«سوڭعى كەزدە قايتادان جاندانعان, «ۆەلەس كٸتەبٸ» سيياقتى جالعان دٷنيەگە ارقا سٷيەگەن «ورىس ارييشىلدىعىنىڭ» بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى دا ميفتٸڭ (جالعاندىعىنا دا, اقيقاتتىعىنا دا قاراماستان) اسا كٷشتٸ ساياسي قۇرالعا اينالۋعا قابٸلەتتٸ ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ٷندەمەي جٷرە بەرسەڭ, بٸزدٸ باسقالار ٶز تاريحىمىزدان, شامالارى كەلسە, جەرٸمٸزدەن يتەرٸپ تاستاۋعا دايىن».
/ پروفەسسور ەرەنعايىپ وماروۆ /
قازاق, اداي, قىپشاق-قييات
«بيسميلەھي راھماني-ر-راھيم!» مەيلٸ, ەۋەسقوي تاريحشىنىڭ بولسىن, مەيلٸ, اكادەميكتٸڭ بولسىن, ٶز حالقىنىڭ تٷپ-تامىرى مەن شەجٸرەلٸك تاريحىنا ٸزدەنٸپ بارىپ پٸكٸر ايتۋى, تٸپتٸ, ٸزدەنۋگە تالپىنۋى, شەجٸرەلٸ حالىق بولعاندىعىمىزدان, زاڭدى قۇبىلىس. ٶزٸ ٶسكەن رۋحاني ورتانىڭ بەسٸگٸندە تەربەلگەن, اتا-انالارىنىڭ ەسكٸنٸ ايتقاندارىن جۇتىپ ٶسكەن ادامعا ٷندەمەي قالعان, تٸپتٸ دە, جٶن بولماس. مەن شەجٸرەنٸ زەردەلٸ تٷردە, ويشا بٸلگەن اتانىڭ بالاسى ەدٸم. سوندىقتان دا, شەجٸرەنٸڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸن سەزە الاتىن, وقي الاتىن ادام بولىپ جەتٸلدٸم.
زەرتتەلمەي ايتىلعان شەجٸرە, ول بار بولعانى تٷپنۇسقا عانا. ونىڭ قۇپيياسىن تەك شەجٸرەتانۋشى عانا اشا الادى. سولاردىڭ بٸرٸ, ماڭعول ەلٸنەن اۋىپ كەلگەن تارحيشى زاردىقان قيناياتۇلى ەدٸ. قييات-بٶرجٸگٸن ەۋلەتٸن قۇرعان شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى بودانجاردىڭ كٸمنەن تۋعانى جٶنٸندە بەلگٸلٸ ماڭعولتانۋشى, شىڭعىستانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «شىڭعىس حان» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگٸنٸڭ اۆتورى زاردىقان قيناياتۇلى بىلاي دەيدٸ: «الان-گۋا دوبا مەرگەن ٶلگەندە قولىندا قالعان مەلٸك باياۋد رۋىنىڭ ەر ادامىنان بۇقا-قاتاق, بۇقاتاي-سالجىق, جەنە بودانجار مۇنحاگ اتتى ٷش ۇل تۋادى. الان-گۋانىڭ بۇل قادامى ۇلدارىنا دا اعايىن-تۋىسىنا دا جاقپايتىنىن سەزگەن الۋن-گۋا ٷش ۇلىن قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن نۇردان جاراتىلعان تەڭٸردٸڭ ۇلدارى, ۇلدارىنىڭ تەكتٸلٸگٸن جۇرت ولار حان بولعاندا تٷسٸنەتٸن بولادى دەگەن يدەولوگييالىق ٶسيەت تاراتىپ, بەس ۇلىن ەردايىم بەرەكە-بٸرلٸككە شاقىرىپ وتىرعان. قييات-بورجىعىنداردىڭ ەۋلەتتٸك بيلٸك جٷيەسٸ وسىلايشا بودانجاردان باستالادى».
ال ەندٸ, باياۋدتار جٶنٸندە تاريح عىلىمىنىڭ ەندٸ بٸر دوكتورى, «قازاق تٷركٸلەرٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ» اتتى وقۋ قۇرالى ەڭبەگٸن جازعان تالاس وماربەكوۆ بىلاي دەيدٸ: «وسىنىڭ بەرٸ كەيٸنگٸ بايۇلىنىڭ ارعى بابالارى باياۋتپەن دە بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن دەگەن قورىتىندىعا يتەرمەلەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە باياۋتتىڭ قۇرامىندا ادايلاردىڭ ەجەلگٸ بابالارىنىڭ ٶمٸر سٷرگەندٸگٸن ماقۇلدايتىن دەرەككە كەزدەسٸپ وتىرمىز. ول جوعارىدا اتاپ كٶرسەتكەنٸمٸزدەي, باياۋتتاردىڭ كەزٸندە «دجاداي» دەگەن اتاۋمەن بەلگٸلٸ بولۋىنا قاتىستى».
تالاس وماربەكوۆ باياۋت پەن باياتتاردىڭ بٸر تايپا ەكەندەرٸن ايتادى. باياتتار قازٸر ماڭعول ۇلتىنىڭ قۇرامىندا تٷركٸ تٸلٸنٸڭ ەلەمەنتتەرٸن ساقتاپ قالعاندار. ماحمۇد قاشعاري ٶزٸنٸڭ سٶزدٸگٸندە بايات دەگەننٸڭ قۇداي ەكەنٸن تٷسٸندٸرەدٸ. بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور سەبەتقازى اقاتاي مارقۇم بايات دەگەندٸ «باي اتا» دەپ تٷسٸندەرگەن ەدٸ. وسىلاي بولعاندا ەجەلگٸ «باي» دەگەنٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸدەي اۋقاتتى ادامدى ەمەس, قۇدايدى, كٶك تەڭٸرٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعانىن تٷسٸنەمٸز. ولاي بولسا, باياۋت, بايۇلى دەگەنٸمٸز تەڭٸر ەۋلەتٸ, تەڭٸر ۇلى دەگەندٸ بٸلدٸرمەك. ادايلاردىڭ «تانىساڭ ادايمىن, تانىماساڭ قۇدايمىن» دەگەندەرٸ ولاردىڭ ور كٶكٸرەكتٸگٸن ەمەس, ابىزدىق, ەۋليەلٸك تەگٸن بٸلدٸرٸپ تۇر.
ادايلاردىڭ, شىڭعىس حاننىڭ ٷش اشا تاڭباسىنىڭ كٶنە ارييلەردٸكٸ ەكەنٸ عىلىمدا ەشبٸر داۋ كەلتٸرمەيدٸ. وسىمەن قاتار بودانجاردىڭ «قارشىعا», ياعني, بٸز بٸلەتٸن «سۆاستيكا» تاڭباسى دا, ارييلەردٸكٸ. سوندىقتان دا, ٶزٸن ارييگە ساناعان, اتادان ەۆرەي ادولف گيتلەر بۇل تاڭبانى فاشيزمنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە العان. بۇل مەسەلەگە شىڭعىس حاننىڭ بەت-ەلپەتٸنٸڭ ارييلٸك بولعانىن بٸلسە دە, بۇرىن-سوڭدى ەشكٸم دە مەن بەرمەگەن. رەنە گرۋسسونىڭ ايتقانىندا بۇل بەت-ەلپەت «تٷركٸلەنگەن ارييلٸك تيپ» ەدٸ. ارييلەردٸڭ قاسيەتتٸ كٸتەبٸ «اۆەستادا» ارييلەردٸڭ بەس تايپاسىنىڭ بٸرٸنٸڭ دايلار ەكەندەرٸ ايتىلادى. ارييلەردٸڭ ٷش اشا تاڭباسىنىڭ باستاپقى تٷرٸكشە اتاۋى «جالايىر» بولعان. يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەلەرٸندە پاتشانىڭ قولىندا تٷبٸنە اتتىڭ جالى بايلانعان ايىر ۇستالىپ تۇر. اتتىڭ جالى جىن-پەرٸنٸ قاشىرادى دەگەن ۇعىم سول زاماننان بەرٸ قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ باقسىلارىندا ساقتالىپ قالعان. قازاق باقسىلارى اسا تاياقتارىنا اتتىڭ جالىن بايلاپ قويادى. جالايىر اتاۋىنىڭ اتتىڭ, قۇلاننىڭ جالىن ايىرىپ جٸبەرگەنٸنەن بولعان دەگەندەرٸ, سەرٸكبول قوندىباي ايتقانداي, «قازاقبايشىلىقتان» بولعان ەڭگٸمە. فيلوسوف-عالىم سەبەتقازى اقاتاي مارقۇم عانا جالايىر تاڭباسىنا كەلگەندە "جال", "ايىر" "اشا" دەپ تٷسٸندەرگەن ەكەن. ال ەندٸ, التىن تەڭگەدەگٸ پاتشانىڭ بۇل جالايىر تاڭباسىن ۇستاپ تۇرعانى, يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىن قۇرعانداردىڭ ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸن بٸلدٸرەدٸ. بۇل پاتشالىقتى قۇرعان قىپشاقتار, ادايلار, قاڭلىلار, توحارلار ارييلەردٸڭ تٷركٸلەنگەن توبى بولادى. «ۇلى كٶشكە» قوسىلماعان ارييلەردٸڭ ورتا ازييا ساقتارىنىڭ قۇرامىنا سٸڭٸپ كەتكەندەرٸ جٶنٸندە عىلىمي ۇستانىم بار.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقتاردىڭ تٷبٸنٸڭ ارييلەر ەكەندەرٸن ايتىپ جٷرگەندەر دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸردٸ دەسە بولادى. ەڭ الدىمەن بۇل جاڭالىققا ورىس شوۆينيستەرٸ قارسى شىعىپ: «قىسىق كٶز, قيسىق اياق قازاقتار جاسىل-سۇر كٶز, ۇزىن بويلى اقسارى بولعان ارييلەردەن ساداعا كەتسٸن, اريي دەگەن بٸزدەرمٸز!» دەپ بايبالام سالدى. الاي دا, قازاقتاردىڭ ارييلەرگە قاتىسى قۇر سٶزدەن شىقپاعان ەدٸ. بەلگٸلٸ گەنەتيك عالىم جاقسىلىق سەبيتوۆتىڭ اندرونوۆ مەدەنيەتٸندەگٸ ارييلەردٸڭ مەيٸتتەرٸنٸڭ گاللوگرۋپاسىنىڭ قازاقتارداعى تابىن رۋىنىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ گاللوگرۋپپاسىمەن سەيكەس ەكەنٸن جارييا ەتكەن ەدٸ. وسىمەن قاتار ۇلتتىق اكادەمييامىزدىڭ عالىمى ەرەنعايىپ وماروۆتىڭ جازعان «كراتكايا يستورييا كازاحسكوي تسيۆيليزاتسيي» اتتى كٸتەبٸ جارىق كٶرٸپ, وندا, قازاقتاردىڭ ارييلەرگە قاتىسىنىڭ دەلەلدەنگەن مەسەلە ەكەنٸ ايتىلدى. سوندىقتان, شەجٸرەتانۋشى رەتٸندە ارعىقازاق ميفولوگيياسىنا سٷيەنە وتىرىپ, مٷيٸزدەرٸ قاراعايداي بولعان تاريحشىلاردىڭ, زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ەڭبەكتەرٸنە سٸلتەمە جاساپ, شەجٸرە دەرەكتەرٸ ارقىلى سولاردىڭ ايتقاندارىن دامىتىپ, دالا اۋىز تاريحىنىڭ دەرەك بەرۋٸندەگٸ شەجٸرەلٸك تەسٸلدٸڭ جاسىرىن ماعىنالارىن تالداي وتىرىپ, قازاقتىڭ تٷبٸنٸڭ ارييلەر ەكەنٸنٸڭ كٶپتەگەن شەجٸرەلٸك, تاڭبالىق دەلەلدەرٸن كەلتٸرەلٸك.
راشيدەننٸڭ ايتقاندارىن ەسكەرە وتىرىپ دوكتور زاردىقان كيناياتۇلى: «قوڭىراتتىڭ ٸزٸ ەرگەنە قوڭدا جاتىر» دەگەن ەدٸ. ەرگەنە قوڭعا, ياعني قازٸرگٸ فەرعانا اڭعارىنا بەكٸنٸپ العانداردىڭ ۇلى كٶش كەزٸندە يران, يندييا, مەسوپاتامييا جاقتارعا اۋماي قالىپ قالعان ارييلەر ەكەندەرٸنٸڭ دەلەلٸ, اڭىزداعى كەيٸپكەلەردٸڭ قييان, قايان, توعىز, نٷكٷز دەگەن ەسٸمدەرٸندە جاتىر. بۇلار انىعىندا قاڭلى-قىپشاق, قييات, توحارلار. بۇل ماڭداعى توحارلاردىڭ ارييلەر ەكەندەرٸ گەنەتيكا عىلىمىندا دەلەلدەنگەن مەسەلە. قازبا جۇمىستارىندا تابىلعان توحارلاردىڭ توستاعانىنىڭ تٷبٸندە سۆاستيكانىڭ سۋرەتٸ دە سالىنعان بولعان. قاڭلىلاردىڭ ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸ ولاردىڭ اربالارىنان بٸلٸنەدٸ. قاڭلى دەگەنٸمٸز اربالىلار, انىعىراق ايتقاندا, سوعىس ارباسىنا يە بولعاندار. سوعىس ارباسى بولسا, ورتا ازييا كەڭٸستٸگٸندە ەڭ العاش ارييلەردە پايدا بولعان. بۇلاردىڭ سوعىس اربالارىنا مٸنٸپ جٷرگەن زاماندارى «قاھارماندىق دەۋٸر» دەپ اتالادى.
فەرعانا القابىنان ينديياعا دەيٸن پاتشالىق قۇرعان يۋەچجي-كۋشانداردىڭ اداي-قىپشاق ەكەندەرٸ جاي عانا قىيسىنىن كەلتٸرٸپ ايتقان سٶز ەمەس, تاريحي دەرەكتەردٸڭ نەگٸزٸندە پايدا بولعان تۇجىرىم. يۋەچجي دەگەندٸ گرەكتەر ياديي, قىتايلار ۋتي, يادا دەپ اتاعان. قىتاي دەرەكتەرٸنەن بٸزدەر وسى يادالاردىڭ سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ قازٸرگٸ قازاقتاردٸكٸندەي بولعانىن تٷسٸنەمٸز. «اعاڭ ٶلسە, جەڭگەڭ مۇرا» دەگەن ۇعىم يسلام دٸنٸنەن ەلدەقاشان بۇرىن وسى يادا-ادايلاردا قالىپتاسقان. كۋشان دەگەنٸمٸز قىتاي دەرەكتەرٸندەگٸ حۋشالار. قىتايلار قىپشاقتاردى وسىلاي اتاعان. (حۋشا, حۋشيە, گۋيشياڭ) ال ەندٸ قىپشاق دەگەنٸمٸز كاۆي+شاق, كەيٸن بۇل اتاۋ قىبا+شاق, قىپشاق بولىپ ايتىلىپ كەتكەن. ٷندٸ حالقى ساق دەگەندٸ شاق دەپ ايتادى. سوندا, كاۆيشاق, قىپشاق دەگەنٸمٸز ارييلەرشە كاۆي ساقتار دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. كاۆي دەگەنٸمٸز ابىز-اقىن. بۇلار, ەۆرەيلەر «پروروكوپودوبنىي» دەپ اتاعان ۇلى باقسى كاحيندەر. قاعان دەگەن اتاۋ وسىلاردان قالعان. (قاحين-كاعان). كاۆي دەگەندٸ كاي, كايى, كەي دەپ تە اتاعان. (كەي كۋۆات-كەيقۋات). قازاقتارداعى قابي ەسٸمٸ وسى ارييلٸك كاۆيدەن كەلە جاتىر. كاۆي, قابي دەگەننٸڭ تٷبٸندە قابىلداۋ, ياعني, تەڭٸردٸڭ داۋىسىن قابىل ەتۋ دەگەن ۇعىم جاتىر. وسى كاۆي, كەيلاردان كەيانيدتەر ەۋلەتٸنٸڭ اتى پايدا بولعان. كەيانيدتەردٸڭ تاڭباسى دا, وسى ٷش اشا تاڭبا. كەيانيد دەگەنٸمٸز كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە كەيۋت, كەيات, كايات بولماق. ەرگەنە قوڭعا كەتتٸ دەگەن كەيانيد-قييانىمىز, شىڭعىس حاننىڭ رۋى دەگەن قيياتىمىز وسىلار, كاي-قاڭلىلار. قاڭلىلاردىڭ كايى دەگەن ەكٸنشٸ اتاۋلارىنىڭ دا وسى كەيانيدتەرگە قاتىسى بار. كەيانيد, كەيات, قييات دەگەنٸمٸز ارييلەردٸڭ پاتشالار ەۋلەتٸنٸڭ اتاۋى. قازاق ميفولوگيياسى: «قاڭلىدان حان كٶتەر» دەگەندە وسى كەيانيدتەر ەۋلەتٸن ايتقان. دەمەك, شىڭعىس حان بودانجاردىڭ ارييلٸك سۆاستيكا تاڭباسىنان باس تارتىپ, ٶزٸنە ارييلٸك پاتشالار ەۋلەتٸنٸڭ تاڭباسىن العان. ورىستاردىڭ بٸزدٸ كاي+ساق دەگەندەرٸ, قازاقتاردىڭ قايى ساقتار ەكەندەرٸن ايتقاندارى. ياعني, قايساق دەگەنٸمٸز جوعارعى كاۆيشاق دەگەنٸمٸزدٸڭ بٸر فونەتيكالىق نۇسقاسى. قازاق ۇعىمى قازاق ميفولوگيياسىندا ەجەلگٸ قييات, قىپشاقپەن تۋىستاس جەنە وداقتاس رۋ رەتٸندە جٷرەتٸنٸ بەكەر ەمەس. مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸنٸڭ ەدەبي زەرتتەۋلەرٸندە قييات-قىپشاق دەپ جازادى. ارييلەردٸڭ اڭىزى بويىنشا كەي اتتى پاتشالار ەۋلەتٸ قارلى شىڭنىڭ باسىنان تٷسەدٸ, سوندىقتان دا, راشيدەن قييان دەگەندٸ تاۋدان قۇلاعان سەل, اعىنى كٷشتٸ (سٸرە, قارقىنى كٷشتٸ ەۋلەت دەگەنٸ) تاسقىن دەپ تٷسٸندٸرگەن. تەمٷجيننٸڭ شىڭعىستاۋدىڭ باسىندا ۇلىقتانۋىنىڭ, اق كيٸزگە سالىنىپ حان كٶتەرٸلۋٸنٸڭ نەگٸزٸندە وسى كەيانيدتەر جٶنٸندەگٸ تاۋدان تٷستٸ دەگەن اڭىزدىڭ سارقىتى جاتىر. اق كيٸز شىڭنىڭ باسىنداعى قاردىڭ بەلگٸسٸ. شىڭعىس دەگەنٸمٸز شىڭ+قۇز بولۋى مٷمكٸن. وندا بۇل اتاۋ قيياتتىڭ تٷبٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. ەرينە, پاتشالار ەۋلەتٸنٸڭ كٶكتەن تاۋدىڭ باسىنا, ودان كەيٸن جەرگە تٷسەدٸ دەگەندەرٸ جالعان ميف. الاي دا, بۇل جالعان ميف كاۆيلاردىڭ, كايلاردىڭ, قيياتتاردىڭ ەجەلگٸ پاتشالىق ەۋلەتكە قاتىستارىن بٸلدٸرٸپ تۇر. كاي-كاۆيلار قازاق شەجٸرەسٸندە كايىحان, كيٸكحان دەپ اتالعان. سونداعى شەجٸرەنٸڭ: «كيٸكحاننان الانشى حان, ودان ماعول مەن تاتار» دەگەنٸ, ماعول-تاتار دەگەنٸمٸزدٸڭ كەيانيدتەر ەكەندەرٸن ايتىپ تۇر. الاي دا, بۇل شەجٸرە دەرەكتەرٸنٸڭ فالسيفيكاتسييا ەكەندەرٸن تٶمەندە ناقتى تٷسٸندٸرەتٸن بولامىز. وسىمەن قاتار, ساقتاردىڭ ارييلەرگە قاتىستارى جٶنٸندەگٸ تاقىرىپقا دا تٶمەندە توقتالاتىن بولامىز.
