpei Bibini tekserip alaiyn dep, ǵalymdardyń: «Perilerdiń rýhty shaqyryp turǵan beinesi, qola dáýiri» degen sýretti kórsettim. Bibi biraz kózin jumyp otyrdy da: «baqsylardyń ieleri dep tur!» dedi. Demek, abyz adam ózi ǵana kóre alǵan ieleriniń sýretin ózi salǵan. Shoqan ielerdiń eń myqtysynyń «sary qyz» bolatynyn aitqan. «Aldar Kóse» filmindegi basyna ariilediń shoshaq qalpaǵyn kigen baqsynyń: «Álgi bizdiń sary qy-y-y-y-z!» degeni, iesin shaqyrǵany edi. Mine, Tamǵaly tasta baqsy óziniń «sary qyz» iesiniń sýretin salǵan. Tastaǵy ieniń qyz ekeni bilinip tur. Sýret te sary tústi. Meniń ákem marqumnyń týǵan inisi, Qazaqstannyń qurmetti, rýhani halyq emshisi Bazylqan qajynyń da iesi «sary qyz» bolady. Mine, osy iesiniń myqtylyǵynan Bazylqan qajy «Sokrat» syilyǵyn, onyń altyn músinin, «Patshaiym Viktoriia» ordenin alǵan. Osydan biz, Shoqannyń aitqanyndaǵy «sary qyzdyń» aqiqat ekenin, jáne de, qazaqtyń «sary qyzynyń» ertedegi ariilerde bolǵanyn bilip otyrmyz. Orys ǵalymdary bul «ielerdi» riajennye, iaǵni alqa-salqa kiingen skomorohtar degen eken. Bulardyń riajennyilar bolýlary múmkin emes, óitkeni, olardyń adamdy býyp alatyn jylandar tárizdi, saýsaqtarsyz uzyn qoldary anyq sýrettelgen.
Rýh, iaǵni arýaq dep te ǵalymdar qatelesken. Tengriandyqta arýaq shaqyrylmaidy. Arýaqty dindi bizdiń ata-babalarymyz soltústikke kelgende chýkcha-býriat, týngýs taipalarymen aralasyp júrip ustanyp ketken. Jáne de, tengriandyq din Túrik dáýirinde arýaqtyq ózgeriske ushyrady. Bizdiń bastapqy dinimiz Sábetqazy Aqatai aitqandai Táńirlik din. Shyńǵys han arýaqpen emes, Táńirimen aqyldasatan bolǵan. Bibi Sandýǵash bolsa, qiiat-jyrhyndardyń urpaǵy bolǵan soń, abyz-aqyn bolǵan Kavi ata-babalarynyń jolymen kele jatqan Táńirlik elti. Sondyqtan, Táńirlik ǵibadathanada Bibi ózin sýda júzgen balyqtai sezindi. Al endi, «Allahtan arýaq kúshti» degen chýkcha-túriktik jyndy baqsylardyń aqyldary Táńirge jetpeidi. Shoqan Ýálihanov mańǵol-býriat shamandarynyń qazaqtyń baqsylarynyń tyrnaqtaryna da turmaityndaryn aitqan edi. Shoqan qazaq baqsylaryn uly baqsy, ortasha baqsy, usaq baqsy dep úshke bólse, men abyzdar men shamandar dep ekige bólemin. Meniń eki tilde jazǵan kitáptarymnyń «Sledy shamanstva ý naimanov», «Naimannyń baqsy-balgerleri» atty taraýlarynda Bibi Sandýǵashtyń aty naiman Kúshlik baqsynyń, baqsylardyń piri Ketbuqanyń, baqsylardyń baqsysy baǵanaly Qoilybai baqsynyń qatarynda atalǵan. Bulardyń báriniń túbi Kaviler, iaǵni abyz-aqyndar.
Osydan keiin eltige ǵalymdardyń «belgi» dep ataǵan sýretin kórsettim. Bul «belgi» degen sýret eki jaǵynda eki sheńberi bar, ortalary uzyn syzyqpen qosylǵan tańba siiaqty eken. Men kúlli túrik áleminiń, Qazaqstan, Orta Aziia, Qyrymdaǵy tastarda qalǵan tańbalarynyń bárin jatqa bilsem de, bundai tańbany birinshi ret kórgen edim. Sondyqtan bul tańbanyń artynda bir syry bar-aý dep qyzyqtadym. Tańbaǵa qarap Bibi biraz otyrdy da: «Qos noqta dep tur» dedi. Men ázer túsindim, bul tasqa basylǵan belgi, tańba emes, eki quryqty noqtanyń salynǵan sýreti eken. Men buny basqa sýretterdegi adamnyń eki quryqty noqtamen eki maldy jetelep kele jatqanyn kórgende túsindim. Qos noqta Ai men Kúnge arnap shalatyn qurbandyqtardy qosarlap jetelep ákelý úshin jasalǵan bolsa kerek. Iaǵni bul qos noqtanyń ritýaldyq maǵynasy bar.