اداي, قاڭلى, قىپشاق, قوڭىرات, جالايىر تايپالارى قازاقتاردىڭ ەڭ كٶنە تايپالارى, جەنە دە, بۇلار سۋپەرەتنوس, تازا قازاقتىڭ سۋبستراتى بولىپ كەلەدٸ. «قاڭلى بولعاندا قازاق بولماعان» دەگەن سٶز, قازاق دەگەن قاۋىمنىڭ قازاق حاندىعىن قويىپ, شىڭعىس حاننىڭ دەۋٸرٸنەن دە ارىدا پايدا بولعانىن ايتادى. ۇلى جٷزدەگٸ ىستىلار بولسا, تاڭبالارىنا قاراي وسى قاڭلى توبىنا جاتادى. ىستىلاردىڭ ەرگەنەقوڭنان شىققاندارى شەجٸرەدە ولاردىڭ ناعاشى جۇرتى قوڭىرات دەگەننەن بٸلٸنٸپ تۇر. ىستى دەگەن تاريحي تۇلعا بولعان جوق, ول ەشكٸمنەن تۋعان جوق, سوندىقتان شەجٸرەدەگٸ «شەشەسٸ قوڭىراتتىڭ قىزى ەدٸ» دەگەندەرٸ جاسىرىن ماعىنا بولىپ, بۇل تايپانىڭ ەرگەنە قوڭدىق ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. شەجٸرەدە ىستى دەپ بٸرەسە قاتىندى اتاعان دەسە, ەندٸ بٸر نۇسقاسىندا ەلگٸ قاتىننان تۋعان ۇلدى اتاعان دەيدٸ. سول باياعى, وت جاعىپ قۇل-كٷڭ كٷيٸندە دەنەسٸ ىس-ىس بولىپ جٷرگەندٸگٸنەن وسىلاي اتانعان دەپ قويادى. وسىمەن قاتار ىستىنىڭ شەشەسٸ قاراشاش انانىڭ يٸس سۋدى جاعىنىپ سىلاڭداپ جٷرگەندٸگٸنەن يٸستٸ, كەيٸن ىستى اتانعان, نە بولماسا, سىلاندى انا قىمىز ساباسىن ىستاپ باپتاعاندىعىنان ىستى اتانعان دەگەن قازاقبايشىلىق نۇسقالار دا بار.
قازاق شەجٸرەلەرٸندە ىستى, ىستابان دەپ تازا قازاقتاردى, ياعني, قارت, كٶنە قازاقتاردى انىقتايدى. مەسەلەن, نايمانداعى ىستابان شاپقىنشىلىق بولعاندا جەتٸم قالىپ, اي دالادا جالاڭ اياق, جالاڭ باس وت جاعىپ سۋىردىڭ ەتٸن قاقتاپ جەپ جٷرگەن, وت جاققاننان تاباندارى ىس-ىس بولىپ قالعان, رۋى بەلگٸسٸز قازاقتىڭ بالاسى دەيدٸ. وسىمەن قوسا, وشاقتى دەگەنٸمٸز دە تازا قازاقتى بٸلدٸرەدٸ. جوعارعى يۋەچجيدٸ وشاقتى دەپ جٷرگەندەر دە بار. بۇل سٶزدٸڭ جانى بار, ٶيتكەنٸ ىستى دا, وشاقتى دا ەرگەنە قوڭنان شىققان تايپالار. وشاقتىنىڭ دا شەشەسٸ «قوڭىراتتىڭ قىزى» دەپ ايتىلادى.
بٸزدەردەگٸ اقنايمانداردا جەلەك دەگەن اتا بار. وسى جەلەكتٸڭ تٷبٸ ىستى. بۇل جەلەك-ىستىنى نايماندارعا اقنايمان تٸلەس باتىر, ۇلى جٷزدٸڭ جەرٸنە جاساعان بٸر جورىعىنان كەيٸن ناعاشى اتاسى قوناقبايعا ەكەلٸپ بەرگەن. وسى جەلەكتەردٸڭ كەرٸقۇلاقتارىنىڭ ايتقاندارىندا, ىستىلار ەرگەنە قوڭنان شىعاردا, قاپشاعايداعى جالعىز قاقپانى بٸتەپ تۇرعان جارتاستى ەرٸتۋ ٷشٸن وت جاعىپ وشاقتىلارمەن بٸرگە شىعارعا جول اشقاندار بولادى. وت جاعىپ وشاقتى اتانعان, ىستالىپ ىستى اتانعاندار دەيدٸ. ىستىنىڭ تاڭباسى اريي-كايلاردٸكٸ دە, وشاقتىنىڭ تاڭباسى تەڭ قابىرعالى ٷشبۇرىش - فەرعانا اڭعارىنىڭ سۋرەتٸ. فەرعانا اڭعارىنا عارىشتان قاراعاندار بۇل تاۋ قۇرىلىسىنىڭ تەڭ قابىرعالى ٷشبۇرىش ەكەنٸن كٶرەدٸ. فەرعانا اڭعارى وسىدان نەشە مىڭ جىل بۇرىن ارييلەردٸڭ ساماننان سالعان ۆارا اتتى قورعاندارى بولۋى مٷمكٸن. تەڭ بۇرىشتى ٷشبۇرىش, بۇل تاۋ اڭعارىنىڭ قولدان سالىنعانىن مەڭزەيدٸ. فەرعانامىزدىڭ باستاپقىدا ۆاراحانا بولۋى عاجاپ ەمەس. ارييلەر ٷشبۇرىشتى ٷيلەر سالعان. سولتٷستٸك قازاقستانداعى ارييلەردٸڭ ارقايىم اتتى قالاسىنىڭ ورنىندا عيماراتتاردىڭ دٶڭگەلەك سوپاق, سەگٸزدٸك سيياقتى, تٶرت بۇرىش جەنە ٷشبۇرىش بولعاندارى انىقتالعان. تاريح پەن شەجٸرەدەن دە حابارى بولعان فيلوسوف-عالىم سەبەتقازى اقاتاي ەرگەنە دەگەندٸ ەرگەنەك دەپ تٷسٸندٸرگەن ەدٸ. دۇرىسى وسى بولار, ٶيتكەنٸ, ەرگەنەك قون سٶزٸ «توسقاۋىل قونىس», «بەكٸنٸس» دەگەن ماعىنانى بەرٸپ تۇر. ۆاراحانا دا بەكٸنٸس ەدٸ. قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى ٷشبۇرىش تاڭبالى وشاقتىنىڭ دا «تازا قازاقى رۋ» ەكەنٸن ايتقان. وسىمەن قاتار راشيدەننٸڭ, ورىستىڭ زەرتتەۋشٸسٸ تولستوۆتىڭ ايتقاندارىندا, جوعارعى باياۋتتاردىڭ ٸزٸ دە ەرگەنە قوڭدا جاتىر. انىعىندا, ەرگەنەك قوڭنان ون تايپا شىققان دەيدٸ.
ال ەندٸ, تابىنداردىڭ ارييلەرگە قاتىسىن ولاردىڭ جالايىر تاڭباسىنان دا بٸلٸپ وتىرمىز. جاقسىلىق سەبيتوۆ گەنەتيكا تۇرعىسىنان ولاردىڭ ارييلەر ەكەندەرٸن دەلەلدەپ وتىر. وسى ەكٸ سەيكەستٸكتەن, جالايىر تاڭبانىڭ ارييلەردٸكٸ ەكەنٸ راستالىپ تۇر. تابىنداردىڭ بۇل تاڭباسىنىڭ سىرىن ەشكٸم ايتا الماعان, جەنە, دە ولاردىڭ تٶرەلەرگە قانداي قاتىسى بارىن دا, بٸلمەگەن. تابىن دەگەنٸمٸز ماڭعولدىڭ بەس دەگەنٸ. تابىننىڭ اتاۋى باستاپقىدا تابىنگال بولعان. ياعني, بەس وت, بەس وشاق, بەس ەۋلەت دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. (گال – وت). بۇل بەسۋت تايپاسى بودانجاردىڭ ۇرقى شارا-قايلىقتىڭ جەڭگە العان ەيەلٸنەن تاراعاندار. «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عالىمدارىنىڭ ايتقاندارىندا, تابىندار التايدا جٷرگەندەرٸندە ماڭعول تايپالارىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. مٸنە وسى تۇستا بولسا كەرەك, ولاردىڭ بەسۋت دەگەن تٷرٸكشە اتاۋى ماڭعولشا تابىن اتالىپ كەتكەنٸ. مەسەلەن, التايدا تابىن-بوگدو-ولو دەگەن تاۋ بار. ماڭعول تٸلٸندە اتالعان تاۋدىڭ قازاقشاسى «بەس قۇدايدىڭ تاۋى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
نايمانداعى تەرٸستاڭبالىنىڭ دا, تٷبٸ اريي-قييات. شەكەرٸم قاجى بۇلاردى دومباۋىلدار دەپ, دومباۋىلدى ٶكٸرەشتەن تاراتقان. ٶكٸرەش دەگەنٸمٸز قازٸرگٸ ٶزبەك تٸلٸندە بۇقاشىق دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. شەجٸرەدەگٸ ٶكٸرەش ارييلەردٸڭ بەلگٸسٸ. التىن تەڭگەدەگٸ جالايىر تاڭباسىن ۇستاعان يۋەچجي-كۋشان پاتشاسىنىڭ قاسىندا وسى ٶكٸرەش تۇر. ٶكٸرەش تە, ارييلەردە جىن-شەيتەننەن ساقتايتىن قاسيەتتٸ مالعا سانالعان بولعان. ٶكٸرەشتٸڭ باسى قۇيىلعان تەمٸر اسا تاياقتى كەيٸنگٸ ارييلەردٸڭ سوپىلارى قولدارىنا ۇستاپ جىن-شەيتەنعا ەرمەيمٸن دەپ انت ەتەتٸن بولعان. نايمانداعى بايبۇقا, تايبۇقا, كەتبۇقا دەگەن حاندار مەن بەكتەردٸڭ اتاۋلارىنىڭ وسى ٶكٸرەشكە قاتىسى بار. وسى «بۇقا» دەگەن اتاقتارىنا قاتىستى نايمانداردى «سيىرعا تابىنعان» دەگەندەرٸ دە, ولاردىڭ ٷندٸارييلەرگە قاتىسىن بٸلدٸرٸپ تۇر. نايماندار بۇقا مالىن كيە تۇتقان اريي تەكتٸ بولعادىقتارىنان شەجٸرەدە ٶكٸرەش اتانعان. نايمانداعى سارىجومارت اتا «تاريحي ابۋلحاير حانيدا» سارى ۋسمان ۋكراچ (ٶكٸرەش) نايمان دەپ اتالعان. شامامەن 1227-شٸ جىلى تەگەراندا قالعان تەرٸستاڭبالى-نايمان كەتبۇقانىڭ سۋرەتٸنەن, ونىڭ ارييلٸك بەت-ەلپەتتٸ بولعانى كٶرٸنٸپ تۇر. ەجەلگٸ نايمانداردىڭ ارييلٸك بەت-ەلپەتتەرٸ جٶنٸندە زاردىقان قيناياتۇلى ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸنٸڭ «نايمان حاندىعى» اتتى تاراۋىندا: «تاريحي جازبالاردا نايماندار ٶزٸنٸڭ بەت-پٸشٸنٸ جاعىنان سارعىش شاشتى, بيٸك مۇرىندى, ات جاقتى, قاباعى بيٸك ەۆروپالىق مٷسٸندٸ تايپا بولعانى ايتىلادى» دەگەن ەدٸ.
«جالايىر» تاڭبالى بولعان سوڭ جالايىر اتانىپ كەتكەن بۇرىنعى تايپالار توبىنىڭ دا تٷبٸ ارييلەر. ولاردىڭ قاتارىندا توحارلار (توقىراۋت), مەن قاڭلىلار (كانعقاۋت), قىپشاقتار (قۇمساۋىت) بولعان. «تٶلەڭگٸتتٸڭ تٷبٸ جالايىر» دەگەندەگٸ تٶلەڭگٸتتەردٸڭ ناقتى اتاۋلارى تەلەنگيت بولعان. ياعني تەلە+وڭعى+ۋت. (ۋت-وت, وشاق, ەۋلەت). تەلەلەردٸڭ, ياعني اربالىلاردىڭ «وڭعى ەۋلەتٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وڭعىنىڭ ۋاڭعى, قانعى, كاڭلى ەكەنٸ تٶمەندە ايتىلاتىن بولادى. بۇلاردىڭ جالايىر اتاۋىنىڭ باستاپقى نۇسقاسى تٷرٸك قاعاناتتارىنىڭ كەزٸندە جالدىايىر بولسا كەرەك.
جالايىرداعى كٷشٸك دەگەنٸمٸزدٸڭ (كۋچۋگۋر) ارييلەردٸڭ توتەمٸ يت جانۋارىنا قاتىسى بار. ەنەس ساراي اعامىزدىڭ ايتقانىندا يت جانۋارى تايپالاردىڭ شىعۋ تەگٸنە مەڭزەيتٸن قاسيەتتٸ توتەمنٸڭ بٸرٸ. ەرتەدە يتتٸ توتەم تۇتقان قاۋىم بولسا, ول تەك قانا ارييلەر ەدٸ. ٶيتكەنٸ, يت جانۋارى ارييلەردە ادامنان كەيٸنگٸ قاسيەتتٸ ەۋليە رەتٸندە زاڭداستىرىلعان بولعان. قازاقتار بولسا, ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى بولعاندىقتارىنان يت جانۋارىن جەتٸ قازىنانىڭ بٸرٸنە ەنگٸزگەن. قازٸرگٸ قازاقتىڭ تازى يتٸ ارييلەردٸڭ قاسيەتتٸ جانۋارى بولعان. قازاقتاردىڭ تازى يتتەرٸن كيٸز ٷيدٸڭ ٸشٸندە جاستىققا جاتقىزىپ قوياتىندارى وسى ارييلەردەن قالعان. ارييلەر تازى يتتەرٸمەن بٸر داستارحاندا وتىرىپ تاماق ٸشەتٸن بولعان. تازى يتٸ اۆەستادا دۋجاكا دەپ اتالادى. وسى دۋجاكامىز تازى بولىپ رەكونسترۋكتسيياعا تٷسكەن. ٶزٸن ارييلەرگە جاتقىزعان ادولف گيتلەر تازى يتتەرٸن ۇستاعان.
وعىز حان شەجٸرەسٸندەگٸ يت-باراق, ەنيسەي قىرعىزدارىنىڭ توتەمٸ قىزىل تايعان (يت), بۇلاردىڭ تٷبٸنٸڭ ارييلەر ەكەندەرٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. الاي دا, قازٸرگٸ بٸلەۋٸت قىرعىزدا ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى جوقتىڭ قاسى. ەنيسەي قىرعىزدارىندا بۇرىن التىسار دەگەن رۋ بولعان. جوڭعارلار بۇل التىسارلاردىڭ ارييلٸك تەگٸنە قىزىعىپ, ولاردى ٶزدەرٸنە كٷشپەن قوسىپ العان. التىسارلاردىڭ ەندٸ بٸر بٶلٸگٸن, ەسٸم حان تۇرسىن حاندى ٶلتٸرگەندەگٸ سوعىستان كەيٸن, مۇستافا ٶزٸتٷرٸكتٸڭ باباسى كٷشٸك باتىر نايماندارعا ەكەلٸپ قوسقان. بۇلار قازٸر نايماندا التىسارى اقنايمان اتالىپ جٷر. سەبەتقازى اقاتاي اعامىز وسى التىسارى اقنايمانداردان ەدٸ.
كٶك بٶرٸ توتەمٸ تٷرٸكتەردٸكٸ, ولاردا يتتٸ توتەم تۇتۋ جوق. يت توتەمٸ ەجەلگٸ قىرعىزدار مەن قىپشاقتاردا بولعان. قىپشاق قاۋىمىنان شىققان نوعايلار دا يت ەلٸ. وعىز شەجٸرەسٸندەگٸ يت-باراق دەگەندەرٸمٸز وسى نوعايلار. ۆولگا ٶزەنٸ بۋلگارلاردىڭ اتىمەن اتالعان بولسا, يتيل, ياعني يت ەلٸ دەپ نوعايلارعا قاتىستى اتالعان. مەسەلەن, اسان قايعى بابامىز نوعايدىڭ ٸشٸندەگٸ كٷشٷگٷر, ياعني كٷشٸك رۋىنان. نوعايلاردىڭ قاسيەتتٸ حالىق ەكەندەرٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. قازاقتاردىڭ عۇمىرىنداعى نوعاي دەۋٸرٸن شوقان «التىن عاسىر» دەگەن ەدٸ. نوعايلاردى سول قالپىندا ساقتالىپ قالعان ارييلەر دەسە بولادى. حريستيان دٸنٸن قابىلداعان قىرىم تاتارلارى دا نوعايلار.
ساق (ساعا) دەگەن سٶز پارسىلاردا يت دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەۆروپادا سكيفتەر دەپ اتالعان بۇلاردى ساق دەپ پارسىلار اتاعان. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ساق دەگەنٸمٸز دە, يتەلٸ بولادى. قازاقتا ساق دەگەن سٶزدٸڭ يتكە قاتىستى ايتىلاتىنى دا بەكەر بولماعانداي. مەسەلەن, ساق يت, ساققۇلاق يت. مەنٸڭ پايىمداۋىمشا پاتشالىق ساقتار, شوشاق قالپاقتى (ارييلٸك باس كيٸم) ساقتار مەن حاوماۆارگ ساقتار ارييلەر بولعان. (اۆەستا). ارييلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ ۇلى كٶش كەزٸندە ورتا ازيياداعى ساقتارعا قوسىلىپ كەتكەندەرٸ جٶنٸندە عىلىمي تۇجىرىم بار.