Ary qarai Bibi ekeýimiz ǵalymdardyń: «Taý eshkisi men joǵaryda arhar, múiziderin túiistirip tur» degen sýretti kórdik. Arhar joǵaryda emes, taý eshkisiniń ústinde tur. Bibi birden: «Kún Táńiri arhar. Arhardai biik bol!» dep tur» dedi. Men bala kezimde Tarbaǵatai taýlarynda arharǵa barǵandaǵy biik quzdyń ústinde úiirine qarap turatyn arhardyń quljasyn kórgenimdi esime birden túsirdim. Kúnniń shyqqan kezinde qulja kúnge shaǵylysyp beine bir tuǵyrda turǵandai bolyp kórinedi. Bundai kórinisti árine, ariiler de kórgen. Sondyqtan da arhardy Kúnmen barabar etken. Al endi, arhardyń taýeshki ústine shyǵyp turǵany, onyń shyńda turǵanyn bildirip tur. Anyǵynda taýeshki qarly shyńnyń basynda, arhar júretin jerden biikte júredi. Iaǵni, bul sýrette «shyńnyń ústinde turǵan arhar» degen uǵym bar. Taýeshki bir jaǵynan shyńdy bildirip tursa, ekinshi jaǵynan arhar turǵan quzdy bildirip tur. Arhardyń basy taýeshkiniń quiryq jaǵyna qarap tur, iaǵni shyńdaǵy quzdyń shetinde turǵandai. Sonda bul kóriniste shyń+quz degen uǵym jatyr. Menińshe, ariilerde patshalyq, iaǵni monarhiialyq biiktikke qatysty «shyńquz» degen uǵym bolǵan. Ne bolmasa, arhardyń qoimaral degen siiaqty «shyńquz» degen endi bir ataýy bolǵan. Alai da, bul uǵymnyń qazaq tilinde shyǵyp turǵany maǵan belgisiz. Osyny anyqtaý aldaǵy zertteýlerdiń quzyrynda. Aqyn-jazýshy, Filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, túrkitanýshy retinde meniń keńesshi dosym Imanǵazy Nurahmetulynyń aitýynsha, ariilerdiń tili túrki tili bolýy múmkin. Ańyzda hannyń laqab atyn Kók Táńirinen esitip Kókshe baqsynyń qoiǵany aitylady.
Tastaǵy sýretterde jynystyq músheleri shoshaiǵan, quiryqtary bar jalańash adamdardyń beineleri kóp kezdesedi. Men osyǵan tań qaldym. Ariilerdiń quiryqty adamdar bolǵany ma degen oi da keldi. Osyny kórgen Bibi: «Jabaiy adam, ańnyń quiryǵyn taǵyp alǵan. Qalyp» dep tur» dedi. Demek, ariilerdiń zamanynda jabaiy adamdar bolǵan. Olardyń ábúirleriniń shoshaiyp júrgeni, qazirgi zamannyń gvineialyq jabaiylary siiaqty jynys múshelerin qorǵaý úshin arnaiy qalyp taǵyp alǵandarynan bolǵan. Silýet túrinde salynǵan osynaý sýretterden bul qalyptardy kórý múmkin emes. Sondyqtan, bul qalyptar sýretterde jynys múshesiniń shoshaiyp turǵan keipinde kórinedi. Aqparat quraldarynan qazirgi zamanda saqtalyp qalǵan jabaiylardan osyndai qalyptardy kórgen soń, esime túsirip uqtym. Osyny uǵa almaǵan Sábetqazy aǵamyz: «Zdes hýdojnik poschital nýjnym podcherknýt roditelskii priznak v eroticheskom sostoianii» degen eken. Bir top jabaiylardyń «v eroticheskom sostoianii» bilep júrgenderi, árine, aqylǵa syimaidy. Sadaq tartyp turǵanda da, sol - «v eroticheskom sostoianii».
Sábetqazy Aqatai aǵamyz 1984-shi jyly jazǵan óziniń «K perejitkam kýlta Tenrgi ý kazahov» degen maqalasynda Tamǵaly tastaǵy bir sýretke qatysty: «Na drýgom risýnke (4) eti je totemy vstýpili v dovolno strannye polovye sviazi» degen eken. Olai aitatyn jóni bar, óitkeni, bul sýrette Ai Táńiriniń it quiryqty beinesi buqaǵa artylyp jynystyq qatynasqa túsip jatyr. Buqanyń eki aiaǵynyń ortasynda jynystyq múshesi salaqtap tur. Bular ariiler bolmaǵan ǵoi degen oi keldi. Óitkeni, ariiler bundai qyztekelik taqyryptaǵy sýretti salǵandy qoiyp, oilaǵan adamdy óltirip tastar edi. Ariiler qan-qaryndastyq nekeni ózderiniń tekterine basqa halyqtardyń qyztekelik tuqymdary enip ketpesin dep ustanǵan. Osyny aityp Bibige álgi sýretti kórsetken edim ol: «Bul buqa emes, siyr, salaqtap turǵany, ońǵa qaiyryp tastaǵan quiryǵy. Zaman solai bolǵan» dep tur» dedi. Rasynda da, eger bul Sábetqazy aǵamyz aitqandai, jynystyq múshesi salaqtaǵan buqa bolsa, onda onyń quiryǵy qaida? Jáne de, jynystyq múshesi osynshama salaqtaityndai bul aiǵyr emes qoi.