نايمانداعى قاراكەرەيدٸڭ تٷبٸ قييات-جىرحىن. جىرحىن دەگەنٸمٸز جارعى, ياعني ەمٸر, ەمٸر بەرۋ, بيلٸك ايتۋ دەگەن سٶز, تٷركٸ تٸلٸندەگٸ «يار» دەگەننەن شىققان. دەركتەردە دجۋرگين, يۋركين دەپ تە جازىلادى. بۇلار ەرتەدە كەرەيدٸڭ قۇرامىندا بولىپ, قاراۋىن دەگەن جەردە كٶشٸپ-قونىپ جٷرٸپ قاراۋىن كەرەي, كەيٸن, قاراكەرەي اتانىپ كەتكەندەر. بۇلاردىڭ اتاۋلارى بولماسا, عۇنداردىڭ ۇرپاقتارى ناق كەرەيلەرگە ەشقانداي دا قاتىستارى جوق. نايمان حاندارى وسى قاراكەرەي-قييات جارعىلاردىڭ قۇرامىندا بولعان جاعالبايلىدان شىققان. باستاپقى اتاۋى كاانباالى, ياعني, «تەڭٸرلٸ قاعاندار» بولعان جاعالبايلىنىڭ شەجٸرەدەگٸ ميفولوگييالىق اتاسى قارابۇقا – باستى ٶكٸرەش. ەجەلگٸ تاڭباسى نايماندٸكٸ – «ۆ ۆيدە لەتياششەي پتيتسى». شەجٸرەدە قاراقىتاي شەرۋشٸ باقات باتىردىڭ جاعالبايلىنى نايمانداردان ساتىپ العانى ايتىلادى. بۇل جالعان ميف نايماننىڭ اقىرعى حانى كٷشلٸك حان قازا تاپقاننان كەيٸن, جاعالبايلىنىڭ حاننىڭ قايىن جۇرتى قاراقىتايلاردا قالعاندارىن ايتىپ تۇر. مٸنە, وسى تۇستا ولار نايمانداردان اجىراپ قالعان. الاي دا, قازٸرگٸ ٶزبەك نايماندارىنىڭ قۇرامىندا جاعالبايلى تارماعى بار.
نوعايلاردىڭ «الاشتان قازاق تاراعان, نوعايلىعا قاراعان, جاۋعا الدىرماي نوعايلار, بٸر-بٸرٸنە جاراعان» دەپ ايتقاندارىنداعى الاشىمىزدىڭ دا اتاۋى اريي-يران دەۋٸرٸنەن كەلگەن. يٸسٸ قازاقتىڭ ۇلتتىق ۇعىمىنداعى العاشقى الاشا حانى يران تٸلٸندە اتالعان اقباس بالا زال. فەردوۋسي ونى «لەوپارد پياتنيستىي» دەپ اتاعان. وسى زالدى ەكەسٸ تاۋعا اپارتقىزىپ تاستاعانىندا, بالانى سامۇرىق قۇس اسىراپ الىپ ەر جەتكٸزەدٸ. سامۇرىق قۇس الاشتىڭ قامقورشىسى, سوندىقتان دا استانامىزدا بۇل قۇسقا ٷلكەن قۇرمەت كٶرسەتٸلگەن. «مەڭگٸلٸك ەل» مونۋمەنتٸنٸڭ تٶبەسٸندە سامۇرىق قۇس سامعاپ تۇر. ياعني, الاشتى, قازاقتى كٶكتەن, جەردەن, وڭىنان, سولىنان كەلەتٸن بەلەدەن قورعاپ تۇر. اقباس بالا زال ەر جەتكەندە تەڭبٸل كٶك اراب جىلقىسىن سىيعا الادى. قول استىنداعى ەسكەرٸ دە كٸلەڭ تەڭبٸل كٶك اراب اتتارىنا مٸنٸپ تۋرانداردى شاپقاندا, ەلگٸلەر زالدىڭ ەسكەرٸن الااتچين, ياعني الا اتشىلار دەپ اتاپ كەتكەن. تەڭبٸل كٶك دەگەندٸ قازاقتار «كٶك الالى» دەپ تە ايتادى. الشىن, الاش دەگەنٸمٸز وسى «الااتشىدان» بولعان. بۇل الشىن-الاشتاردىڭ عۇن-تٷرٸكتەرگە قاتىستارى جوق. وسىنى, شەجٸرەدەگٸ «الاش پەن ناۋرىز اعايىن» دەگەندەرٸ دە دەلەلدەيدٸ. الاش اتاۋىنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە ٷش مىڭ جىلدان استام ۋاقىت ٶتكەن. بۇل دەگەنٸڭ ارييلەردٸڭ زامانىنا اپارادى. تاريح اتاسى گەرودوت: «ساقتاردىڭ ٸشٸندە الاش دەگەن كٶنە حالىق بار» دەگەن ەدٸ. بۇل جەردەگٸ گەرودوتتىڭ الاش دەگەنٸن «الااتشىلار» دەپ ۇققانىمىز جٶن بولادى.
ەرەنعايىپ وماروۆ ارييلەردٸڭ اقبوزاتتى (الا ات) قۇرباندىققا شالاتىن ٷردٸستەرٸنٸڭ بولعانىن ايتقانىنىڭ وسى الااتشى-الاشقا قاتىسى بار. سۇلتانماحمۇت تورايعىر نايمان-سايبولات قۇرمان قاجىنىڭ اۋزىنان جازىپ العانىندا, ابىلاي حاننىڭ قىرعىز جەرٸنە كەلٸپ, مەنٸڭ بابام كٶكجال باراقتىڭ ٶلٸگٸن كٶرٸپ توقتاۋسىز جىلاپ, استىنداعى اقبوز جورعاسىن قۇربان شالعانى جٶنٸندە ايتادى. سەكەن سەيفۋلليننٸڭ ايتقانىندا بۇل اقبوز جورعانى كەزٸندە ابىلاي حانعا باراق بابامىزدىڭ ٶزٸ سىيلاعان ەكەن. كٶكجال باراق شىققان نايمانداعى ەرگەنەكتٸ تارماعىنىڭ تاڭباسىن دا, ەلكەي مارعۇلان ەرگەنە قوڭنىڭ قاقپاسى دەگەن ەدٸ. قاراتايلىق مۇسا بيدەن الىنعان نايمان شەجٸرەسٸن جەتە زەرتتەگەن ەلكەي اتامىز ەرگەنەكتٸ تارماعىنىڭ نايماندار ەمەس ەكەندەرٸن ايتقان. «قالماقتى مىڭداپ قىرعان قولدان كاماپ, كٶكجارلىدان كەلٸپتٸ كٶكجال باراق» دەگەندەگٸ كٶكجارلى رۋى انىعىندا كٶكتەڭٸرلٸ, نايمانعا سٸڭگەن قيياتتار. اقتايلاق بي شەجٸرەسٸندە: «كٶكجارلىدان باتىر ٶتپەس» دەپ بۇلاردىڭ جاۋجٷرەكتٸگٸن ايتقان. كٶكجال باراقتىڭ تٸپتٸ بەس قالماق قاتىندارىنان تاراعان ۇرپاقتارى دا اقسارى بەت-ەلپەتتٸ, جاسىل-سۇر كٶزدٸ كەلەدٸ. (كٶككٶز ٶتەي). التى قاتىن العان بابامىزدان ەكٸ مىڭعا جۋىق تٷتٸن قالعان. ٶزٸنٸڭ جازعان «نوعايلى» اتتى كٸتەبٸندە ەنەس ساراي اعامىز بابامىزدى ايتقاندا: «تارباعاتاي مەن ٸلەنٸ قايتارىپ الۋعا ٷلەس قوسقان كٶكجال باراق – ۇلتتىق قاھارمانىمىز رەتٸندە ۇلىقتالۋى لازىم» دەگەن ەكەن.
نايمان شەجٸرەسٸنٸڭ كٶپتەگەن نۇسقالارىندا كٶكجارلى مەن بۋرالاردىڭ ٶزبەك جاقتاعى سامارقاننان كەلگەندەرٸ ايتىلادى. ال ەندٸ, عۇلاما شەجٸرە عۇلام قادىر بولسا, ولاردىڭ ٷرگەنٸش, ياعني قاراقالپاق جاقتان كەلگەندەرٸن ايتادى. وسىنى شەجٸرەدەگٸ: «كٶكجارلى مەن بۋرانىڭ شەشەلەرٸ التىنشەش قاراقالپاق قىزى ەدٸ» دەگەندەرٸ راستاپ تۇر. عۇلام قادىر ناق ايتقان, ٶيتكەنٸ قيياتتار, قييات اتاۋلارىمەن «ات تٶبەلٸندەي» بولىپ وسى قاراقالپاقتا ساقتالىپ قالعان. ٷرگەنٸشتەگٸ قيياتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ەرگەنەكتٸ اتاۋىمەن نايماندارعا كەلٸپ سٸڭگەن. كٶكجارلىمەن بٸرگە كەلدٸ دەگەن بۋرانىڭ تٷبٸ دە قوڭىرات-قييات. (ارعى قييات). شەجٸرەدە جورلىق مەرگەننەن قوڭىرات بولسا, ونىڭ تۋعان ٸنٸسٸ قۇباي شەرٸدەن يكٸرەس تايپاسى. قازٸرگٸ نايمانداعى بۋرا رۋى وسى يكٸرەستٸڭ قۇرامىندا بولعان.
شىڭعىس حان مەن مۇعالدار
ەندٸ شىڭعىس حانىمىزعا كەلەلٸك. شىڭعىس حان قازٸرگٸ «قىسىق كٶز, قيسىق اياق» ماڭعولدىڭ تٶلٸ بولسا, ونىڭ شەجٸرەسٸندەگٸ كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعىنان تٷسكەن «شيكٸل سارى, كٶكشٸل كٶز» ەلەسٸمٸزدٸڭ كٸم بولعانى? لۋبسان دانزان «التىن دەپتەردە» تٶبەدەن تٷسكەننٸڭ سارى يت, ياعني ارييلەردٸڭ توتەمٸ بولعانىن نەگە جازعان? كٶپتەگەن دەرەكتەردە شىڭعىس حاننىڭ ۇزىن بويلى, اقسارى, جاسىل-سۇر مىسىق كٶزدٸ بولعانى ايتىلادى. ەبٸلعازى بولسا, بودانجاردىڭ ەكەسٸ جٶنٸندە سٶز باستاپ: «باياعى الانكو (الان انا. ق.ز.) ايتاتىن, وعان كەلٸپ اشىنا بولاتىن ادامنىڭ دا تٷسٸ شيكٸل سارى, كٶزدەرٸ قىزعىلت بولادى. سونىڭ نىشانى توعىز اتادان بارىپ شىقتى» دەپ, شىڭعىس حاننىڭ بەت-ەلپەتٸنە دە قاتىستى ايتقان ەدٸ. قادىرعالي جالايري دا الان اناعا تٷندەلەتٸپ كەلٸپ «قىز وياتقاننىڭ» كٶك كٶزدٸ, جيرەن ساقالدى بولعانىن ايتادى.
كٶنە اتاۋى ەرگەنەگە ۇيقاس تەجٸكشە يارگانا بولعان فەرعانا ماڭىندا جٷرٸپ يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىن قۇرعان يۋەچجيلار تۋراسىندا, قايروللا عابجەلەل باسقارىپ وتىرعان «الاش» اتتى تاريحي-زەرتەۋ ورتالىعىنىڭ تاريحشى عالىمدارى, ولاردىڭ بٷگٸنگٸ قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزٸندە ەلەۋلٸ رول اتقارعان سۋبستراتتاردىڭ بٸرٸ ەكەندەرٸن ايتقان. وسى تۇرعىدان قاراعاندا يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىن كازاقتاردىڭ ەڭ تۇڭعىش مەملەكەتٸ دەپ ايتۋعا حاقىمىز بار سەكٸلدٸ, ەگەر دە بۇل مەملەكەتتٸڭ بٸزدٸڭشە اتاۋى اداي-قىپشاق بولسا. قىتاي تاريحشىسى تاڭ شيەنچٷننٸڭ ايتۋىنشا كۋشان پاتشالىعى ريم يمپەريياسىمەن تەرەزەسٸ تەڭ بولعان. يۋەچجي مەسەلەسٸن تەرەڭ زەرتتەگەن عالىم, ادايداعى بەكەت اتامەن اتالاس سەرٸكبول قوندىباي بولسا: «يۋەچجيلەر – تٷركٸ, قازاق تاريحىنىڭ ٷزدٸكسٸز تاريحىن قالپىنا كەلتٸرۋگە ەڭ باستى تٸرەك بۋىن بولىپ تابىلادى» دەپ كەتكەن ەدٸ. سوندىقتان دا, بۇل يۋەچجي مەسەلەسٸ قازاقتانۋدىڭ ەڭ ەلەۋلٸ مەسەلەسٸ. كەڭەس دەۋٸرٸندە بۇل تاقىرىپ قازاق تاريحشىلارى ٷشٸن جابىق بولعان سىڭايلى.
ەرتەدەگٸ قىتاي اقىنى لي بو:
كونەي نەبەسنىح رود ناچالسيا,
ۆ سترانە يۋەچجي ۆ پەششەراح,
نا سپيناح ۋ نيح كاك ۋ تيگرا ۋزور,
س دراكونيمي كرىليامي تەلو...
دەيدٸ. بۇل جەردەگٸ ەڭگٸمە الا جوندى (الا ات) قاناتتى تۇلپاردا بولىپ تۇر. ارييلەر دەۋٸرٸندەگٸ بەينەلەۋ ٶنەرٸندە وسى قاناتتى تۇلپارلار جيٸ كەزدەسەدٸ. ال ەندٸ, اداي ميفولوگيياسىندا اداي جىلقىسىنىڭ اتاسىنىڭ قاناتتى تۇلپار بولعانى ايتىلادى. قاناتتى تۇلپار جٶنٸندەگٸ اڭىزداردىڭ بەرٸ دە, كاسپيي تەڭٸزٸنە بايلانىستى ايتىلادى. سوندىقتان دا, سەرٸكبول قوندىباي كاسپيي دەگەندٸ ات, جىلقى بولار دەگەن ەدٸ. مٸنە, اڭىز بويىنشا, وسى تەڭٸزدەن ۇشىپ شىققان قاناتتى ايعىر جاعاداعى بيەگە شاپقانىنان اداي جىلقىسى پايدا بولادى-مىس. ەندٸ مٸنە, قىتايدىڭ ەرتەدەگٸ اقىنىنىڭ ايتقاندارىنان بٸز ارييلەردٸڭ قاناتتى جىلقىسىن يۋەچجيلاردان كٶرٸپ وتىرمىز. نىعمەت مىڭجان يۋەچجيلەردٸڭ «جىلقى ەلٸ» دەگەن اتاۋلارىنىڭ بولعانىن ايتقان ەدٸ. كاسپيي مەن ادايلاردىڭ يۋەچجيلەرمەن بايلانىستارى بار ەكەندەرٸ داۋسىز.
وسىمەن قاتار, ۋاقتاردىڭ اتاسى دەگەن ەر كٶكشەنٸڭ دە, قاناتتى تۇلپارى بولعان. ۋاقتاردىڭ دا تاريحىنىڭ ماڭعىستاۋدان باستاۋ الاتىنىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە بەرمەيدٸ. شەجٸرەدەگٸ ۋاقتاردىڭ اتاسى ەر كٶكشەنٸڭ ۇلى ەر قوساي دەگەندەرٸ, كٶكشە تەڭٸزٸنٸڭ (كاسپيي) قوسايى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. «مەن دا بەي لۋ» ياعني, «ماڭعول-تاتارلاردى تولىق سيپاتتاۋ» اتتى كٸتەبٸندە شىڭعىس حاننىڭ زامانداسى چجاو حۋن: «پلەمەنا تاتار (وقى ماڭعول. ق.ز.) پرويسحوديات وت وسوبوگو رودا شا-تو. يح يمەيۋتسيا تري رودا: چەرنىە, بەلىە ي ديكيە» دەگەن ەدٸ. مٸنە, وسى بەلىە, ياعني, اق تاتار دەگەنٸمٸز ۋاقتار. ۋاقتاردىڭ ٶركەنيەتٸ باسقا كٶشپەندٸلەردەن جوعارى بولعاندىعىنان قىتايلار ولاردى «كۋلتۋرنىە تاتارى» دەپ تە اتاعان. قىتايلار ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكٸشٸندە اتتارى جازىلىپ قالعان تاتار تايپاسىنىڭ اتاۋىمەن ۇلى قابىرعانىڭ ارعى جاعىنداعى بارلىق كٶشپەندٸلەردٸ اتاعان. سوندىقتان, «اق تاتار» دەگەندەردٸڭ شىڭعىس حاننىڭ ەكەسٸن ٶلتٸرگەن ناق تاتارلارعا ەشقانداي دا قاتىستارى جوق. بۇلار اقسارى بولعاندىقتارىنان وسىلاي اتانعاندار. شەجٸرەدەگٸ ەرگەنەكتٸ ۋاق دەگەندەرٸنە قاراعاندا, بۇلاردىڭ دا ٸزدەرٸ ەرگەنە قوڭدا جاتقانداي. ۋاقتاردىڭ وڭعىت دەگەن باستاپقى اتاۋلارىنىڭ ماعىناسى وڭعى+ۋت, ۋاڭعى+ۋت, قاڭعى+ۋت رەتٸندە «قاڭعلى ەۋلەتٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك.
سەرٸكبول قوندىباي مارقۇم تٷركٸ دەگەندٸ ارعىقازاق دەگەنٸندە قاتەلەسكەن. سوندىقتان دا: «نەشە كٸتەپ جازىپ تاستاسام دا, ٶزٸم بٸلمەگەن بٸر تابالدىرىقتان اتتاي الماي تۇرعاندايمىن» دەپ, كٶكەيٸندە بٸر شٶلدٸڭ جاتقانىن سەزگەن ەدٸ. ول شٶل - ەرگەنەك قوڭ-فەرعانانىڭ جالعىز قاقپاسىنىڭ الدىنداعى بٶرتە جۋسانى قالىڭ مىرزاشٶل ەدٸ. ەگەر دە ول باۋىرىمىز كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە ەرگەنە قوڭنىڭ فەرعانا اڭعارى ەكەنٸن بٸلگەندە, وندا, «ارعىقازاق ميفولوگيياسىن» باسقاشا جازار ەدٸ. الاي دا, وسىلاي بولعاندا دا, ابىز رۋدىڭ تٷلەگٸ سەرٸكبول قوندىباي ٶز زامانىنىڭ زاڭعارى, تەڭدەسٸ جوق زەرتتەۋشٸسٸ, لينگۆيستٸ, گەوگرافى, شەجٸرەشٸسٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. ونىڭ جازعان «ارعىقازاق ميفولوگيياسى» كەلەر ۇرپاقتاردىڭ ۇلى قازاقتىڭ تاريحىن زەرتتەۋلەرٸندە باستى نەگٸز, جولنۇسقاۋشى جارىق جۇلدىزى بولىپ تانىلادى. راسىندا دا, سەرٸكبول مارقۇم تابالدىرىقتىڭ دەل الدىندا تۇرعان ەدٸ.
قازاقتىڭ ەستە جوق ەرتە زاماندارداعى تاريحى ونىڭ ميفولوگيياسىندا جاتىر. «الپامىس» جىرىنىڭ قوڭىراتتىق نۇسقاسىندا قاراقان تاۋ دەگەن جەر اتاۋى اتالادى. «قاراقان تاۋدا قامالىم» دەلٸنەدٸ. مٸنە, وسى قاراقان تاۋ دەگەنٸمٸز ەرگەنە قوڭ, قازٸرگٸشە فەرعانا اڭعارى, تاۋ شاتقالى, قازانشۇڭقىر بولىپ كەلەدٸ. قاراقان دەگەنٸمٸزدٸڭ يارعانا, فەرعانا, ۆاراحانامەن ٷندەس ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر. ارعىقازاق ميفولوگيياسىن ٸندەتە زەرتتەگەن سەرٸكبول قوندىباي «الپامىس» جىرىنا كەلگەندە: «قاراقان تاۋىمەن بايلانىستىرىلعان سٶزدەردٸڭ جايىنا قاراعاندا «قاراقان تاۋ» - ۇمىتىلىپ كەتكەن, ەجەلگٸ ۇرپاقتاردىڭ فولكلورىندا بولعان, اڭساۋ, ساعىنۋ سيپاتى بار اتا-مەكەن, قاسيەتتٸ اتا-بابا ەلٸ, جەرٸ تۋرالى تولعاۋدىڭ ەر شۋماعىنىڭ بٸرٸنشٸ جولىنداعى ارناۋ سٶز سيياقتى. مٸنە, دەل وسى «قاراقان تاۋ» سٶزٸ «الپامىس» جىرىن قوڭىراتتارمەن ۇشتاستىراتىن باستى نٷكتە بولاتىن سيياقتى» دەگەن ەدٸ. ٶزٸ ايتقان تابالدىرىققا جاقىنداي تٷسە سەرٸكبول مارقۇم قاراقان دەگەندٸ «قارا قاڭع» دەيدٸ دە, وسى «قارا قاڭعتى» ارييلەردٸڭ اۆەستالىق «قانگحا» قامالىمەن سەيكەستەندٸرە كەلە: «الپامىس تۋرالى جىرلاردا ساقتالعان «قاراحان تاۋدا قامالىم» سيياقتى تٸركەستٸڭ بولۋى وسىعان مەڭزەيدٸ» دەپ, «اريي تەوريياسىنا» قارسى بولسا دا, قوڭىراتتىڭ, جالپى قازاقتىڭ تٷبٸنٸڭ ارييلەرگە تٸرەلەتٸنٸن ٶزٸ دە اڭعارماي ايتىپ سالادى. ەرگەنە قوڭ دەگەندەگٸ «قوڭ», قوڭع» سٶزٸ – كانگحا دەگەننٸڭ بٸر فونەتيكالىق نۇسقاسى. سونداعى: «قاراقان تاۋدا قامالىم» دەگەندە, حالىق اۋىز ەدەبيەتٸ ەرگەنە قوڭ, قانگحا, فەرعانا بەكٸنٸسٸن ايتىپ تۇر. جوعارىدا ايتىلعانداي, سەبەتقازى اقاتايدىڭ ەرگەنەنٸ - ەرگەنەك دەگەنٸ «توسقاۋىل قونىس», «بەكٸنٸس» دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر. جيدەلٸ-بايسىننىڭ وسى ماڭدا بولعانى دا بەكەر ەمەس. وسى «الپامىس» جىرىنان-اق, فەرعانا اڭعارىنىڭ ەرگەنەك قوڭ ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى. زاردىقان قيناياتۇلى: «قوڭىراتتى ايتۋ ٷشٸن الدىمەنەن ەرگەنە قوڭدى تاۋىپ الۋىمىز كەرەك» دەگەن ەدٸ. قوڭىرات پەن جيدەلٸ بايسىنىڭ مٸنە, ەرگەنە قوڭ-فەرعاناڭ ەنە, بەرٸ دە ٶزبەك جەرٸندە قالدى. كەيانيدتەردٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ دەگەن كەي كۋباد «الپامىس جىرىندا» كەيقۋات اتانىپ جٷر. ەرەنعايىپ ومار الپامىستىڭ كەيقۋاتتى پاتشا قىلعانىنىڭ تاريحي نەگٸزٸ بار ەكەنٸن ايتادى. وسىمەن قاتار عالىم «الپامىس جىرىنىڭ» بارلىق نۇسقالارىنىڭ لايىقتى تٷردە زەرتتەلمەگەنٸن ايتىپ, بۇل جىردىڭ ارييلەرگە تارتاتىنىن مەڭزەيدٸ.
كەيبٸر مەتٸندەردە قاراقان تاۋ كانگحا –ۆارا دەپ تە اتالادى. ال ەندٸ, ۆارا دەگەنٸمٸز جوعارىدا ايتىلعانداي, تاۋدىڭ قارىنىڭ سۋلارىنان ساقتانۋ ٷشٸن, اۆەستالىق يەمنٸڭ ساماننان سالعان قورعانى. دەمەك, ميفولوگييا كانگحا قامالىنىڭ ارعىدا ارييلٸك, بەرگٸدە تۋراندىق ەكەنٸن ايتىپ تۇر. ۆارا قامالىندا اڭىز بويىنشا كارشيپتا دەگەن قۇس زورواستريزمدٸ ۋاعىزداعان. قازاقتا بۇل قۇس قارشىعا دەپ اتالادى. شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى, ادايدان تۋعان بودانجاردىڭ قارشىعاشى بولعانىنىڭ, ونىڭ ۇستانعان ارييلەردٸڭ «سۆاستيكا» تاڭباسىنىڭ «قارشىعا» اتالۋىنىڭ نەگٸزٸندە ونىڭ ارييلٸك اتا-تەگٸ جاتىر.
سوڭعى بٸر عاسىر ٸشٸندە قالىپتاسىپ ٷلگەرگەن قازاقستان مەن ورتا ازييانىڭ ب.ز. 5-6 عاسىرلارعا دەيٸنگٸ عاسىرلار مەن تٸپتٸ, مىڭجىلدىقتارداعى تاريحى, تٸلدٸك-ەتنيكالىق, مەدەني بولمىسى جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمدار جيىنتىعىن قايتا قاراۋ كەرەك ەكەنٸن ايتا كەلە سەرٸكبول قوندىباي: «ەرينە, مۇنداي ٷلكەن ٶزگەرٸستەردٸ جاساۋعا, ياعني, قايتا قاراۋعا ورىس تٸلدٸ عالىمداردىڭ بارا قويمايتىنى ايدان انىق» دەگەن ەدٸ. قايتا قاراۋدىڭ ورنىنا ولار (شوۆينيستەر): «قىسىق كٶز, قيسىق اياق قازاقتار ارييلەردەن ساداعا كەتسٸن!» دەپ قۇر اۋىز سٶزبەن ايتا سالىپ جٷر.
يە, ارعىقازاق دەگەنٸمٸز ارييلەر. ولاي بولسا, ادايدىڭ ۇلى شىڭعىس حاندى دا ارييلەردٸڭ ۇرپاعى بولعان دەپ ايتا الامىز. 13-شٸ عاسىردىڭ مينياتيۋراسىندا بەينەلەنگەن شىڭعىس حان ەسكەرباسىلارىنىڭ بايراعىنداعى, استىندا اتتىڭ جالى بايلانعان ارييلەردٸڭ ٷش اشا تاڭباسىنىڭ پوشىمى, قازٸرگٸ جالايىردىڭ دا ەمەس, تاراقتىنىڭ دا, تابىننىڭ دا ەمەس, دەل ادايدىڭ مۇڭالىنىڭ تٸل تاڭباسىنىڭ پوشىمى. ادايلار شىڭعىس حاندى بەكەت اتانىڭ رۋى مۇڭالدارعا جاتقىزادى. ونىڭ مەنٸسٸ مىنادا. دومباۋىل مەرگەننٸڭ ارحاردىڭ (كەيدە قوداستىڭ, بۇعىنىڭ) ەتٸنە ايىرباستاپ ٷيٸنە ەكەلگەن بالانىڭ تەگٸ ماعالىق-باياۋىت ەدٸ. جوعارىدا ايتىلعانداي, الان انا بودانجاردى وسى جٸگٸتتەن تاپقان. ماعالىق دەگەندەگٸ «ماعال» - رۋدىڭ اتاۋى دا, «ىق» جالعاۋى بۇل ادامنىڭ ماعال رۋىنان ەكەنٸن اڭعارتادى. ادايداعى مۇڭال رۋىنىڭ اتى ەسكٸ جازۋلاردا مۇعال دەپ جازىلادى. مٸنە, «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» ماعالىق-باياۋىت دەگەنٸمٸز وسى بايۇلى مۇعالىق بولادى. شىڭعىس حان الاماندىق قۇرعانىندا ٶزٸنٸڭ ناقتى تەگٸ مۇعال-ماعالدىڭ اتىن قايتا جاڭعىرتقان. «بالالارعا ٶزدەرٸنٸڭ تٷپ-تامىرىن ۇمىتپاۋدى ٷيرەتٸڭدەر» دەپ ٶسيەت ايتقان شىڭعىس حان ٶزٸنٸڭ تٷپ-تامىرىن جاقسى بٸلگەن. وسىلاي بولعاندا, راشيدەننٸڭ مۋنگول, موۆال دەگەندەرٸ دە وسى مۇعال. ياعني, ماعال, موۆال, مۋنگول دەگەنٸمٸز, اداي شەجٸرەسٸندەگٸ مۇعالدىڭ فونەتيكالىق نۇسقالارى. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە زاردىقان قيناياتۇلىنىڭ دا ماعالىقتى مەلٸك دەگەندەرٸنٸڭ قيسىنى جوق. ٶيتكەنٸ, مەلٸك دەگەنٸمٸز ارابتاردىڭ ەسٸمٸ, ماعال اتاۋى دٷنيەگە كەلگەندە ەلەمگە تاراعان يسلام دٸنٸ دە جوق ەدٸ.
راشيدەن «موۆال» دەگەندٸ: «بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. ياعني, «ەرقاشان مۇڭلى بولىڭدار» دەگەنٸ ەدٸ. وسىلاي بولعاندا ادايدىڭ مۇڭ+ال نۇسقاسى: «ۆوزمي پەچال» دەگەن ماعىنادا, راشيدەننٸڭ ايتقانىنا دەل كەلٸپ تۇر. ەبٸلعازىنىڭ بولسا: «سلوۆو «مۋنگۋل» سوستويت يز سلوۆ «مۋن» ي «ول» (مۇڭ+ال. ق.ز.), نو تاك كاك ليۋدي نە موگلي ەگو ۆىگوۆوريت, ونو سو ۆرەمەنەم پرەۆراتيلوس ۆ «مۋگۋل» دەگەنٸ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مۇڭالدىڭ مۇعالعا اينالىپ كەتكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. (مۇعالجار).
ەندٸ وسى مۇڭال-مۇعال-ماڭعول دەگەننٸڭ ارييلەرگە قاتىسى بار-جوعىن ايتالىق. راشيدەنگە سەنەتٸن بولساق, وعىز حاننىڭ «موۆال» دەگەنٸن پارسى شەجٸرەشٸسٸ: «ەرقاشان دا مۇڭ الىپ, قىسىلىپ, باقىتسىز بولىڭدار. يتتٸڭ تەرٸسٸن جامىلىپ اڭ اۋلاپ جەپ, ەشقاشان دا تٷركٸستاندا كٶرٸنبەڭدەر!» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. بۇل جەردەگٸ «يتتٸڭ تەرٸسٸن جامىلىپ» دەگەندٸ «يتكە اينالىپ» دەپ ۇققانىمىز دەلٸرەك بولار. بۇل دەگەنٸڭ, تٷرٸكتەردٸڭ ارييلەرگە ايتقان قارعىسىنا ۇقسايدى. «يت ەلٸ ەكەنسٸڭدەر, يت بولىڭدار!» دەپ تۇر. قازاقتار جامان ادامدى قازاقتىڭ جەتٸ قازىناسى سانالاتىن يت جانۋارىنا تەڭەيتٸنٸ, مٸنە, وسى تٷرٸك-تۋرانداردان قالعان. مىقتى ادامدى قاسقىرعا تەڭەيتٸنٸمٸز دە, كٶك بٶرٸ توتەمدٸ تٷرٸكتەردەن قالعان. ال ەندٸ, انىعىندا قازاقتار: «قاس, سوندىقتان قىر» دەپ, بٶرٸنٸ قاس+قىر اتاعان ەدٸ عوي. جىرتقىش قاسقىر اڭى ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى قازاقتار ٷشٸن جاعىمسىز كەيٸپكەر دە, يت جانۋارى جاعىمدى كەيٸپكەر. تٷركٸلەر وسى تٷسٸنٸكتەردٸ شاتاستىرىپ جٸبەرگەندٸكتەرٸنەن, بٸزدەر وسى كٷنگە دەيٸن اداسىپ جٷرمٸز.
قالاي بولسا دا, تٷرٸكتەردٸڭ تٷسٸنٸگٸندە مۇڭال دەگەنٸمٸز ارييلەردٸڭ قورلاۋ, نامىسىنا تييۋ اتاۋلارى بولادى. (ۋنيچيجيتەلنىي). ال ەندٸ, يتتٸ قادىر تۇتقان ارييلەردٸڭ تٷسٸنٸگٸندە بۇل اتاۋ قاسيەتتٸ بولعان. بۇل جەردە, يسلام قايراتكەرلەرٸنٸڭ ارييلەرمەن باقتالاس بولعان سوڭ, ولاردىڭ قاسيەتتٸ يت جانۋارلارىن نەجٸسكە جاتقىزىپ جٸبەرگەن سيياقتى مىسال تۇر. مەسەلەن, بٸزدەر كەشەگٸ كٷنگە دەيٸن ورىستاردىڭ بٸزدەردٸ «كالبيت» دەگەندەرٸن قورلاۋ سٶز دەپ تٷسٸنٸپ كەلدٸك. انىعىندا بۇل اتاۋ يتكە قاتىستى, پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س-نىڭ شىعۋ تەگٸنە قاتىستى قاسيەتتٸ, بٸزدەر ماقتان تۇتاتىن اتاۋ. پايعامبارىمىز س.ع.س-نىڭ «كالب» رۋىنا قاتىستى «كالبالىقتار» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. كالبيت دەگەنٸمٸز قازاقتاردىڭ بٸر اتاۋلارى بولعان سيياقتى, مۇڭال دەگەنٸمٸز دە, اتاسى قىتاي دەگەن عۇن-تٷرٸكتەرمەن ۇستاسقان ارعىقازاقتاردىڭ بٸر اتاۋلارى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن.
قايسى بٸر حالىق ەنٸن ايتسا دا قازاق سىڭسىپ, مۇڭ مەن شەرٸن تارقاتىپ وتىرادى. قورقىتتىڭ كٷيلەرٸ دە ناعىز مۇڭنىڭ بٸر بايلانىسى. اسان اتامىز مۇڭدى قويىپ, بارىپ تۇرعان قايعى. ەزٸل-شىنى ارالاس, سەبەتقازى اقاتاي قازاقتاردىڭ ماس بولعاندا عانا كٶڭٸلدەرٸنٸڭ كٶتەرٸلەتٸندەرٸن ايتقان ەدٸ. قازاق دەگەنٸمٸز ناعىز مۇڭلى, كٶڭٸلٸنە مۇڭ العان حالىق ەمەس پە? بۇل مۇڭ قايدان, نەگە كەلگەن? وعىز حاننىڭ بۇل سٶزدەردٸ كٸمگە, قانداي جاعدايدا ايتقانى ماڭىزدى ەمەس. بۇل سٶزدەر ماڭعول اتاۋىنىڭ ماعىناسىن تٷسٸندٸرەتٸن بٸزدەرگە جەتكەن شەجٸرەلٸك جاسىرىن ماعىنالى مەلٸمەت. بۇل مۇڭعا قاتىستى اڭىز سٶزدەر سوناۋ تۋران زاماندارىنان كەلە جاتۋى مٷمكٸن. كەيبٸر زەتتەۋشٸلەر (ح. پەرلەەن.) ماڭعول اتاۋىن ارييلەردٸڭ قولا دەۋٸرٸنە اپارادى. مەنٸڭشە, شىڭعىس حاننىڭ جۇرتى ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى بولعاندىقتارىنان, بۇل مۇڭال اتاۋىنىڭ ماعىناسىن تٷسٸنٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ەجەلگٸ اتاۋلارىنىڭ قايتا قايتقانىنا قۋانىپ, دوكتور قارا داۆان ايتقانداي: «بۇل عاجايىپ اتاۋدى ولار قايتا ويانعان ۇلتتىق سەزٸممەن ماقتان تۇتتى». ەيتپەسە, ساياساتتانۋشى قاسەن قوجا-احمەتتٸڭ پٸكٸرٸنشە: «بۇنداي قارعىس اتاۋدى ولار نەسٸنە ماقتان تۇتار ەدٸ?»
راشيدەن ٶزٸنٸڭ قوجايىنى گازان حاننىڭ ماڭعولداردىڭ شەجٸرەسٸن تەرەڭ بٸلەتٸنٸن, جەنە دە وسىعان باسقالاردىڭ تاڭ قالاتىنىن ايتا كەلە: «ونىڭ ٶزٸ عانا بٸلەتٸن, بۇل جىلناماعا جازىلماعان ماڭعولدار جٶنٸندە كٶپ قۇپييا مەن بايان بار» دەگەن ەدٸ. وسى قۇپيياعا جارىق تٷسٸرگەندەي بولىپ, راشيدەن گازان حاننىڭ باگي-ي ۋدجان ٶڭٸرٸندە يمامداردىڭ, شەيحتاردىڭ الدىندا سٶز سٶيلەگەنٸندە, الاھتىڭ كٷشٸمەن ونىڭ يران جەرٸنە, ەلٸنە حان بولعانىن, جەنە دە بۇل مەرتەبەنٸ اللاھ تاعالا ٶزٸنەن باسقا حاندارعا بۇيىرتپاعانىن, وسىمەن ٶزٸنٸڭ اتا-بابالارىنىڭ اڭساعان ارماندارىن ورىنداعانىن ايتقان سٶزدەرٸن «گازان حان» تاراۋىندا كەلتٸرەدٸ. مٸنە, عازان حاننىڭ ماڭعولدار جٶنٸندە بٸلگەن, جىلناماعا ەنگٸزبەگەن قۇپيياسى, ونىڭ ايتقان وسى سٶزدەرٸنٸڭ استارىندا جاتىر. بۇل سٶزدەردٸڭ استارىندا ماڭعولدار (مۇڭالدار) ٶزدەرٸنٸڭ تاريحي ارييلٸك وتاندارى اريانام-ۆايدجناعا, ياعني اريي كەڭٸستٸگٸنە قايتىپ كەلدٸ دەگەن ماعىنا بار.
مٸنە, ارييلٸك تەورييانىڭ تۇرعىسىنان بٸزدەر ماڭعول اتاۋىنىڭ ماعىناسىن وسىلاي تٷسٸنەمٸز. بۇل جەردە ەلگٸ «مەڭگٸ ەل», «مىڭقۇل», «ماڭقۇل» سيياقتى قيسىنسىز قييال, جٶنسٸز جورامال جوق. ەلەمدە بٸر نەسٸل ارقالاپ جٷرگەن ماڭعول اتاۋىنىڭ ماعىناسى تاريحي دەرەكتەرگە جاتاتىن «قۇپييا شەجٸرە», «جىلنامالار جيناعى», «شەجٸرە تٷرٸك», «اداي شەجٸرەسٸنەن» شىعىپ وتىر. حالىقتاردىڭ تٷپ-تامىرىن شەجٸرە عانا ايتا الادى. شەجٸرە – تٷپنۇسقا. شەجٸرەگە ٷركە قاراعانداردىڭ تٷسٸنٸگٸ تار. شەجٸرە جوق جەردە نەگٸز جوق.