Demek, Sábetqazy aǵamyzdyń basyn qatyrǵan bul sýrette silýet túrinde salynǵan siyrdyń arǵy jaǵynda salaqtap turǵan quiryǵy, bergi jaqtan buqanyń jynys múshesi siiaqty kórinip tur. Jáne de, sýretterde buqalardyń tumsyqtary sý siyrynikindei (begemot) úlken de, siyrlardiki urǵashy ekenderin bildirý úshin jińishke, názik kórsetilgen. Mine, Kóktiń nurynan júkti bolý mifi osy sýretterdiń zamanynan ariilik Alan ananyń zamanyna deiin jetken. Demek, kóptegen zertteýshilerdiń aitqandaryndai, Alan ananyń tarihyna qatysty «Qupiia shejirede» hristian dininen plagiat bolǵan joq. Qaita, hristian dinindegi nurdan jaralý ariilerden kelgen. Barlyq sýretterde Kún Táńiriniń basy ainala bitken shýaq-sáýlelerimen birge salynǵan da, Ai táńiri bir sáýleli tolǵan Ai túrinde shýaqsyz berilgen. Naimandardyń bir tańbasy «shómish» tańba edi. Tamǵalyda bir sáýleli Ai osy «shómish» tańba sipatta sýrettelgen. Anyǵynda, bul «noqta» tańbasy. Iýechji-Kýshan altyn teńgesindegi patsha oń qolynda osy jalǵyz basty noqtany, sol qolynda jalaiyr tańbasyn ustap tur. Artynda Ókiresh (buqa) tur. Osydan bizder qazaqtyń barlyq shejirelerinde aitylyp júrgen «noqta aǵasy» degenniń maǵynasyn túsinemiz. Bul ataý «siyrshy» degendi bildiredi. Osynyń dáleli retinde biz Uly júzdiń «noqta aǵasy» degen Jalaiyrdyń Syrmanaǵynyń quramyndaǵy Siyrshy atasynyń bar ekenin keltiremiz. Altyn teńgeden bizder «siyrshy» degenniń patsha ekenin kórip otyrmyz. Sonda qazaq shejirelerindegi «noqta aǵasy» degenderi sol eldiń patshasy degendi bildirip tur. Iaǵni, Jalaiyr - Uly júzdiń patshalar taipasy. Osydan bizder Ókiresh pen «noqta aǵasy» degenniń patshalar áýleti ekenin uǵamyz. Jáne de, qazaqbaishylyqtan atalǵan qazaq taipalarynyń keibireýleriniń «shómish» tańbasyn, anyǵynda «noqta» tańba dep uǵamyz. Joǵarǵy Tabyndarda jalaiyr tańba da, noqta tańba da bar. Meniń aldyńǵy maqalamdaǵy ariilerdiń «adai kóne» dep ataǵan tańba da noqta tańba eken. Adailardyń bir tańbasy da osy noqta bolǵan soń, ázirshe «adai kóne» dep ataǵan edim. Keianidterdiń shejiresindegi barlyq patshalardyń tańbalary osy noqta tańba. Iaǵni, áýlettiń jalpy tańbasy jalaiyr da, ár patshanyń tańbalary noqta. Osymen bizder, qazaq shejirelerindegi Ókiresh, noqta aǵasy degenderdiń Iýechji-Kýshan patshalyǵynyń altyn teńgesindegi patshaǵa qatysy bar ekenderine eshbir kúmán týdyrmaimyz. Al endi, osy Ókiresh pen noqta aǵasynyń ariilerdiń keianid-qiiat áýletine qatysy bar ekenderiniń birden-bir dáleli retinde, patshanyń qolyna ustap turǵan keianid áýletiniń jalaiyr tańbasyn keltire alamyz. Demek, Iýechji-Kýshan degenimiz, qytailardyń tilderi kelmei aitqan Adai-Qypshaq.