شەجٸرە دەرەكتەرٸنە سٷيەنٸپ مەنٸڭ شىڭعىس حاننىڭ اتا-تەگٸنە قاتىستى جازعان ەڭ العاشقى «قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ شىڭعىس حاننىڭ اتا-تەگٸ» اتتى شىعارمامدا شەجٸرەدەگٸ جاسىرىن ماعىنانى تالداپ, «سوزاقتان موعول» دەگەننەن, ماڭعولداردىڭ تٷبٸنٸڭ سۋ ساقتارى ەكەندەرٸن ايتقان ەدٸم. شەجٸرەدە «قازاق پەن سوزاق اعايىن» دەپ ايتىلعان. بۇل دەرەكتەن بٸز كەي ساق پەن سۋ ساقتارىنىڭ اعايىن ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. سوندا جوعارعى يۋەچجي-كۋشان, ياعني اداي-قىپشاق پاتشالىعىن قۇرعانداردىڭ سۋ ساقتارى مەن كەي ساقتارى ەكەندەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولادى. سۋ ساقتارىنىڭ موعولى دەگەنٸمٸز, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ مۇعالدارى. يت ەلٸ ساقتاردىڭ اندرونوۆ, ياعني اريي تايپالارىنىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸ ك.ا. اكيشەۆ پەن گ.ا. كۋشاەۆتىڭ «درەۆنيايا كۋلتۋرا ساكوۆ ي ۋسۋنەي دولينى رەكي يلي» اتتى ەڭبەكتەرٸندە دە ايتىلعان.
بٸزدەر بالا كٷندەرٸمٸزدەن ناعىز قازاقتاردىڭ سارى, كٶزدەرٸ كٶك بولعاندارىن اتالارىمىزدىڭ اۋزىنان ەستٸپ ٶستٸك. ياعني, بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ۇرپاقتان-ۇرپاققا, قانداي دا زامانداردى باستارىنان كەشسە دە, ٶزدەرٸنٸڭ تەكتٸك سيپاتتارىن جەتكٸزٸپ وتىرعان. قازٸرگٸ تٷرٸكپٸز دەپ جٷرگەندەردٸڭ ٶزدەرٸ تٷبٸ قازاق سارى قاڭلىلار. قازاقتاردىڭ عۇن-تٷرٸك ۇرپاقتارى ەمەس ەكەندەرٸنٸڭ باستى دەلەلٸ قىتاي دەرەكتەرٸندە جاتىر. قىتايلار دا, سولاردىڭ دەرەكتەرٸن زەرتتەگەن بيچۋرين دە, كەيٸن, وسىلاردىڭ جازعاندارىن مۇقييات زەرتتەگەن ەلەمگە تانىمال تٷركٸتانۋشى لەۆ گۋميلەۆ تە, «الاش» تاريحشىلارىنىڭ ايتقاندارىنداعى قازاق حالقىنىڭ سۋبستراتى دەگەن يۋەچجيلاردىڭ عۇنداردان بٶلەك ەكەندەرٸن ايتقان. انىعىن ايتقاندا, عۇندار, ٷيسٸندەر, يۋەچجيلەر - ٷشەۋٸ ٷش بٶلەك ماسسيۆ بولعان. ەجەلگٸ ارييلٸك سارىقازاقتار مٶدەنٸڭ زامانىنان كەيٸن عۇندارمەن ميداي ارالاسىپ كەتكەن سوڭ, ارييلٸك بەت-ەلپەتتەرٸن بارىنشا جوعالتقان. سوندىقتان دا, قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ بەت-ەلپەتتەرٸنٸڭ انتروپولوگييالىق تيپٸ جٶنٸندە عىلىمدا: «بۇل نەسٸل ەرتە كەزدە ەۆروپا تەكتەس تايپالار مەن ماڭعول تەكتەستەردٸڭ بٸر-بٸرٸمەن ارالاسۋىنان پايدا بولعان» دەپ ايتىلادى. قازاقتىڭ انتروپولوگييالىق تيپٸنٸڭ تٶرت تٷرٸ بار. وسى تٶرت تيپتٸڭ ەكەۋٸ ارييلٸك بەت-ەلپەت تە, ەكەۋٸ عۇن-تٷرٸكتٸك بەت-ەلپەت.
زۋەۆ يۋ.ا. ٶزٸنٸڭ «راننيە تيۋركي: وچەركي يستوريي ي يدەولوگيي» اتتى ەڭبەگٸندە يۋەچجيلەردٸڭ انتروپولوگييالىق تيپٸنٸڭ ەۆروپەويدتار (سارى قازاق) بولعانىن ايتادى. ا. بەرنشتاممنىڭ ايتۋىنشا «كۋشان» (قىپشاق) دەگەن تەرمين توحارلاردىڭ يۋەچجي دەگەن تايپاسىنداعى ٷستەمدٸك قۇرعان رۋدىڭ اتىن بٸلدٸرەدٸ. ا.يۋ ياكۋبوۆسكيي يۋەدجا دەپ اتالعان يۋەچجيلەردٸ كانگيۋيلەر مەن كۋشاندار دەپ كٶرسەتەدٸ. وسىدان شىققان تۇجىرىم: قازاق اتاۋىنىڭ باستاپقى نۇسقاسى حاسساق بولسا دا, قازعاق بولسا دا, كايساك بولسا دا, بۇل نۇسقالاردىڭ بەرٸنٸڭ اداي, قاڭلى, قىپشاققا قاتىستارى بار.
وسىمەن قاتار, سوڭعى زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸندە مەن قوڭىرات دەگەنٸمٸزدٸڭ باستاپقى اتاۋىنىڭ قاڭع+ارات, ياعني, «قاڭلى ەلٸ» بولعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلدٸم. (counkarates). «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» قوڭىراتتاردىڭ «حاساگ ارباسى» وسىنى راستاپ تۇر. ميفولوگييادا ارييلەردەن كەيٸنگٸ اربانىڭ يەلەرٸ كاڭلىلار ەكەندەرٸ ناقتى ايتىلادى. («وعىزناما»). بۇل جاعدايدا جوعارىدا ايتىلعان قوڭىراتتاردىڭ قاراقان تاۋى, ياعني, كانگحا قامالى ەسكە كەلٸپ تۇر. مٸنە, وسى جەردەن كاي-قوڭىرات پەن كاي-قيياتتىڭ تٷبٸنٸڭ بٸر ەكەندەرٸ بٸلٸنەدٸ. دوكتور زاردىقان قيناياتۇلى قوڭىرات پەن قيياتتىڭ قۇداندالىق سالتىن ايتقاندا, ەستە جوق ەرتە زامانداردان بەرٸ بۇلاردىڭ ارييلٸك قان-تۋىسقاندىق نەكەنٸ ۇستانعانىن مەڭزەگەن بولسا كەرەك.
جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نەگٸزٸندە بٸزدەر حاسساق, كەيساق, قايساق, قازعاق, عوزار, عوزىاق, حازار دەگەن سيياقتى نۇسقالاردان شىققان قازاق ەتنونيمٸنٸڭ باستاپقىدا ورتا ازييا ارييلەرٸنٸڭ اتاۋى بولعانىنا سەنٸمدٸمٸز. «ەلەمدٸ رەمٸزدەر مەن نىشاندار بيلەيدٸ» دەگەن ەدٸ كونفۋتسيي. شىڭعىس حان العان ارييلەردٸڭ جالايىر تاڭباسى كەيٸنگٸ التى الاشتىڭ دا تاڭباسى بولعان دەپ ايتۋىمىزعا نەگٸز بار. «التى الاشتىڭ ۇلىعى جالايىر بولعان» دەگەنٸمٸز وسىنى راستاپ تۇر. ارييلەردٸڭ تاڭباسىن ۇستاعان جالايىرلاردىڭ جولى ٷلكەن بولعان ەدٸ. فيلوسوف اعامىز سەبەتقازى اقاتاي جالايىردىڭ تاريحىنىڭ قازاقتىڭ (الاشتىڭ) تاريحى ەكەنٸن بەكەر ايتپاعان. الاش اتاۋىنىڭ ارييلەردەن كەلە جاتقانىنىڭ ەندٸ بٸر دەلەلٸ رەتٸندە «التى الاشقا» كٸلەڭ ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارىنىڭ جيىلعاندارىنان دا بٸلٸنٸپ تۇر. التى الاشتاعى ۇلىعى جالايىر. قاراكەسەكتٸڭ تٷبٸ قييات. قوڭىرات. قىپشاق. قازاقتىڭ بەلدٸ تاريحشىلارىنىڭ بٸرٸ مەمبەت قويگەلدٸ اعامىز قادىرعالي جالايريدٸڭ الاش مىڭىمەن بٸرگە قاڭلىنى دا اتاعانىن ايتادى. ٶكٸرەش نايمان. جەنە دە كەرەيتسٸز كٷللٸ كٸشٸ جٷز الشىن توبى رەتٸندە التى الاشتى قۇراعاندار. تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى بۇل تايپالار تٷرٸكتەردٸڭ اتاۋىن, تٸلٸن قابىلداعاندارىمەن تٷبٸ تٷرٸك ەمەس, اسىل قازاق ارييلەر. التىن وردا ىدىراعاننان كەيٸن قالىپتاسقان اق وردانىڭ نەگٸزگٸ بۇقاراسى وسى التى الاش تايپالارى بولعاندىقتان, بۇل حاندىقتى تاريحشىلار 13-15 عاسىرلاردا بٸر تۇتاس حالىق بولىپ قالىپتاسقان قازاق حاندىعى ەكەنٸن ايتادى. دەمەك, العاشىندا «الاش» قاۋىمى بولىپ ۇيىسقان بۇل ارييلٸك التى تايپا كەيٸنگٸ جەردە قازاقتىڭ بٸرتۇتاس حالىق بولىپ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولدى. ياعني, وسىدان بٸزدەر قازاق اتاۋى قازاق حاندىعىنان كەيٸن پايدا بولدى دەگەننٸڭ ٶزٸندە دە, بۇل اتاۋدىڭ ارييلەردٸڭ اتاۋى ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. وسىنى, كەيٸن ورىستاردىڭ بٸزدەردٸ «كايساكي», ياعني «ساكي كەيانيدى» دەگەندەرٸنەن دە اڭعارۋعا بولادى.
تامعالى تاستاعى ارييلەر
ەرەنعايىپ ومار ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸندە فيلوسوف, تاريحشى عالىم سەبەتقازى اقاتايدىڭ «قازاق حالقىنىڭ ەجەلگٸ ەدەت-عۇرپى مەن دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸ» اتتى ەڭبەگٸنە بٸراز جەردە سٸلتەمە جاساعان ەكەن. سەبەتقازى اعامىز ٶزٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸندە ارييلەردٸڭ اتىن اتاماسا دا, جازعاندارىنان ارييلەردٸ كٶرەمٸز. تٷرٸكتەردٸڭ ۋماي اناسى جٶنٸندە جازعان عالىم قازاقتاردىڭ كەلٸندەرٸنٸڭ «قايىن اتانىڭ وشاعىنا ماي قۇيۋ» اتتى دەستٷرٸن ايتا كەلە, ۋماي دەگەننٸڭ «ماي» سٶزٸنٸڭ فونەتيكالىق نۇسقاسى ەكەنٸن تٷسٸندٸرەدٸ. وسىمەن قاتار سەبەتقازى اعامىز بۇل دەستٷردٸڭ ۆەدالىق دەۋٸردەگٸ ٷندٸلەردەن, ياعني ارييلەردەن كەلە جاتقانىن ايتادى. جەنە دە, وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە ۋماي انانىڭ تاسقا قاشالعان ەكٸ سۋرەتٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل سۋرەتتەردە ۋماي انانىڭ باسىنداعى تەجٸنٸڭ پوشىمىنان ارييلەردٸڭ ٷش اشا تاڭباسى بٸلٸنٸپ تۇر. مٸنە, وسىدان بٸزدەر ۋماي انانىڭ تٷركٸلەر قارىزدانعان ارييلەردٸڭ قۇدايشىقتارىنىڭ بٸرٸ بولعانىن اڭعارامىز. ۋماي –ٷندٸارييلەردەن كەلە جاتقان ۋما اناسى.
وسى سيياقتى, بٶرتە شەنە مەن قۋا مارالدىڭ دا ارييلٸك ميفولوگييالىق كەيٸپكەرلەر ەكەندەرٸن, بٶرتە شەنەنٸڭ بٶرٸ ەمەس يت بولعانىن تاڭبالى تاستاردان اڭعارۋعا بولادى. ورىستاردىڭ يتتٸڭ كٷشٸگٸن «ششەنوك» دەگەندەرٸ وسى شەنەگە قاتىستى ايتىلعان. سەبەتقازى اعامىز «شەنە» دەگەننٸڭ قازاقتىڭ سٶزٸ ەكەنٸن ايتادى. بٶرتە دەگەنٸمٸز - بٶرتە جۋسان, قازاقتىڭ قاسيەتتٸ جۋسانىنىڭ اتى. قازاقتى جۋسانسىز, جۋساندى قازاقسىز ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. «يسٸ قازاق» دەگەندە بٸز قازاقتان اڭقىعان جۋساننىڭ يٸسٸن ايتامىز. كٶك تەڭٸرٸ دٸنٸنٸڭ قازاق جەرٸندە پايدا بولعانىن ايتا كەلە سەبەتقازى اقاتاي تامعالىداعى تٷرٸكتٸڭ اتى دا جوق, زاتى دا جوق زاماندارداعى ارييلەردٸڭ اندرونوۆ مەدەنيەتٸنٸڭ تۇسىنداعى قولا دەۋرٸنەن قالعان تاڭبالى تاستاعى سۋرەتتەردٸڭ بٸرٸنٸڭ ادام كەيپٸندەگٸ اي تەڭٸرٸ, بٸرٸنٸڭ كٷن تەڭٸرٸ ەكەنٸن ايتقان ەكەن. الاي دا, عالىم ولاردىڭ قاستارىندا تۇرعان جانۋارلاردىڭ ماعىناسىن تٷسٸندٸرمەگەن. تامعالىداعى سۋرەتتە كٷن تەڭٸرٸ - ارحارمەن تۇرسا, اي تەڭٸرٸ - قۇيرىعى شولاق تٶبەتپەن تۇر. بۇل ەكٸ جانۋار اي مەن كٷندٸ بٸلدٸرەتٸن توتەمدٸك جانۋارلار. التاي ميفولوگيياسىندا مارالدىڭ كٷن ەكەنٸ, ياعني مارالدىڭ مٷيٸزٸندە كٷننٸڭ شىعىپ, باتاتىنى ايتىلادى. بۇل جەردەگٸ كٷنٸمٸز «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» قۋا مارال بولادى دا, ايىمىز (يتٸمٸز) بٶرتە شەنە بولادى. كٷن تەڭٸرٸنٸڭ قىپشا بەل سيلۋەتٸنەن بٸز ەيەلدٸ تانيمىز. جەنە دە, قاسىنداعى ارحاردىڭ شاعىن مٷيٸزٸنەن ونىڭ ۇرعاشى ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر. اي تەڭٸرٸ بولسا, ەندٸ بٸر سۋرەتتە يت قۇيرىقتى كٶرسەتٸلگەن. ەندٸ بٸر سۋرەتتە ارحار مەن قۇيرىعى شولاق يت - اي مەن كٷننٸڭ سيمۆولدارى رەتٸندە جەكە تۇر.
ارحاردىڭ ەجەلگٸ تٷرٸك ميفولوگيياسىندا مارالعا اينالىپ كەتۋٸنٸڭ سەبەبٸ, تٷرٸكتەردٸڭ ارحاردى قويمارال دەپ اتاعانىنان بولعان. (ەبٸلعازى). شەجٸرەدەگٸ قۋا مارال دەگەنٸمٸز وسى قويمارال-ارحار. زاردىقان قيناياتۇلى «قۋا» دەگەندٸ قوڭىرات دەپ تٷسٸندٸرگەن ەكەن. اڭىزدا قييانداردىڭ ەرگەنە قوڭدى ارحاردىڭ ٸزٸمەن تاپقاندارى ايتىلادى. بۇل اڭىز قييانداردىڭ شىعىستان باتىسقا, ياعني كٷننٸڭ ارتىنان (ٸزٸمەن) كەتكەندەرٸن ايتىپ تۇر. دەمەك, تٶرەلەردٸڭ «ارحار» ۇرانى سەرٸكبول قوندىباي ايتقان ايداھاردىڭ ەمەس, كٷننٸڭ ماعىناسىن بەرٸپ تۇر. جالپى, تامعالىدا ارحاردىڭ بەينەسٸ ٶتە كٶپ كەزدەسەدٸ.
تامعالىداعى پەتروگليفتەردٸڭ ەكەۋٸندە ارحار مەن اريي-كەيانيدتەردٸڭ تاڭبالارى قاتار تۇر. بٸرەۋٸندە جالايىردٸكٸندەي تاراق تاڭبا بولسا, ەكٸنشٸسٸندە ارييلەردٸڭ سكيپەترگە ۇقساس ايىر تاڭباسى تۇر. عالىمدار قولا دەۋٸرٸندەگٸ ايىر تاڭبانىڭ كەيٸن جاڭارتىلعانىن ايتادى. جالايىر تاڭبانىڭ ورتاڭعى اشاسىنىڭ باسىندا ايعا ۇقساس شەڭبەر تۇر. دەمەك, ارييلەردٸڭ سكيپەترگە ۇقساس جالايىر تاڭباسى اي تەڭٸرٸنٸڭ بەلگٸسٸ. مەن ەۋ باستان تٶرەلەردٸڭ تاڭباسىنىڭ قۇيرىقتى تاراق ەكەنٸن ايتقان ەدٸم. بۇل جەردەگٸ تاراقتىڭ قۇيرىعى اي تەڭٸرٸنٸڭ تۇلا بويى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. ەكٸ جاعىنداعى ەكٸ اشاسى تەڭٸردٸڭ كٶتەرٸلگەن قولدارى. وسىمەن قاتار, ەكٸ جەردە قولا دەۋٸرٸندەگٸ ارييلەردٸڭ قوساياقتى اربالارى سالىنعان. وسىدان بٸزدەر بۇل تاڭبالى تاستاردان سوناۋ ارييلەردٸڭ زامانىندا قازٸرگٸ تٶرەلەردٸڭ ۇراندارىن, تاڭبالارىن, ارييلەردٸڭ, قاڭلى مەن قوڭىراتتاردىڭ حاساع اربالارىن كٶرەمٸز. قوساياق اربانى ارييلەر بٸزدٸ تانىسىن دەپ سالىپ كەتكەن سىڭايلى. سونىمەن, شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسى اي تەڭٸرٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. سەرٸكبولدىڭ بۇل تاڭبانى ٷش باستى ايداھار دەگەنٸ دەلەلسٸز جورامال بولعانى. ارييلٸك ٷش اشا تاڭبانىڭ ايداھار بولۋى مٷلدە مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ, ايداھار ارييلەردٸڭ قاس جاۋى ەدٸ.
نەگٸزٸندە, الماتىنىڭ ماڭىنداعى تامعالىداعى پەتروگليفتەر توبى اسپان استىنداعى عيباداتحانا ەدٸ. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا وسى اسپان استىنداعى ەجەلگٸ ارييلەردٸڭ ورداسىندا دٷنيەدەگٸ بٸلٸمنٸڭ, لاندشافت, قاسيەتتٸ ٶسٸمدٸكتەر, بۇلاقتار, ادام قولىمەن تاستاردان جاسالعان قۇلپىتاستار, بيٸك جارتاستارداعى قاشالىپ سالىنعان سۋرەتتەردٸڭ بارلىعىنىڭ ٶزٸندٸك ورنى, مەنٸ مەن ماعىناسى بار. مٸنە, وسى تاستارداعى سۋرەتتەردەن بٸزدەر ٶزدەرٸمٸزدٸڭ تاقىرىبىمىزعا قاتىستى مەن, ماعىنالاردى اشىپ وتىرمىز. مەن شەجٸرەگە قاتىستى قاعاز دەرەكتەردٸڭ بەرٸن وقىپ تاۋىسقان ەدٸم, ەندٸ مٸنە, اللاھ تاعالا ماعان تاستاعى دەرەكتەردٸ وقۋدى بۇيىرعان ەكەن. بۇل تاستاردا مەنٸ شىڭعىس حان مەن ماڭعولدىڭ تەگٸنە قاتىستى جەتٸ سۋرەت قىزىقتىرعان ەدٸ. بەرٸ دە ارييلەردٸڭ زامانىندا سالىنعان سۋرەتتەر. تاستاعى سۋرەتتەردەن ارييلەردٸڭ كوسمولوگييالىق ساناسى مەن تانىمدارىنىڭ قۇپيياسىن اشۋعا ٶزٸمنٸڭ اقىلىم جەتپەگەن سوڭ, كوسموەنەرگەتيكا پروگرەسسورى, اتى ەلەمگە ەيگٸلٸ ەميل باگيروۆتىڭ ٶز قولىنان وقىعان شەكٸرتٸ بيبٸ ساندۋعاشتى كٶمەككە شاقىردىم. بيبٸ ساندۋعاش مەنٸڭ قولىمداعى البومنىڭ تاقىرىبىنان بەيحابار ەدٸ. بٸردەن كٶكەيكەستٸ سۋرەتتٸ كٶرسەتپەي بيبٸنٸ تەكسەرٸپ الايىن دەپ, عالىمداردىڭ: «پەرٸلەردٸڭ رۋحتى شاقىرىپ تۇرعان بەينەسٸ, قولا دەۋٸرٸ» دەگەن سۋرەتتٸ كٶرسەتتٸم. بيبٸ بٸراز كٶزٸن جۇمىپ وتىردى دا: «باقسىلاردىڭ يەلەرٸ دەپ تۇر!» دەدٸ. دەمەك, ابىز ادام ٶزٸ عانا كٶرە العان يەلەرٸنٸڭ سۋرەتٸن ٶزٸ سالعان. شوقان يەلەردٸڭ ەڭ مىقتىسىنىڭ «سارى قىز» بولاتىنىن ايتقان. «الدار كٶسە» فيلمٸندەگٸ باسىنا ارييلەدٸڭ شوشاق قالپاعىن كيگەن باقسىنىڭ: «ەلگٸ بٸزدٸڭ سارى قى-ى-ى-ى-ز!» دەگەنٸ, يەسٸن شاقىرعانى ەدٸ. مٸنە, تامعالى تاستا باقسى ٶزٸنٸڭ «سارى قىز» يەسٸنٸڭ سۋرەتٸن سالعان. تاستاعى يەنٸڭ قىز ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر. سۋرەت تە سارى تٷستٸ. مەنٸڭ ەكەم مارقۇمنىڭ تۋعان ٸنٸسٸ, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ, رۋحاني حالىق ەمشٸسٸ بازىلقان قاجىنىڭ دا يەسٸ «سارى قىز» بولادى. مٸنە, وسى يەسٸنٸڭ مىقتىلىعىنان بازىلقان قاجى «سوكرات» سىيلىعىن, ونىڭ التىن مٷسٸنٸن, «پاتشايىم ۆيكتورييا» وردەنٸن العان. وسىدان بٸز, شوقاننىڭ ايتقانىنداعى «سارى قىزدىڭ» اقيقات ەكەنٸن, جەنە دە, قازاقتىڭ «سارى قىزىنىڭ» ەرتەدەگٸ ارييلەردە بولعانىن بٸلٸپ وتىرمىز. ورىس عالىمدارى بۇل «يەلەردٸ» رياجەننىە, ياعني القا-سالقا كيٸنگەن سكوموروحتار دەگەن ەكەن. بۇلاردىڭ رياجەننىيلار بولۋلارى مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ ادامدى بۋىپ الاتىن جىلاندار تەرٸزدٸ, ساۋساقتارسىز ۇزىن قولدارى انىق سۋرەتتەلگەن.
رۋح, ياعني ارۋاق دەپ تە عالىمدار قاتەلەسكەن. تەنگرياندىقتا ارۋاق شاقىرىلمايدى. ارۋاقتى دٸندٸ بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز سولتٷستٸككە كەلگەندە چۋكچا-بۋريات, تۋنگۋس تايپالارىمەن ارالاسىپ جٷرٸپ ۇستانىپ كەتكەن. جەنە دە, تەنگرياندىق دٸن تٷرٸك دەۋٸرٸندە ارۋاقتىق ٶزگەرٸسكە ۇششىرادى. بٸزدٸڭ باستاپقى دٸنٸمٸز سەبەتقازى اقاتاي ايتقانداي تەڭٸرلٸك دٸن. شىڭعىس حان ارۋاقپەن ەمەس, تەڭٸرٸمەن اقىلداساتان بولعان. بيبٸ ساندۋعاش بولسا, قييات-جىرحىنداردىڭ ۇرپاعى بولعان سوڭ, ابىز-اقىن بولعان كاۆي اتا-بابالارىنىڭ جولىمەن كەلە جاتقان تەڭٸرلٸك ەلتٸ. سوندىقتان, تەڭٸرلٸك عيباداتحانادا بيبٸ ٶزٸن سۋدا جٷزگەن بالىقتاي سەزٸندٸ. ال ەندٸ, «اللاھتان ارۋاق كٷشتٸ» دەگەن چۋكچا-تٷرٸكتٸك جىندى باقسىلاردىڭ اقىلدارى تەڭٸرگە جەتپەيدٸ. شوقان ۋەليحانوۆ ماڭعول-بۋريات شاماندارىنىڭ قازاقتىڭ باقسىلارىنىڭ تىرناقتارىنا دا تۇرمايتىندارىن ايتقان ەدٸ. شوقان قازاق باقسىلارىن ۇلى باقسى, ورتاشا باقسى, ۇساق باقسى دەپ ٷشكە بٶلسە, مەن ابىزدار مەن شاماندار دەپ ەكٸگە بٶلەمٸن. مەنٸڭ ەكٸ تٸلدە جازعان كٸتەپتارىمنىڭ «سلەدى شامانستۆا ۋ نايمانوۆ», «نايماننىڭ باقسى-بالگەرلەرٸ» اتتى تاراۋلارىندا بيبٸ ساندۋعاشتىڭ اتى نايمان كٷشلٸك باقسىنىڭ, باقسىلاردىڭ پٸرٸ كەتبۇقانىڭ, باقسىلاردىڭ باقسىسى باعانالى قويلىباي باقسىنىڭ قاتارىندا اتالعان. بۇلاردىڭ بەرٸنٸڭ تٷبٸ كاۆيلەر, ياعني ابىز-اقىندار.
وسىدان كەيٸن ەلتٸگە عالىمداردىڭ «بەلگٸ» دەپ اتاعان سۋرەتٸن كٶرسەتتٸم. بۇل «بەلگٸ» دەگەن سۋرەت ەكٸ جاعىندا ەكٸ شەڭبەرٸ بار, ورتالارى ۇزىن سىزىقپەن قوسىلعان تاڭبا سيياقتى ەكەن. مەن كٷللٸ تٷرٸك ەلەمٸنٸڭ, قازاقستان, ورتا ازييا, قىرىمداعى تاستاردا قالعان تاڭبالارىنىڭ بەرٸن جاتقا بٸلسەم دە, بۇنداي تاڭبانى بٸرٸنشٸ رەت كٶرگەن ەدٸم. سوندىقتان بۇل تاڭبانىڭ ارتىندا بٸر سىرى بار-اۋ دەپ قىزىقتادىم. تاڭباعا قاراپ بيبٸ بٸراز وتىردى دا: «قوس نوقتا دەپ تۇر» دەدٸ. مەن ەزەر تٷسٸندٸم, بۇل تاسقا باسىلعان بەلگٸ, تاڭبا ەمەس, ەكٸ قۇرىقتى نوقتانىڭ سالىنعان سۋرەتٸ ەكەن. مەن بۇنى باسقا سۋرەتتەردەگٸ ادامنىڭ ەكٸ قۇرىقتى نوقتامەن ەكٸ مالدى جەتەلەپ كەلە جاتقانىن كٶرگەندە تٷسٸندٸم. قوس نوقتا اي مەن كٷنگە ارناپ شالاتىن قۇرباندىقتاردى قوسارلاپ جەتەلەپ ەكەلۋ ٷشٸن جاسالعان بولسا كەرەك. ياعني بۇل قوس نوقتانىڭ ريتۋالدىق ماعىناسى بار.
ارى قاراي بيبٸ ەكەۋٸمٸز عالىمداردىڭ: «تاۋ ەشكٸسٸ مەن جوعارىدا ارحار, مٷيزٸدەرٸن تٷيٸستٸرٸپ تۇر» دەگەن سۋرەتتٸ كٶردٸك. ارحار جوعارىدا ەمەس, تاۋ ەشكٸسٸنٸڭ ٷستٸندە تۇر. بيبٸ بٸردەن: «كٷن تەڭٸرٸ ارحار. ارحارداي بيٸك بول!» دەپ تۇر» دەدٸ. مەن بالا كەزٸمدە تارباعاتاي تاۋلارىندا ارحارعا بارعانداعى بيٸك قۇزدىڭ ٷستٸندە ٷيٸرٸنە قاراپ تۇراتىن ارحاردىڭ قۇلجاسىن كٶرگەنٸمدٸ ەسٸمە بٸردەن تٷسٸردٸم. كٷننٸڭ شىققان كەزٸندە قۇلجا كٷنگە شاعىلىسىپ بەينە بٸر تۇعىردا تۇرعانداي بولىپ كٶرٸنەدٸ. بۇنداي كٶرٸنٸستٸ ەرينە, ارييلەر دە كٶرگەن. سوندىقتان دا ارحاردى كٷنمەن بارابار ەتكەن. ال ەندٸ, ارحاردىڭ تاۋەشكٸ ٷستٸنە شىعىپ تۇرعانى, ونىڭ شىڭدا تۇرعانىن بٸلدٸرٸپ تۇر. انىعىندا تاۋەشكٸ قارلى شىڭنىڭ باسىندا, ارحار جٷرەتٸن جەردەن بيٸكتە جٷرەدٸ. ياعني, بۇل سۋرەتتە «شىڭنىڭ ٷستٸندە تۇرعان ارحار» دەگەن ۇعىم بار. تاۋەشكٸ بٸر جاعىنان شىڭدى بٸلدٸرٸپ تۇرسا, ەكٸنشٸ جاعىنان ارحار تۇرعان قۇزدى بٸلدٸرٸپ تۇر. ارحاردىڭ باسى تاۋەشكٸنٸڭ قۇيرىق جاعىنا قاراپ تۇر, ياعني شىڭداعى قۇزدىڭ شەتٸندە تۇرعانداي. سوندا بۇل كٶرٸنٸستە شىڭ+قۇز دەگەن ۇعىم جاتىر. مەنٸڭشە, ارييلەردە پاتشالىق, ياعني مونارحييالىق بيٸكتٸككە قاتىستى «شىڭقۇز» دەگەن ۇعىم بولعان. نە بولماسا, ارحاردىڭ قويمارال دەگەن سيياقتى «شىڭقۇز» دەگەن ەندٸ بٸر اتاۋى بولعان. الاي دا, بۇل ۇعىمنىڭ قازاق تٸلٸندە شىعىپ تۇرعانى ماعان بەلگٸسٸز. وسىنى انىقتاۋ الداعى زەرتتەۋلەردٸڭ قۇزىرىندا. اقىن-جازۋشى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, تٷركٸتانۋشى رەتٸندە مەنٸڭ كەڭەسشٸ دوسىم يمانعازى نۇراحمەتۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ارييلەردٸڭ تٸلٸ تٷركٸ تٸلٸ بولۋى مٷمكٸن. اڭىزدا حاننىڭ لاقاب اتىن كٶك تەڭٸرٸنەن ەسٸتٸپ كٶكشە باقسىنىڭ قويعانى ايتىلادى.
تاستاعى سۋرەتتەردە جىنىستىق مٷشەلەرٸ شوشايعان, قۇيرىقتارى بار جالاڭاش ادامداردىڭ بەينەلەرٸ كٶپ كەزدەسەدٸ. مەن وسىعان تاڭ قالدىم. ارييلەردٸڭ قۇيرىقتى ادامدار بولعانى ما دەگەن وي دا كەلدٸ. وسىنى كٶرگەن بيبٸ: «جابايى ادام, اڭنىڭ قۇيرىعىن تاعىپ العان. قالىپ» دەپ تۇر» دەدٸ. دەمەك, ارييلەردٸڭ زامانىندا جابايى ادامدار بولعان. ولاردىڭ ەبٷيرلەرٸنٸڭ شوشايىپ جٷرگەنٸ, قازٸرگٸ زاماننىڭ گۆينەيالىق جابايىلارى سيياقتى جىنىس مٷشەلەرٸن قورعاۋ ٷشٸن ارنايى قالىپ تاعىپ العاندارىنان بولعان. سيلۋەت تٷرٸندە سالىنعان وسىناۋ سۋرەتتەردەن بۇل قالىپتاردى كٶرۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان, بۇل قالىپتار سۋرەتتەردە جىنىس مٷشەسٸنٸڭ شوشايىپ تۇرعان كەيپٸندە كٶرٸنەدٸ. اقپارات قۇرالدارىنان قازٸرگٸ زاماندا ساقتالىپ قالعان جابايىلاردان وسىنداي قالىپتاردى كٶرگەن سوڭ, ەسٸمە تٷسٸرٸپ ۇقتىم. وسىنى ۇعا الماعان سەبەتقازى اعامىز: «زدەس حۋدوجنيك پوسچيتال نۋجنىم پودچەركنۋت روديتەلسكيي پريزناك ۆ ەروتيچەسكوم سوستويانيي» دەگەن ەكەن. بٸر توپ جابايىلاردىڭ «ۆ ەروتيچەسكوم سوستويانيي» بيلەپ جٷرگەندەرٸ, ەرينە, اقىلعا سىيمايدى. ساداق تارتىپ تۇرعاندا دا, سول - «ۆ ەروتيچەسكوم سوستويانيي».
سەبەتقازى اقاتاي اعامىز 1984-شٸ جىلى جازعان ٶزٸنٸڭ «ك پەرەجيتكام كۋلتا تەنرگي ۋ كازاحوۆ» دەگەن ماقالاسىندا تامعالى تاستاعى بٸر سۋرەتكە قاتىستى: «نا درۋگوم ريسۋنكە (4) ەتي جە توتەمى ۆستۋپيلي ۆ دوۆولنو ستراننىە پولوۆىە سۆيازي» دەگەن ەكەن. ولاي ايتاتىن جٶنٸ بار, ٶيتكەنٸ, بۇل سۋرەتتە اي تەڭٸرٸنٸڭ يت قۇيرىقتى بەينەسٸ بۇقاعا ارتىلىپ جىنىستىق قاتىناسقا تٷسٸپ جاتىر. بۇقانىڭ ەكٸ اياعىنىڭ ورتاسىندا جىنىستىق مٷشەسٸ سالاقتاپ تۇر. بۇلار ارييلەر بولماعان عوي دەگەن وي كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, ارييلەر بۇنداي قىزتەكەلٸك تاقىرىپتاعى سۋرەتتٸ سالعاندى قويىپ, ويلاعان ادامدى ٶلتٸرٸپ تاستار ەدٸ. ارييلەر قان-قارىنداستىق نەكەنٸ ٶزدەرٸنٸڭ تەكتەرٸنە باسقا حالىقتاردىڭ قىزتەكەلٸك تۇقىمدارى ەنٸپ كەتپەسٸن دەپ ۇستانعان. وسىنى ايتىپ بيبٸگە ەلگٸ سۋرەتتٸ كٶرسەتكەن ەدٸم ول: «بۇل بۇقا ەمەس, سيىر, سالاقتاپ تۇرعانى, وڭعا قايىرىپ تاستاعان قۇيرىعى. زامان سولاي بولعان» دەپ تۇر» دەدٸ. راسىندا دا, ەگەر بۇل سەبەتقازى اعامىز ايتقانداي, جىنىستىق مٷشەسٸ سالاقتاعان بۇقا بولسا, وندا ونىڭ قۇيرىعى قايدا? جەنە دە, جىنىستىق مٷشەسٸ وسىنشاما سالاقتايتىنداي بۇل ايعىر ەمەس قوي.