Keibir sýretterden siyr malynyń arqasynda bir órkeshi bar, múiizi uzyn afrikalyq siyr ekenderi kórinip tur. Bir qyzyǵy, siyr malynyń iesi Zeńgi baba degenimiz anyǵynda Zeńgir, iaǵni qazaqtardyń afrikalyq negr degendi aitqandary. Bul jái, qazirgi genetik ǵalymdardyń kúlli adamzattyń Afrikada ómir súrgen bir áielden taraǵanyn aitqandarymen úndesedi. Bul tastarda býaz siyr jii kezdesedi. Býaz siyr ariilerdiń «siyr anasyn» bildirip tur. Sonda, mifologiiaǵa sai Ai Táńiri men býaz siyrdyń býdany Ókiresh bolǵanda, Ókiresh naiman degenderimizdiń shejirede mifologiialyq Qarabuqadan tarap turǵan, men aitqan «buqatekti» naiman handarynyń shyqqan tegi Jaǵalbaily bolǵany. Olardyń kaanbaaly, iaǵni Táńirdiń qaǵandary degen bastapqy ataýlary Ai Táńiriniń uldary, oǵlandary degendi bildirip tur. Alan anaǵa Ai sáýlesimen kirdi degen sary itten týǵan Bodanjar da mifologiialyq Ai Táińiriniń uly retinde kórsetilgen. Mine, «Qupiia shejireniń» falsifikatsiiasy dál osy jerinde. Jáne de bul falsifikatsiiany Tileýberdi aitqandai halha-mańǵoldar emes, Shyńǵys han áýletiniń ideologtary jasaǵan. Men bala kúnderimde naǵashy atamnyń jańa Ai týǵanda oń tizesine otyra qalyp, eki qolyn Aiǵa sozyp bata beretinin kórýshi edim. Naǵashy atam Qojageldi Raqymbaiuly naimanda qalǵan Jaǵalbailynyń Aitoly tarmaǵynan edi. Aitolynyń Ai Táńiri ekeni aitpasa da, túsinikti.
Endi bul jerde Qairat Zakirianovtyń aitqandaryna toqtalaiyq. Meniń rýlasym Shyńǵys hannyń naiman handarynyń tegin qurtyp jibermekshi bolǵanyn durys aitqan. Alai da, osynyń mánisin dereksiz aitqan soń, durys túsindire almaǵan. Shyńǵys handy Baǵanaly dep ǵalym qatelesken. Baǵanaly aldyńǵy qiiattardan bolady. Dombaýyl mergenniń Belgimtai, Bogentai degen eki uly bolǵan. Qytai derekterinde olardyń obaqtary Belgýnýt, Bogenýt bolyp kórsetilgen. Alai da, olar qazirgi tańda bul ataýlarymen eshqaida joq, óitkeni, Belgýnýt Belgibai bolyp naiman shejiresiniń basynda tursa, Bogenýtymyz naimandaǵy Baǵanaly. Al endi, naiman shejiresindegi Ókiresh naiman atalǵan qiiat-jarǵy (ámirshi) Qarabuqadan taraǵan naimannyń buqa handary keshegi Iýechji-Kýshan patshalarynyń urpaqtary, iaǵni keianidterdiń patshalyq urpaqtary bolyp keledi. Osynyń dáleli tarihi derekterde aitylǵan. Keianidterge jatpaityn adaidyń uly Shyńǵys hannyń óziniń han áýletin qurmaqshy bolǵanyn estigen naimannyń hany Taian, ońǵyttardyń hany Alakúsh teginge Jaýqunan degen (Djohýnan) elshisin jiberip: «Aspanda eki Kún bolmaityndai, jerde eki han bolmaidy. Eger de sen meniń oń qolym bolsań, onda, Soltústikti tynyshtandyrý qiynǵa túspes» dep, oǵan sálem joldaidy. («Men da Bei lý». M. 1975. 148 bet.) Bul jerdegi Taian hannyń «eki han bolmaidy» degeni, Shyńǵys hannyń patshalar áýletinen emes ekendigin aityp tur. Áitpese, bireý handyq quramyn dese, Taian hannyń nesi bar? Ári qarai, osy qytai dereginde: «Chjýn-ý van (Alakúsh tegin. Q.Z) davno dýmal o tom, chto Tai-tszý (Shyńǵys han.Q.Z.) mýdr i doblesten i v kontse kontsov zavershit velikoe delo osnovaniia dinastii (falshivoi. Q.Z.), i tverdo reshil prisoedinitsia k nemý» delinedi. Demek, qytailar Shyńǵys hannyń jalǵan patshalar áýletin qurǵanyn aityp ketken. Sondyqtan da, Shyńǵys han áýleti dúniejúzilik monarhtar áýletteriniń qataryna alynbaǵan. Keianidterdi bolsa, monarhtar retinde álem, sary qańlylar qurǵan Osman imperiiasy arqyly moiyndaǵan. Sondyqtan qazaqta: «Keleli elde qańly bar, qańlydan (keianidten. Q.Z.) han kóter» degen arman qalǵan. Naiman handary tiri turǵanda Shyńǵys han ózin tolyq maǵynada han atai almaǵan, óitkeni, ol ariilik bolsa da, keianid emes edi. Shyńǵys hannyń naiman handaryn qurtyp jibermekshi bolǵanyn aita kele Qairat myrza kezindegi Leninniń Romanovtar áýletin qurtyp jibergen mysalyn óte durys keltirgen. Romanovtar tiri turǵanda buqara halyqtyń bolshevikterdi moiyndaýy qiynǵa túser edi. Osydan bizder, Naiman handyǵynyń Iýechji-Kýshannan keiingi keianidter handyǵy bolǵanyn túsinemiz. Al endi, «noqta aǵasy» bolǵan jalaiyrlardy Shyńǵys hannyń babalary tarihi jaǵdaidy paidalanyp, olardyń túbin umyttyrý úshin bórjiginderge quldyqqa sailap jibergen. Qazaq shejirelerinde bolsa, «noqta aǵasy» degender mańǵol handarynyń ideologtarynyń aqylymen qul-qutandarǵa ainalyp ketken. Máselen, Naiman shaldyń malyn baqty degen, «noqta aǵasy» degen ataǵy bar teristańbalylynyń atasy Eltai. Keiingi ideologtar Shyńǵys hannyń adai ekeniniń kúnderdiń bir kúnderinde anyqtalatynyn bilip, adailardy «Kishi júzge ketip qaldy» degen osy keianid Eltaidan taratyp jibergen.