دەمەك, سەبەتقازى اعامىزدىڭ باسىن قاتىرعان بۇل سۋرەتتە سيلۋەت تٷرٸندە سالىنعان سيىردىڭ ارعى جاعىندا سالاقتاپ تۇرعان قۇيرىعى, بەرگٸ جاقتان بۇقانىڭ جىنىس مٷشەسٸ سيياقتى كٶرٸنٸپ تۇر. جەنە دە, سۋرەتتەردە بۇقالاردىڭ تۇمسىقتارى سۋ سيىرىنٸكٸندەي (بەگەموت) ٷلكەن دە, سيىرلاردٸكٸ ۇرعاشى ەكەندەرٸن بٸلدٸرۋ ٷشٸن جٸڭٸشكە, نەزٸك كٶرسەتٸلگەن. مٸنە, كٶكتٸڭ نۇرىنان جٷكتٸ بولۋ ميفٸ وسى سۋرەتتەردٸڭ زامانىنان ارييلٸك الان انانىڭ زامانىنا دەيٸن جەتكەن. دەمەك, كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ايتقاندارىنداي, الان انانىڭ تاريحىنا قاتىستى «قۇپييا شەجٸرەدە» حريستيان دٸنٸنەن پلاگيات بولعان جوق. قايتا, حريستيان دٸنٸندەگٸ نۇردان جارالۋ ارييلەردەن كەلگەن. بارلىق سۋرەتتەردە كٷن تەڭٸرٸنٸڭ باسى اينالا بٸتكەن شۋاق-سەۋلەلەرٸمەن بٸرگە سالىنعان دا, اي تەڭٸرٸ بٸر سەۋلەلٸ تولعان اي تٷرٸندە شۋاقسىز بەرٸلگەن. نايمانداردىڭ بٸر تاڭباسى «شٶمٸش» تاڭبا ەدٸ. تامعالىدا بٸر سەۋلەلٸ اي وسى «شٶمٸش» تاڭبا سيپاتتا سۋرەتتەلگەن. انىعىندا, بۇل «نوقتا» تاڭباسى. يۋەچجي-كۋشان التىن تەڭگەسٸندەگٸ پاتشا وڭ قولىندا وسى جالعىز باستى نوقتانى, سول قولىندا جالايىر تاڭباسىن ۇستاپ تۇر. ارتىندا ٶكٸرەش (بۇقا) تۇر. وسىدان بٸزدەر قازاقتىڭ بارلىق شەجٸرەلەرٸندە ايتىلىپ جٷرگەن «نوقتا اعاسى» دەگەننٸڭ ماعىناسىن تٷسٸنەمٸز. بۇل اتاۋ «سيىرشى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە بٸز ۇلى جٷزدٸڭ «نوقتا اعاسى» دەگەن جالايىردىڭ سىرماناعىنىڭ قۇرامىنداعى سيىرشى اتاسىنىڭ بار ەكەنٸن كەلتٸرەمٸز. التىن تەڭگەدەن بٸزدەر «سيىرشى» دەگەننٸڭ پاتشا ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. سوندا قازاق شەجٸرەلەرٸندەگٸ «نوقتا اعاسى» دەگەندەرٸ سول ەلدٸڭ پاتشاسى دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. ياعني, جالايىر - ۇلى جٷزدٸڭ پاتشالار تايپاسى. وسىدان بٸزدەر ٶكٸرەش پەن «نوقتا اعاسى» دەگەننٸڭ پاتشالار ەۋلەتٸ ەكەنٸن ۇعامىز. جەنە دە, قازاقبايشىلىقتان اتالعان قازاق تايپالارىنىڭ كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ «شٶمٸش» تاڭباسىن, انىعىندا «نوقتا» تاڭبا دەپ ۇعامىز. جوعارعى تابىنداردا جالايىر تاڭبا دا, نوقتا تاڭبا دا بار. مەنٸڭ الدىڭعى ماقالامداعى ارييلەردٸڭ «اداي كٶنە» دەپ اتاعان تاڭبا دا نوقتا تاڭبا ەكەن. ادايلاردىڭ بٸر تاڭباسى دا وسى نوقتا بولعان سوڭ, ەزٸرشە «اداي كٶنە» دەپ اتاعان ەدٸم. كەيانيدتەردٸڭ شەجٸرەسٸندەگٸ بارلىق پاتشالاردىڭ تاڭبالارى وسى نوقتا تاڭبا. ياعني, ەۋلەتتٸڭ جالپى تاڭباسى جالايىر دا, ەر پاتشانىڭ تاڭبالارى نوقتا. وسىمەن بٸزدەر, قازاق شەجٸرەلەرٸندەگٸ ٶكٸرەش, نوقتا اعاسى دەگەندەردٸڭ يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەسٸندەگٸ پاتشاعا قاتىسى بار ەكەندەرٸنە ەشبٸر كٷمەن تۋدىرمايمىز. ال ەندٸ, وسى ٶكٸرەش پەن نوقتا اعاسىنىڭ ارييلەردٸڭ كەيانيد-قييات ەۋلەتٸنە قاتىسى بار ەكەندەرٸنٸڭ بٸردەن-بٸر دەلەلٸ رەتٸندە, پاتشانىڭ قولىنا ۇستاپ تۇرعان كەيانيد ەۋلەتٸنٸڭ جالايىر تاڭباسىن كەلتٸرە الامىز. دەمەك, يۋەچجي-كۋشان دەگەنٸمٸز, قىتايلاردىڭ تٸلدەرٸ كەلمەي ايتقان اداي-قىپشاق.
كەيبٸر سۋرەتتەردەن سيىر مالىنىڭ ارقاسىندا بٸر ٶركەشٸ بار, مٷيٸزٸ ۇزىن افريكالىق سيىر ەكەندەرٸ كٶرٸنٸپ تۇر. بٸر قىزىعى, سيىر مالىنىڭ يەسٸ زەڭگٸ بابا دەگەنٸمٸز انىعىندا زەڭگٸر, ياعني قازاقتاردىڭ افريكالىق نەگر دەگەندٸ ايتقاندارى. بۇل جەي, قازٸرگٸ گەنەتيك عالىمداردىڭ كٷللٸ ادامزاتتىڭ افريكادا ٶمٸر سٷرگەن بٸر ەيەلدەن تاراعانىن ايتقاندارىمەن ٷندەسەدٸ. بۇل تاستاردا بۋاز سيىر جيٸ كەزدەسەدٸ. بۋاز سيىر ارييلەردٸڭ «سيىر اناسىن» بٸلدٸرٸپ تۇر. سوندا, ميفولوگيياعا ساي اي تەڭٸرٸ مەن بۋاز سيىردىڭ بۋدانى ٶكٸرەش بولعاندا, ٶكٸرەش نايمان دەگەندەرٸمٸزدٸڭ شەجٸرەدە ميفولوگييالىق قارابۇقادان تاراپ تۇرعان, مەن ايتقان «بۇقاتەكتٸ» نايمان حاندارىنىڭ شىققان تەگٸ جاعالبايلى بولعانى. ولاردىڭ كاانباالى, ياعني تەڭٸردٸڭ قاعاندارى دەگەن باستاپقى اتاۋلارى اي تەڭٸرٸنٸڭ ۇلدارى, وعلاندارى دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. الان اناعا اي سەۋلەسٸمەن كٸردٸ دەگەن سارى يتتەن تۋعان بودانجار دا ميفولوگييالىق اي تەٸڭٸرٸنٸڭ ۇلى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. مٸنە, «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» فالسيفيكاتسيياسى دەل وسى جەرٸندە. جەنە دە بۇل فالسيفيكاتسييانى تٸلەۋبەردٸ ايتقانداي حالحا-ماڭعولدار ەمەس, شىڭعىس حان ەۋلەتٸنٸڭ يدەولوگتارى جاساعان. مەن بالا كٷندەرٸمدە ناعاشى اتامنىڭ جاڭا اي تۋعاندا وڭ تٸزەسٸنە وتىرا قالىپ, ەكٸ قولىن ايعا سوزىپ باتا بەرەتٸنٸن كٶرۋشٸ ەدٸم. ناعاشى اتام قوجاگەلدٸ راقىمبايۇلى نايماندا قالعان جاعالبايلىنىڭ ايتولى تارماعىنان ەدٸ. ايتولىنىڭ اي تەڭٸرٸ ەكەنٸ ايتپاسا دا, تٷسٸنٸكتٸ.
ەندٸ بۇل جەردە قايرات زاكيريانوۆتىڭ ايتقاندارىنا توقتالايىق. مەنٸڭ رۋلاسىم شىڭعىس حاننىڭ نايمان حاندارىنىڭ تەگٸن قۇرتىپ جٸبەرمەكشٸ بولعانىن دۇرىس ايتقان. الاي دا, وسىنىڭ مەنٸسٸن دەرەكسٸز ايتقان سوڭ, دۇرىس تٷسٸندٸرە الماعان. شىڭعىس حاندى باعانالى دەپ عالىم قاتەلەسكەن. باعانالى الدىڭعى قيياتتاردان بولادى. دومباۋىل مەرگەننٸڭ بەلگٸمتاي, بوگەنتاي دەگەن ەكٸ ۇلى بولعان. قىتاي دەرەكتەرٸندە ولاردىڭ وباقتارى بەلگۋنۋت, بوگەنۋت بولىپ كٶرسەتٸلگەن. الاي دا, ولار قازٸرگٸ تاڭدا بۇل اتاۋلارىمەن ەشقايدا جوق, ٶيتكەنٸ, بەلگۋنۋت بەلگٸباي بولىپ نايمان شەجٸرەسٸنٸڭ باسىندا تۇرسا, بوگەنۋتىمىز نايمانداعى باعانالى. ال ەندٸ, نايمان شەجٸرەسٸندەگٸ ٶكٸرەش نايمان اتالعان قييات-جارعى (ەمٸرشٸ) قارابۇقادان تاراعان نايماننىڭ بۇقا حاندارى كەشەگٸ يۋەچجي-كۋشان پاتشالارىنىڭ ۇرپاقتارى, ياعني كەيانيدتەردٸڭ پاتشالىق ۇرپاقتارى بولىپ كەلەدٸ. وسىنىڭ دەلەلٸ تاريحي دەرەكتەردە ايتىلعان. كەيانيدتەرگە جاتپايتىن ادايدىڭ ۇلى شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ حان ەۋلەتٸن قۇرماقشى بولعانىن ەستٸگەن نايماننىڭ حانى تايان, وڭعىتتاردىڭ حانى الاكٷش تەگٸنگە جاۋقۇنان دەگەن (دجوحۋنان) ەلشٸسٸن جٸبەرٸپ: «اسپاندا ەكٸ كٷن بولمايتىنداي, جەردە ەكٸ حان بولمايدى. ەگەر دە سەن مەنٸڭ وڭ قولىم بولساڭ, وندا, سولتٷستٸكتٸ تىنىشتاندىرۋ قيىنعا تٷسپەس» دەپ, وعان سەلەم جولدايدى. («مەن دا بەي لۋ». م. 1975. 148 بەت.) بۇل جەردەگٸ تايان حاننىڭ «ەكٸ حان بولمايدى» دەگەنٸ, شىڭعىس حاننىڭ پاتشالار ەۋلەتٸنەن ەمەس ەكەندٸگٸن ايتىپ تۇر. ەيتپەسە, بٸرەۋ حاندىق قۇرامىن دەسە, تايان حاننىڭ نەسٸ بار? ەرٸ قاراي, وسى قىتاي دەرەگٸندە: «چجۋن-ۋ ۆان (الاكٷش تەگٸن. ق.ز) داۆنو دۋمال و توم, چتو تاي-تسزۋ (شىڭعىس حان.ق.ز.) مۋدر ي دوبلەستەن ي ۆ كونتسە كونتسوۆ زاۆەرشيت ۆەليكوە دەلو وسنوۆانييا ديناستيي (فالشيۆوي. ق.ز.), ي تۆەردو رەشيل پريسوەدينيتسيا ك نەمۋ» دەلٸنەدٸ. دەمەك, قىتايلار شىڭعىس حاننىڭ جالعان پاتشالار ەۋلەتٸن قۇرعانىن ايتىپ كەتكەن. سوندىقتان دا, شىڭعىس حان ەۋلەتٸ دٷنيەجٷزٸلٸك مونارحتار ەۋلەتتەرٸنٸڭ قاتارىنا الىنباعان. كەيانيدتەردٸ بولسا, مونارحتار رەتٸندە ەلەم, سارى قاڭلىلار قۇرعان وسمان يمپەريياسى ارقىلى مويىنداعان. سوندىقتان قازاقتا: «كەلەلٸ ەلدە قاڭلى بار, قاڭلىدان (كەيانيدتەن. ق.ز.) حان كٶتەر» دەگەن ارمان قالعان. نايمان حاندارى تٸرٸ تۇرعاندا شىڭعىس حان ٶزٸن تولىق ماعىنادا حان اتاي الماعان, ٶيتكەنٸ, ول ارييلٸك بولسا دا, كەيانيد ەمەس ەدٸ. شىڭعىس حاننىڭ نايمان حاندارىن قۇرتىپ جٸبەرمەكشٸ بولعانىن ايتا كەلە قايرات مىرزا كەزٸندەگٸ لەنيننٸڭ رومانوۆتار ەۋلەتٸن قۇرتىپ جٸبەرگەن مىسالىن ٶتە دۇرىس كەلتٸرگەن. رومانوۆتار تٸرٸ تۇرعاندا بۇقارا حالىقتىڭ بولشەۆيكتەردٸ مويىنداۋى قيىنعا تٷسەر ەدٸ. وسىدان بٸزدەر, نايمان حاندىعىنىڭ يۋەچجي-كۋشاننان كەيٸنگٸ كەيانيدتەر حاندىعى بولعانىن تٷسٸنەمٸز. ال ەندٸ, «نوقتا اعاسى» بولعان جالايىرلاردى شىڭعىس حاننىڭ بابالارى تاريحي جاعدايدى پايدالانىپ, ولاردىڭ تٷبٸن ۇمىتتىرۋ ٷشٸن بٶرجٸگٸندەرگە قۇلدىققا سايلاپ جٸبەرگەن. قازاق شەجٸرەلەرٸندە بولسا, «نوقتا اعاسى» دەگەندەر ماڭعول حاندارىنىڭ يدەولوگتارىنىڭ اقىلىمەن قۇل-قۇتاندارعا اينالىپ كەتكەن. مەسەلەن, نايمان شالدىڭ مالىن باقتى دەگەن, «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاعى بار تەرٸستاڭبالىلىنىڭ اتاسى ەلتاي. كەيٸنگٸ يدەولوگتار شىڭعىس حاننىڭ اداي ەكەنٸنٸڭ كٷندەردٸڭ بٸر كٷندەرٸندە انىقتالاتىنىن بٸلٸپ, ادايلاردى «كٸشٸ جٷزگە كەتٸپ قالدى» دەگەن وسى كەيانيد ەلتايدان تاراتىپ جٸبەرگەن.
سەبەتقازى اعامىزدىڭ ۇعا الماي قويعان كەلەسٸ سۋرەتٸنەن بٸزدەر, كٶنە تەنگرياندىق ۇعىمدا كٷننٸڭ ارحار مٷيٸزٸندە شىعىپ, بۇقانىڭ مٷيٸزٸندە باتاتىنىن ۇقتىق. دەمەك, بۇقا تٷس اۋا كٷندٸ ٶزٸنٸڭ ەكەسٸ اي تەڭٸرٸنە ەرتٸپ ەكەتەدٸ. سوندا بيبٸ ساندۋعاشتىڭ: «ارحارداي بيٸك بول!» دەگەنٸ, ارحاردىڭ تٶمەندەمەيتٸنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. ال ەندٸ التاي تٷرٸكتەرٸنٸڭ اڭىزىنداعى مارالدىڭ مٷيٸزٸندە كٷننٸڭ شىعىپ, باتاتىنى, قازاقتارعا, مۇعالدارعا ەشقانداي دا قاتىسى جوق. ولاردىڭ, ياعني تٷرٸكتەردٸڭ اڭىزىندا ارييلەردٸڭ سامۇرىق قۇسى تٷس اۋعاندا مارالدى بٷرٸپ, سٷيرەپ ەكەلٸپ كٷندٸ باتىرادى. دەمەك, تٷرٸكتەر بٸزدەردٸڭ قاسيەتتٸ قۇسىمىزدى جەككٶرٸنٸشتٸ قىلىپ كٶرسەتكەن. الباستىلار وينايتىن قاراڭعى تٷننٸڭ زۇلىم سيمۆولىنا اينالدىرعان. ال ەندٸ, ارييلەر بولسا, تٷركٸلەردٸڭ تٶتەمٸ قاسقىردى بەيشارا كەيپٸندە, ٸلميگەن, ۇسقىنسىز تٷرٸندە سالعان. قازاقتىڭ باعىن العان, جەمتٸك ٸزدەگەن سٸلٸمتٸك! تامعالى تاستاردا بۇل سٸلٸمتٸك اۋىلدى تورىپ جٷرسە, قاسيەتتٸ يت جانۋارى ناعىز قاھارمان رەتٸندە, اداممەن بٸرگە اڭ اۋلاپ, تٸپتٸ, قۇلاندى تۇمسىقتان الىپ, قوداستى ومىرتقاسىنان الىپ قۇيرىعىنا وتىرعىزىپ قويعان كەيپٸندە بەينەلەنگەن.
وسىمەن بٸزدەر, تامعالى شاتقالىنان قازاقتاردىڭ ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸنٸڭ دەلەلٸن تاسقا قاشالعان كٷيٸندە تاۋىپ وتىرمىز. پاۆەل گلوبا: «زورواستريزم پروماتەر ۆسەح رەليگيي» دەگەن ەدٸ. انىعىندا, دٸندەردٸڭ اناسى بٸزدٸڭ كٶك تەڭٸرلٸك دٸن. بۇل دٸننٸڭ قازاقستان جەرٸندە دٷنيەگە كەلۋٸنٸڭ دەلەلٸ دە وسى تامعالىدا. سەبەتقازى اقاتايدىڭ ايتقانىندا, تەنگرياندىق باستاپقىدا كوسمولوگييالىق وي, سانا جەنە تانىمداردىڭ جيىنتىعى بولىپ, وسىدان كەيٸن عانا دٸني كونتسەپتسيياعا اينالعان. الاي دا عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگٸ كەڭەس دەۋٸرٸندە اتەيستٸك تاقىرىپتا جازىلعان ەدٸ. ال ەندٸ, «قازاقتىڭ ەدەت-عۇرىپتارىنىڭ ورىندالۋى» اتتى ەڭبەك جازعان جوعارعى يمانعازى نۇراحمەتۇلىنىڭ ايتقانىندا تەنگرياندىق دٸننٸڭ پايعامبارى كىدىر اتا بولعان, الاي دا قازاقتار ونىڭ ۋاعىزدارىن ۇمىتىپ كەتكەن. قىدىر اتانى ناۋرىزدىڭ ەۋليەسٸ دەگەنٸمٸزدەن ونىڭ دا ارييلٸك زاماننىڭ قاھارمانى ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. قالاي بولسا دا, ۋاعىزدارى ۇمىتىلسا دا, قىدىردى قازاقتار وسى كٷنگە دەيٸن ۇمىتقان جوق, ۇمىتپايدى دا. زەرتتەۋشٸلەر قىدىردى كەدار پايعامبار دەپ ايتادى. وسى كەداردىڭ اتىمەن يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ بٸر تايپاسى كەداريتتەر اتالعان. قازٸرگٸ كەداريتتەر كٸشٸ جٷزدەگٸ كەردەرٸلەر.
كٶنە سۋرەتتەردٸڭ كەيبٸرٸندە تەڭٸردٸڭ باسى عارىش تٷرٸندە سالىنعان. ارييلەردٸڭ تٷسٸنٸگٸندە عارىش جەتٸ قاباتتان تۇرادى ەكەن. قازاقتاردىڭ جەتٸ سانىن قاستەرلەيتٸندەرٸ وسىدان قالسا كەرەك. جوعارىدا ايتىلعانداردان بٸزدەر تاڭبالى تاستاعى سۋرەتتەردەن ميفولوگييالىق بٶرتە شەنە مەن قوي مارالدىڭ ارعىقازاقتاردىڭ سىيىنعان ايى مەن كٷنٸنٸڭ تۇلعالانعان بەينەلەرٸ ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. بۇل تەڭٸرلٸك قويمارالدى كەيٸن اللاھ تاعالا كٶكتەن تٷسكەن قۇرباندىق قوشقارعا اينالدىردى. ياعني, ارحارىمىز قوشقار اتاندى. قازاقتىڭ قۇربان شالۋ دەستٷرٸندە ارحارىمىز اقسارباس اتاندى. ايىمىز يسلام دٸنٸنٸڭ سيمۆولى بولدى. وسىمەن قاتار يسلامنىڭ كەيٸنگٸ قايراتكەرلەرٸ زورواستريزممەن باقتالاستا قاسيەتتٸ يت جانۋارىن نەجٸسكە جاتقىزىپ جٸبەردٸ. باستاپقى يسلامدا يتتٸ نەجٸسكە جاتقىزباعان. وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س.-نىڭ يتكە قۇدىقتان سۋ الىپ بەرٸپ شٶلٸن قاندىرىپ, جەلكەسٸنەن سيپاپ كەتكەنٸ تۋرالى اڭىز قالعان. ول يت قازاقتىڭ تٶبەتٸ ەدٸ. جەلكەسٸندە پايعامبارىمىز س.ع.س.-نىڭ قولىنىڭ ٸزٸ قالعان تٶبەتتٸ قازاق «نوقات» دەپ اتايدى. جەنە دە, پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س.-نىڭ ٶزٸ «بانۋ كالب», ياعني «يت ۇلدارىنىڭ» ۇرپاعى ەدٸ. اي تەڭٸرٸنٸڭ يت قۇيرىعى شەيتەن لاعىنەتكە جاپسىرىلىپ كەتتٸ دە, ايلى تٷن الباستىلاردىڭ وينايتىن كەزٸنە اينالدى. ٶكٸرەشتٸ مۇسا پايعامبار باۋىزداتىپ تاستادى. دەمەك, ەڭ العاشقى تەنگرياندىق دٸننٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ, اقىرعى پايعامبارىمىز س.ع.س.-عا ۋاحي ەتٸلگەن يسلام دٸنٸندە جٷر. ورىستار ايتاتىنداي: «با-ا-ا! زناكومىە ۆسە ليتسا!». وسىدان بٸزدەر دٸندەردٸڭ بەرٸنٸڭ بٸر اللاھتان ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز.
مٸنە, ارعىقازاق ميفولوگيياسىنداعى بٶرتە شەنە مەن قويمارالدىڭ تاعدىرلارى وسىلاي بولدى. قازٸرگٸ قازاقتىڭ يدەولوگتارى ەندٸ بۇلاردىڭ ورنىنا ايعا قاراپ ۇلىعان قاسقىردى قويماقشى. سوندا بۇلار ٶزدەرٸن اللاھقا, نە بولماسا, پايعامبارعا تەڭەگەندەرٸ مە? ۇلى قازاقتىڭ تاڭعاجايىپ رۋحاني تەگٸن بۇلار اتاسى قىتاي بٸر عۇننىڭ قىزىنىڭ قاسقىرمەن ىلىققانىنان بولعان, نە بولماسا سول عۇننىڭ قانشىق قاسقىردى اشىنا قىلعاننان اشينا اتانعان (زووفيلييا), بٸزدەرگە بٶتەن ميفولوگييالىق تەككە ايىرباستاپ جٸبەرمەكشٸ. بۋمىن, تۋمىن, كٷلتەگٸننەن ولاردىڭ قۇلپىتاستارىنان باسقا ەشتەڭە قالعان جوق. ال ارييلەردەن بٷگٸنگٸ مەملەكەتٸمٸز قالدى. سٸز اناۋ ساقاراداعى قايمانا قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنە كٸرٸپ «سەنٸڭ تٷبٸڭ كٶك تٷرٸك» دەگەندە بەتٸڭٸزگە تٷكٸرٸپ يتٸنە تالاتىپ جٸبەرمەسە, ماعان كەلٸپ ايتىڭىز!
اي مەن كٷننەن باستالىپ تۇرعان «قۇپييا شەجٸرە» اريي-قازاقتاردىڭ شەجٸرەسٸ. ال ەندٸ بۇلاردان تۋدى دەگەن شەجٸرەلٸك باتىس قاعان (باتتساا كاان) قىتاي دەرەكتەرٸندەگٸ «باتىس ٶڭٸرٸن», ياعني فەرعانا اڭعارىن بٸلدٸرٸپ تۇر. ەرگەنە قوڭ وقيعاسى باستاپقىدا ارييلەردٸڭ حيقاياتى بولعان. وديسسەيدٸڭ تاريحىنداعى ارحار-مەرينوستىڭ «التىن جاباعىسى» (زولوتوە رۋنو) مەن ارگو كەمەسٸ دە, وسى ەرگەنە قوڭ داستانىمەن ٷندەسەدٸ. بۇلار ەرگەنە قوڭنان شىققاننان كەيٸن ەشقايدا اۋماعان. اريانام-ۆايدجنا, ياعني كاسپيي تەڭٸزٸنە دەيٸنگٸ اريي كەڭٸستٸگٸندە, قوڭىراتتىڭ جەرٸندە, حورەزم, جيدەلٸ-بايسىن, مىرزاشٶلدە جٷرٸپ قاڭلى مەملەكەتٸن (كانگيۋي), يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىن قۇرعان. قايرات زاكيريانوۆ ەرگەنە قوڭنىڭ فەرعانا ەكەنٸن بٸلمەسە دە, ونىڭ مەۋرەنناحردا, ياعني جيدەلٸ – بايسىننىڭ ماڭىندا بولعانىن دۇرىس ايتقان. جەنە دە عالىم سۆاستيكا تاڭبالى بٶرجٸگٸندەردٸڭ ارييلەر ەكەندەرٸن دە ايتقان. انىعىندا, ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ جازعاندارىندا شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگٸنە بارىنشا جاقىنداعان. قانىنان تارتقان بولسا كەرەك, ٶيتكەنٸ قايرات مىرزانىڭ رۋى قاراۋىل-جاساقتىڭ تٷبٸ قوڭىرات. بۇل جاساقتى جوشى حانعا شەشەسٸ ٶزٸنٸڭ قوڭىراتتارىنان جاساقتاپ بەرگەن. كەيٸن, ولار كەتبۇقاعا باعىنىپ نايمانداردىڭ قۇرامىندا ماتايلارعا جازىلىپ كەتكەن. قازٸرگٸ قوڭىراتتاردىڭ اتالارى وسى قاراۋىل-جاساقتاردىڭ ٸشٸندە دە بار. سونىمەن, ارييلەر تٷرٸك قاعاناتتارىن باستان كەشٸپ بارىپ سولتٷستٸككە كەلگەن. ب.ج.س. 8-شٸ عاسىردان, ياعني بۇلاردىڭ سولتٷستٸككە كەلگەن كەزدەرٸنەن باستاپ, قىتاي دەرەكتەرٸندە «حاسا» اتاۋى پايدا بولعان. تٷرٸكتەرگە ەرگەنە قوڭ وقيعاسىنىڭ سارىنى عانا جەتكەن. سوندىقتان ولار بۇل وقيعانى بۇرمالاپ الىپ, ٶزدەرٸنٸڭ يدەولوگيياسىنا اينالدىرعان. بۇل وقيعانىڭ باستاپقى كەيٸپكەرلەرٸ بولعان اريي-قازاقتاردىڭ جادىندا ەرگەنە قوڭ - قاراقان تاۋ, تەسكەنتاۋ دەگەن اتاۋلارمەن قالسا دا, ونىڭ گەوگرافييالىق ورنى ۇمىت قالعان. داستانداعى ەرگەنە قوڭنىڭ ەڭ باستى سيپاتى, ونىڭ ورتاسىنان ٷلكەن دارييا ٶزەننٸڭ اعىپ جاتقانى. بۇل ٶزەن فەرعانا اڭعارىندا اعىپ جاتقان قازاقتىڭ سىرداريياسى بولادى. جان-جاعى تەڭ قابىرعالى ٷشبۇرىشتى قۇراعان تاۋلارمەن قورشالعان, جاۋدى كٸرگٸزبەگەن جالعىز قاقپاسى بار, ورتاسىندا داريياسى بار, دارييانىڭ بٸر جاعالاۋى شٷيگٸن شٶپ, ەكٸنشٸ جاعالاۋى باۋ-باقشا جٷزٸم, جەمٸس جىلىنا ەكٸ ٶنٸم بەرەتٸن ەرگەنە قوڭعا ساي فەرعانا اڭعارىنان باسقا جەر جۇماعى اي استىندا جوق. جيدەلٸ-بايسىننىڭ ماڭىنداعى بۇل تاڭعاجايىپ تابيعات ورىنى تٷرٸكتٸڭ ەمەس, اريي-قازاقتاردىڭ قاسيەتتٸ جەر ۇيىعى. استاناداعى ەلباسىمىز قويدىرتقان ٷشبۇرىشتى پيراميدا وسى ەرگەنە قوڭنىڭ سيمۆولى بولىپ تۇرسا, «مەڭٸگٸل ەل» مونۋمەنتٸنٸڭ باسىنداعى قاسيەتتٸ سامۇرىق قۇس - اريي-الاشتىڭ سيمۆولى بولىپ تۇر! ەل-ھەمدۋ ليلەھي!
ال ەندٸ, ورىستاردىڭ, گەرماندىقتاردىڭ, وسەتيندەردٸڭ, شەشەندەردٸڭ «ارييشٸلدٸكتەرٸنٸڭ» بار بولعانى, سەرٸكبول ايتقانداي «ٶگەي بالا», «كەدەي تۋىسقانى» ەكەندەرٸ. ٶيتكەنٸ, ولاردا قازاقتا بار رۋحاني بايلىق, ياعني تامعالى تاس, ەرگەنە قوڭ, بٶرتە شەنە مەن قويمارال, قوشقار مٷيٸز ويۋ, الشىن-الاش, جالايىر, قىپشاق, قوڭىرات, شىڭعىس حان, اقبوزات, قاناتتى تۇلپار, الپامىس جىرى, قاراقان تاۋ-قاڭلى, بٶرتە جۋسان, فەرعانا اڭعارى جوق.
مٸنە, قۇرمەتتٸ وقىرمان, شەجٸرەتانۋشىنىڭ ارييلٸك تەورييا تۇرعىسىنان ايتقان كەڭەسٸ وسىنداي بولدى. ٶتكەن مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا قان-تۋىسقاندىق نەكەنٸ ۇستانعان اريي-قەيانيدتەردٸڭ تۇقىمى توزا باستادى. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن اقىرىندا ولار عۇنداردان جەڭٸلٸپ, سولارعا بودان بولدى. كەيٸن, تٷرٸككە بودان بولدى. تٷرٸك قاعاناتتارى بٸرٸن-بٸرٸ قۇرتقاننان كەيٸن ولار سولتٷستٸككە كەلدٸ. ورتا ازييادان اراۆيياعا كەتكەن اريي-ساق يبراھيم مەن اريي حۋزااع (قازاق) قوسايدىڭ ۇرپاعى مۇعاممەد پايعامبار س.ع.س.-دار يسلام دٸنٸ ارقىلى جارتى ەلەمگە جەتتٸ. ال ەندٸ سولتٷستٸكتە ارييلەر سٶنە باستادى. مٸنە وسى بٸر قيىن كەزەڭدەردە كەيانيدتەردٸڭ ۇرپاعى دومباۋىل مەرگەن, بالاسىن امانات ەتكەن بٸر باياۋت ادايعا كەزٸكتٸ. وسى بالا الان انامەن ماحاببات قۇرىپ قيياتتاردىڭ قانىن جاڭارتتى. ادايلار جوعارىدا ايتىلعانداي باي, ياعني تەڭٸر (كٷن) ەۋلەتٸ بولعاندىقتان, بٸر كٷندە تۋعان ٷشتٸكتٸڭ كەنجەسٸنٸڭ اتىن بۋدان+جار قويدىق. بۇل جەردەگٸ «جار» دەگەنٸ تەڭٸر ەدٸ. ياعني, بٷكٸل ەلەمنٸڭ راببى بولعان بٸر اللاھ, ابىز-اقىندىق كەي-قييات پاتشالىق ەۋلەتتٸ, بايۇلىنىڭ ادايىمەن بۋدانداستىردى. وسى بۋداننان دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن قاسيەتتٸ بٶرجٸگٸن ەۋلەتٸ قۇرىلدى. وسى بۋداننىڭ تٶلٸ شىڭعىس حان مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى ادامى اتاندى. شىڭعىس حاننىڭ بالالىق تەمٸرشٸ دەگەن ەسٸمٸنٸڭ, قىتايلارعا تەمٸر بالقىتقان تٷرٸكتەرگە ەشقانداي دا قاتىسى جوق. سەلەنگٸ بۋرياتتارىندا شىڭعىس حاننىڭ ۇستا, ياني كۋزنەتس بولعانى جٶنٸندە اڭىز ساقتالعان. الاي دا, شىڭعىس حان ەشقاشان دا ۇستا بولعان جوق. ەسۋكەي باھادٷر ٶزٸنٸڭ ۇلىنىڭ اتىن تەمٸرشٸ دەپ, فەردوۋسيدٸڭ «شاحنامەسٸندە» ايتىلعان كاۆي ۇستانىڭ (كاۆي كۋزنەتس) قۇرمەتٸنە قويعان بولسا كەرەك. بٷگٸنگٸ بٸزدەر بٸلٸپ وتىرعان بۇل كاۆي ۇستانى ەسۋكەي بٸلمەدٸ دەيسٸزدەر مە? ۇستانىڭ تەمٸرشٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
يە, تانىعان ادام ٷشٸن شەجٸرەدە بەرٸ ايتىلعان. قازاق شەجٸرەلەرٸنٸڭ جاسىرىن ماعىنالارىن تٷسٸنۋدٸ ٷيرەتەتٸن جوعارعى وقۋ ورنى قازاقتا جوق. گەنەالوگييالىق تاريحىمىزدىڭ قاينار كٶزٸن اشاتىن شەجٸرەتانۋ پەنٸ دە جوق. جەتٸ اتاسىن قويىپ, جەتپٸس جەتٸ اتاسىن بٸلگەن شەجٸرەلٸ حالىق بولىپ, شەجٸرەنٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيتٸن حالگە جەتتٸك. سوندىقتان دا, سايازىپ قالعان كەيٸنگٸ ۇرپاقتار قازاقبايشىلىقپەن ايتىپ كەتكەن شەجٸرەمٸزدٸ سول قالپىندا قابىلداپ جٷرگەن قازاق, نادان كٷيٸ قالا بەرٸپ, ٶزٸنٸڭ ۇلى تاريحىن تاني الماي, نايمان شال جاس قىز بالانى قۇشىپ جان لەززەتٸن الىپ ٶكٸرگەنٸنەن كەيٸن ٶكٸرەش اتام تۋعان دەپ, تەكسٸزدەردٸڭ ويلاپ تاپقان لاقابىنا سەنٸپ جٷر. وسى لاقاپقا ارناپ كٶركەم شىعارما جازىپ جٷرگەندەر دە بار.
وسى سيياقتى, شەجٸرەنٸ ۇقپاعان بٸلگٸشتەر اريي-قازاق-مۇڭال بولعان شىڭعىس قاعانىمىزدى تٷرٸككە تارتادى. بۇرمالانعان دەگەن «قۇپييا شەجٸرەگە» ونىڭ سىڭارى, «التىن دەپتەردەگٸ» سارى يتتٸڭ ورنىنا كٶك بٶرٸنٸ ەنگٸزٸپ جٸبەرگەن قىتايلار بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ, قىتايدىڭ تاريحي دەستٷرٸندە عۇن-تٷرٸكتٸڭ شەجٸرەلٸك اتاسى قىتاي شۋن-ۆەي. دەمەك, شىڭعىس حان تٷرٸك بولسا, تٷبٸ قىتاي بولماق. جەنە دە, تٷرٸك اتاسى اشينا دەگەنٸمٸز وسى قىتايدىڭ اجىن, اجٷن, جٷن, ياعني جوعارعى شۋن بولسا كەرەك. بۇل شۋن مەن اشينانىڭ اتاۋلارى ٷندەس بولعانىمەن قوسا, ولاردىڭ تاريحتارى دا ۇقساس. الاي دا, بۇل بۇرمالاۋشىلار 1926-شٸ جىلى «التىن دەپتەردٸڭ» تابىلاتىنىن بٸلگەن جوق. بۇل جەردە تٷندەلەتٸپ الان اناعا كەلگەن ارييلەردٸڭ سارى تٶبەتٸ ەدٸ.
ال ەندٸ وسى «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» كٶك بٶرٸدەن تارادى دەگەن بٶرجٸگٸن ەۋلەتٸنٸڭ اتاۋى قازاق ميفولوگيياسىندا «بٶرٸ جەگەن» دەپ بەرٸلگەن. وسىلاي دەپ, ابىلاي حاننىڭ تاپسىرماسىمەن ٷش جٷزدٸڭ شەجٸرەسٸن جازىسقان سىبان-نايمان اقتايلاق بيدٸڭ ەلٸندە ايتىلادى. بٶرٸجەگەنٸمٸز - بٶرٸباسار, ياعني بەيتٶبەت دەگەننٸڭ سينونيمٸ. بٸزدەر, نايماندار اتام زاماننان بەرٸ بٶرٸنٸ كٷشٸكتەي قاماپ ٶسٸرٸپ, تٶبەتتەرٸمزٸگە تالاتىپ ٶلتٸرٸپ, باتىل بولسىن دەپ ەتٸن جەگٸزەمٸز. يتبەگٸلەر وسىنى جاقسى بٸلەدٸ. جەنە دە, تٶبەتتٸڭ كٷشٸگٸنٸڭ بەرٸ بٶرٸنٸڭ ەتٸن جەي بەرمەيدٸ. سوندىقتان دا, مەن تٶبەتتەر اسىرايتىن يتبەگٸ رەتٸدە تٶبەتتٸڭ كٷشٸكتەرٸنٸڭ بٶرٸنٸڭ ەتٸن جەگەندەرٸن عانا الامىن. وسى سيياقتى ەجەلگٸ قازاقتار دا تٶبەتتٸ تاڭداعاندا «بٶرٸ جەگەندٸ» العان, ٶيتكەنٸ بۇل بٶرٸ جەگەن كٷشٸك ٶسكەندە, مەنٸڭ تارباعاتايدا اتاعى شىققان ەردەن تٶبەتٸمدەي مٸندەتتٸ تٷردە بٶرٸنٸ باسادى. دەمەك, «بٶرٸجەگەنٸمٸز» - بٶرٸباسار تٶبەت.
تٷركٸ تٸلٸندە سٶيلەدٸ ەكەن دەپ, شىڭعىس حاندى تٷرٸككە تارتقان اداسقاندىق. مەنٸڭشە, تٷرٸك تٸلٸ دەگەنٸمٸز, وسىلار قولدانىپ كەتكەن قىپشاق تٸلٸ. قازاقتاردىڭ حاندىعىنا قاتىستى كٶپتٸ بٸلگەن نوعايلار: «سٶز اناسى قىپشاق, ەل اناسى نايمان» دەگەندە بٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزدٸ ايتقان. ال ەندٸ قىپشاقتار بولسا, يسا پايعامباردىڭ تۋعان جىلىنان ارعى زامانداردان بەرٸ كەلە جاتقان, مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن كاۆيشاق, قايىساق, قاڭلى, قازاقتار. «قازاق بولماعاندا قاڭلى بولعان» دەگەن سيياقتى, تٷرٸك بولماعاندا قىپشاق بولعان.
قايرات زارىپحان, شەجٸرەتانۋشى.
ۇلت پورتالى