Sábetqazy aǵamyzdyń uǵa almai qoiǵan kelesi sýretinen bizder, kóne tengriandyq uǵymda Kúnniń arhar múiizinde shyǵyp, buqanyń múiizinde batatynyn uqtyq. Demek, buqa tús aýa Kúndi óziniń ákesi Ai Táńirine ertip áketedi. Sonda Bibi Sandýǵashtyń: «Arhardai biik bol!» degeni, arhardyń tómendemeitinin bildirip tur. Al endi Altai túrikteriniń ańyzyndaǵy maraldyń múiizinde Kúnniń shyǵyp, batatyny, qazaqtarǵa, muǵaldarǵa eshqandai da qatysy joq. Olardyń, iaǵni túrikterdiń ańyzynda ariilerdiń Samuryq qusy tús aýǵanda maraldy búrip, súirep ákelip Kúndi batyrady. Demek, túrikter bizderdiń qasietti qusymyzdy jekkórinishti qylyp kórsetken. Albastylar oinaityn qarańǵy túnniń zulym simvolyna ainaldyrǵan. Al endi, ariiler bolsa, túrkilerdiń tótemi qasqyrdy beishara keipinde, ilmigen, usqynsyz túrinde salǵan. Qazaqtyń baǵyn alǵan, jemtik izdegen silimtik! Tamǵaly tastarda bul silimtik aýyldy toryp júrse, qasietti it janýary naǵyz qaharman retinde, adammen birge ań aýlap, tipti, qulandy tumsyqtan alyp, qodasty omyrtqasynan alyp quiryǵyna otyrǵyzyp qoiǵan keipinde beinelengen.
Osymen bizder, Tamǵaly shatqalynan qazaqtardyń ariilerdiń urpaqtary ekenderiniń dálelin tasqa qashalǵan kúiinde taýyp otyrmyz. Pavel Globa: «Zoroastrizm promater vseh religii» degen edi. Anyǵynda, dinderdiń anasy bizdiń Kók Táńirlik din. Bul dinniń Qazaqstan jerinde dúniege kelýiniń dáleli de osy Tamǵalyda. Sábetqazy Aqataidyń aitqanynda, tengriandyq bastapqyda kosmologiialyq oi, sana jáne tanymdardyń jiyntyǵy bolyp, osydan keiin ǵana dini kontseptsiiaǵa ainalǵan. Alai da ǵalymnyń bul eńbegi keńes dáýirinde ateistik taqyrypta jazylǵan edi. Al endi, «Qazaqtyń ádet-ǵuryptarynyń oryndalýy» atty eńbek jazǵan joǵarǵy Imanǵazy Nurahmetulynyń aitqanynda tengriandyq dinniń paiǵambary Kydyr ata bolǵan, alai da qazaqtar onyń ýaǵyzdaryn umytyp ketken. Qydyr atany Naýryzdyń áýliesi degenimizden onyń da ariilik zamannyń qaharmany ekenin túsinemiz. Qalai bolsa da, ýaǵyzdary umytylsa da, Qydyrdy qazaqtar osy kúnge deiin umytqan joq, umytpaidy da. Zertteýshiler Qydyrdy Kedar paiǵambar dep aitady. Osy Kedardyń atymen Iýechji-Kýshan patshalyǵynyń bir taipasy kedaritter atalǵan. Qazirgi kedaritter Kishi júzdegi Kerderiler.
Kóne sýretterdiń keibirinde Táńirdiń basy ǵarysh túrinde salynǵan. Ariilerdiń túsiniginde ǵarysh jeti qabattan turady eken. Qazaqtardyń jeti sanyn qasterleitinderi osydan qalsa kerek. Joǵaryda aitylǵandardan bizder tańbaly tastaǵy sýretterden mifologiialyq Bórte shene men Qoi maraldyń arǵyqazaqtardyń syiynǵan Aiy men Kúniniń tulǵalanǵan beineleri ekenderin túsinemiz. Bul Táńirlik Qoimaraldy keiin Allah taǵala Kókten túsken qurbandyq qoshqarǵa ainaldyrdy. Iaǵni, arharymyz qoshqar atandy. Qazaqtyń qurban shalý dástúrinde arharymyz aqsarbas atandy. Aiymyz Islam dininiń simvoly boldy. Osymen qatar Islamnyń keiingi qairatkerleri zoroastrizmmen baqtalasta qasietti it janýaryn nájiske jatqyzyp jiberdi. Bastapqy Islamda itti nájiske jatqyzbaǵan. Osynyń dáleli retinde paiǵambarymyz Muhammed s.ǵ.s.-nyń itke qudyqtan sý alyp berip shólin qandyryp, jelkesinen sipap ketkeni týraly ańyz qalǵan. Ol it qazaqtyń tóbeti edi. Jelkesinde paiǵambarymyz s.ǵ.s.-nyń qolynyń izi qalǵan tóbetti qazaq «noqat» dep ataidy. Jáne de, paiǵambarymyz Muhammed s.ǵ.s.-nyń ózi «baný kalb», iaǵni «it uldarynyń» urpaǵy edi. Ai Táńiriniń it quiryǵy sháitán laǵynetke japsyrylyp ketti de, Aily tún albastylardyń oinaityn kezine ainaldy. Ókireshti Musa paiǵambar baýyzdatyp tastady. Demek, eń alǵashqy tengriandyq dinniń keiipkerleri, aqyrǵy paiǵambarymyz s.ǵ.s.-ǵa ýahi etilgen Islam dininde júr. Orystar aitatyndai: «Ba-a-a! Znakomye vse litsa!». Osydan bizder dinderdiń báriniń bir Allahtan ekenderin túsinemiz.
Mine, arǵyqazaq mifologiiasyndaǵy Bórte shene men Qoimaraldyń taǵdyrlary osylai boldy. Qazirgi qazaqtyń ideologtary endi bulardyń ornyna Aiǵa qarap ulyǵan qasqyrdy qoimaqshy. Sonda bular ózderin Allahqa, ne bolmasa, paiǵambarǵa teńegenderi me? Uly qazaqtyń tańǵajaiyp rýhani tegin bular atasy qytai bir ǵunnyń qyzynyń qasqyrmen ylyqqanynan bolǵan, ne bolmasa sol ǵunnyń qanshyq qasqyrdy ashyna qylǵannan Ashina atanǵan (zoofiliia), bizderge bóten mifologiialyq tekke aiyrbastap jibermekshi. Býmyn, Týmyn, Kúlteginnen olardyń qulpytastarynan basqa eshteńe qalǵan joq. Al ariilerden búgingi memleketimiz qaldy. Siz anaý saqaradaǵy qaimana qazaqtyń kiiz úiine kirip «seniń túbiń kók túrik» degende betińizge túkirip itine talatyp jibermese, maǵan kelip aityńyz!
Ai men Kúnnen bastalyp turǵan «Qupiia shejire» arii-qazaqtardyń shejiresi. Al endi bulardan týdy degen shejirelik Batys qaǵan (Battsaa kaan) Qytai derekterindegi «batys óńirin», iaǵni Ferǵana ańǵaryn bildirip tur. Ergene qoń oqiǵasy bastapqyda ariilerdiń hiqaiaty bolǵan. Odisseidiń tarihyndaǵy arhar-merinostyń «altyn jabaǵysy» (zolotoe rýno) men Argo kemesi de, osy Ergene qoń dastanymen úndesedi. Bular Ergene qońnan shyqqannan keiin eshqaida aýmaǵan. Arianam-Vaidjna, iaǵni Kaspii teńizine deiingi arii keńistiginde, Qońyrattyń jerinde, Horezm, Jideli-Baisyn, Myrzashólde júrip Qańly memleketin (Kangiýi), Iýechji-Kýshan patshalyǵyn qurǵan. Qairat Zakirianov Ergene qońnyń Ferǵana ekenin bilmese de, onyń Máýrennahrda, iaǵni Jideli – Baisynnyń mańynda bolǵanyn durys aitqan. Jáne de ǵalym svastika tańbaly bórjiginderdiń ariiler ekenderin de aitqan. Anyǵynda, ol kisi óziniń jazǵandarynda Shyńǵys hannyń shyqqan tegine barynsha jaqyndaǵan. Qanynan tartqan bolsa kerek, óitkeni Qairat myrzanyń rýy Qaraýyl-Jasaqtyń túbi Qońyrat. Bul jasaqty Joshy hanǵa sheshesi óziniń qońyrattarynan jasaqtap bergen. Keiin, olar Ketbuqaǵa baǵynyp naimandardyń quramynda matailarǵa jazylyp ketken. Qazirgi qońyrattardyń atalary osy Qaraýyl-Jasaqtardyń ishinde de bar. Sonymen, ariiler Túrik qaǵanattaryn bastan keship baryp Soltústikke kelgen. B.j.s. 8-shi ǵasyrdan, iaǵni bulardyń Soltústikke kelgen kezderinen bastap, Qytai derekterinde «hasa» ataýy paida bolǵan. Túrikterge Ergene qoń oqiǵasynyń saryny ǵana jetken. Sondyqtan olar bul oqiǵany burmalap alyp, ózderiniń ideologiiasyna ainaldyrǵan. Bul oqiǵanyń bastapqy keiipkerleri bolǵan arii-qazaqtardyń jadynda Ergene qoń - Qaraqan taý, Teskentaý degen ataýlarmen qalsa da, onyń geografiialyq orny umyt qalǵan. Dastandaǵy Ergene qońnyń eń basty sipaty, onyń ortasynan úlken dariia ózenniń aǵyp jatqany. Bul ózen Ferǵana ańǵarynda aǵyp jatqan qazaqtyń Syrdariiasy bolady. Jan-jaǵy teń qabyrǵaly úshburyshty quraǵan taýlarmen qorshalǵan, jaýdy kirgizbegen jalǵyz qaqpasy bar, ortasynda dariiasy bar, dariianyń bir jaǵalaýy shúigin shóp, ekinshi jaǵalaýy baý-baqsha júzim, jemis jylyna eki ónim beretin Ergene qońǵa sai Ferǵana ańǵarynan basqa jer jumaǵy Ai astynda joq. Jideli-Baisynnyń mańyndaǵy bul tańǵajaiyp tabiǵat oryny túriktiń emes, arii-qazaqtardyń qasietti jer uiyǵy. Astanadaǵy elbasymyz qoidyrtqan úshburyshty piramida osy Ergene qońnyń simvoly bolyp tursa, «Máńigil El» monýmentiniń basyndaǵy qasietti samuryq qus - arii-alashtyń simvoly bolyp tur! Ál-hámdý liláhi!
Al endi, orystardyń, germandyqtardyń, osetinderdiń, sheshenderdiń «ariishildikteriniń» bar bolǵany, Serikbol aitqandai «ógei bala», «kedei týysqany» ekenderi. Óitkeni, olarda qazaqta bar rýhani bailyq, iaǵni Tamǵaly tas, Ergene qoń, Bórte shene men Qoimaral, qoshqar múiiz oiý, alshyn-alash, jalaiyr, qypshaq, qońyrat, Shyńǵys han, aqbozat, qanatty tulpar, Alpamys jyry, Qaraqan taý-qańly, bórte jýsan, Ferǵana ańǵary joq.
Mine, qurmetti oqyrman, shejiretanýshynyń ariilik teoriia turǵysynan aitqan keńesi osyndai boldy. Ótken myńjyldyqtyń basynda qan-týysqandyq nekeni ustanǵan arii-qeianidterdiń tuqymy toza bastady. Osynyń kesirinen aqyrynda olar ǵundardan jeńilip, solarǵa bodan boldy. Keiin, túrikke bodan boldy. Túrik qaǵanattary birin-biri qurtqannan keiin olar soltústikke keldi. Orta Aziiadan Araviiaǵa ketken arii-saq Ibrahim men arii hýzaaǵ (qazaq) Qosaidyń urpaǵy Muǵammed paiǵambar s.ǵ.s.-dar Islam dini arqyly jarty álemge jetti. Al endi soltústikte ariiler sóne bastady. Mine osy bir qiyn kezeńderde keianidterdiń urpaǵy Dombaýyl mergen, balasyn amanat etken bir baiaýt adaiǵa kezikti. Osy bala Alan anamen mahabbat quryp qiiattardyń qanyn jańartty. Adailar joǵaryda aitylǵandai Bai, iaǵni Táńir (Kún) áýleti bolǵandyqtan, bir kúnde týǵan úshtiktiń kenjesiniń atyn Býdan+jar qoidyq. Bul jerdegi «jar» degeni Táńir edi. Iaǵni, búkil álemniń Rabby bolǵan bir Allah, abyz-aqyndyq Kei-qiiat patshalyq áýletti, Baiulynyń adaiymen býdandastyrdy. Osy býdannan dúnieni dúr silkindirgen qasietti Bórjigin áýleti quryldy. Osy býdannyń tóli Shyńǵys han myńjyldyqtyń eń uly adamy atandy. Shyńǵys hannyń balalyq Temirshi degen esiminiń, qytailarǵa temir balqytqan túrikterge eshqandai da qatysy joq. Selengi býriattarynda Shyńǵys hannyń usta, iani kýznets bolǵany jóninde ańyz saqtalǵan. Alai da, Shyńǵys han eshqashan da usta bolǵan joq. Esýkei bahadúr óziniń ulynyń atyn Temirshi dep, Ferdoýsidiń «Shahnamesinde» aitylǵan Kavi ustanyń (Kavi kýznets) qurmetine qoiǵan bolsa kerek. Búgingi bizder bilip otyrǵan bul Kavi ustany Esýkei bilmedi deisizder me? Ustanyń temirshi ekeni belgili.
Iá, tanyǵan adam úshin shejirede bári aitylǵan. Qazaq shejireleriniń jasyryn maǵynalaryn túsinýdi úiretetin joǵarǵy oqý orny qazaqta joq. Genealogiialyq tarihymyzdyń qainar kózin ashatyn shejiretaný páni de joq. Jeti atasyn qoiyp, jetpis jeti atasyn bilgen shejireli halyq bolyp, shejireniń ne ekenin bilmeitin halge jettik. Sondyqtan da, saiazyp qalǵan keiingi urpaqtar qazaqbaishylyqpen aityp ketken shejiremizdi sol qalpynda qabyldap júrgen qazaq, nadan kúii qala berip, óziniń uly tarihyn tani almai, Naiman shal jas qyz balany qushyp jan lázzátin alyp ókirgeninen keiin Ókiresh atam týǵan dep, teksizderdiń oilap tapqan laqabyna senip júr. Osy laqapqa arnap kórkem shyǵarma jazyp júrgender de bar.
Osy siiaqty, shejireni uqpaǵan bilgishter arii-qazaq-muńal bolǵan Shyńǵys qaǵanymyzdy túrikke tartady. Burmalanǵan degen «Qupiia shejirege» onyń syńary, «Altyn dápterdegi» sary ittiń ornyna kók bórini engizip jibergen qytailar bolsa kerek. Óitkeni, qytaidyń tarihi dástúrinde ǵun-túriktiń shejirelik atasy qytai Shýn-Vei. Demek, Shyńǵys han túrik bolsa, túbi qytai bolmaq. Jáne de, túrik atasy Ashina degenimiz osy qytaidyń ajyn, ajún, jún, iaǵni joǵarǵy Shýn bolsa kerek. Bul Shýn men Ashinanyń ataýlary úndes bolǵanymen qosa, olardyń tarihtary da uqsas. Alai da, bul burmalaýshylar 1926-shi jyly «Altyn dápterdiń» tabylatynyn bilgen joq. Bul jerde túndeletip Alan anaǵa kelgen ariilerdiń sary tóbeti edi.
Al endi osy «Qupiia shejiredegi» kók bóriden tarady degen Bórjigin áýletiniń ataýy qazaq mifologiiasynda «bóri jegen» dep berilgen. Osylai dep, Abylai hannyń tapsyrmasymen Úsh júzdiń shejiresin jazysqan syban-naiman Aqtailaq bidiń elinde aitylady. Bórijegenimiz - bóribasar, iaǵni báitóbet degenniń sinonimi. Bizder, naimandar atam zamannan beri bórini kúshiktei qamap ósirip, tóbetterimzige talatyp óltirip, batyl bolsyn dep etin jegizemiz. Itbegiler osyny jaqsy biledi. Jáne de, tóbettiń kúshiginiń bári bóriniń etin jei bermeidi. Sondyqtan da, men tóbetter asyraityn itbegi retide tóbettiń kúshikteriniń bóriniń etin jegenderin ǵana alamyn. Osy siiaqty ejelgi qazaqtar da tóbetti tańdaǵanda «bóri jegendi» alǵan, óitkeni bul bóri jegen kúshik óskende, meniń Tarbaǵataida ataǵy shyqqan Erden tóbetimdei mindetti túrde bórini basady. Demek, «bórijegenimiz» - bóribasar tóbet.
Túrki tilinde sóiledi eken dep, Shyńǵys handy túrikke tartqan adasqandyq. Menińshe, túrik tili degenimiz, osylar qoldanyp ketken qypshaq tili. Qazaqtardyń handyǵyna qatysty kópti bilgen noǵailar: «Sóz anasy Qypshaq, el anasy Naiman» degende bizdiń ana tilimizdi aitqan. Al endi qypshaqtar bolsa, Isa paiǵambardyń týǵan jylynan arǵy zamandardan beri kele jatqan, myń ólip, myń tirilgen kavishaq, qaiysaq, qańly, qazaqtar. «Qazaq bolmaǵanda qańly bolǵan» degen siiaqty, túrik bolmaǵanda qypshaq bolǵan.
Qairat Zaryphan, Shejiretanýshy.
Ult portaly
