Bul ulys – túrkiniń qazaqqa óte jaqyn bir butaǵy
Túrki halyqtary álem órkenietiniń damýyna úlken úles qosyp, jalpyadamilyq damý, mádeni jáne rýhani faktorlardyń damýyn da qamtamasyz etip kelgeni tarihtan jaqsy belgili. Túrkiler shyn máninde óz dara tulǵalaryn maqtan etip, olardyń attaryn tarihi ideologiiada saqtap kelýmen birge, olardyń qyzmetin pash etý sezimine bólengeni de qýanarlyq jait.
Laqailar ózbek ulty quramyndaǵy túrki ulysy. Olar negizinen qazirgi Tájikstan Respýblikasynyń ortalyǵy men ońtústik bóliginde, iaǵni Samaniian (burynǵy Lenin), Kofarnihon (burynǵy Ordjonikidzeabad), Hissar aýdandarynda, Hatlon oblysyndaǵy Qorǵantóbe jáne Kolap aimaqtarynda qonystanǵan. Bul ulysqa jatatyn adamdardyń sany Tájikstanda 500 myńnan astam, al shet elderde 500 myńǵa jýyq, iaǵni jalpylai sany bir millionǵa taiady. Laqailardyń birneshe toby Tájikstanmen kórshi Aýǵanstandaǵy Baǵlan, Qundyz, Tahor provintsiialarynda, Pákistandaǵy Karachi qalasynda jáne onyń tóńireginde, Saýd Arabiiasyndaǵy Mekke, Mádine men Jidda qalalarynda, Túrkiiadaǵy Jailanpanar, Antakiia, Ystanbul, Shonli Ýrfa jáne Záitún Murny aimaqtarynda, Irandaǵy Tegeran qalasy men eldiń Shiraz, Zahidon, Kermanshah, Ǵazvin, Hýrmýzhon provintsiialarynda turǵylyqty ómir súredi.
Laqailar túrki ulystarynyń qalyptasýynda mańyzdy ról atqarǵan saqtar, odan soń arǵyndar men qypshaqtardyń urpaǵy bolyp tabylady. Jurtqa belgili, X-XV ǵasyrlarda bul úsh rý iri etnostyq top bolyp, túrki halyqtarynyń etnogenezinde erekshe ról atqarǵan. Olar etnoáleýmettik jáne tarihi damý barysynda laqailar retinde ereksheligin saqtap keldi.
Laqai ulysynyń qalyptasý joly da basqa túrki tildes ulystardyń qalyptasý úderisterine óte uqsas. Ǵylymi ádebiette olardyń tarihy týraly birneshe pikirler aitylǵan. Bular: 1. joǵaryda keltirilgen aimaqtarda qalyptasyp damyǵan turaqty etnostyq top; 2. laqailar – burynǵy Túrki qaǵanatyndaǵy (VI ǵasyr) túrkilerdiń urpaǵy; 3. olar bul aimaqtarǵa qarluqtarmen (VIII ǵasyr) jáne mońǵoldarmen (XIII ǵasyr) birge aýyp kelgender; 5. laqailar – Maýaroýnnahrǵa Shaibani han áskerlerimen birge kelgen Deshti qypshaq ózbekteri (XV-XVI ǵasyrlar).
Osynaý úderistiń nátijesinde XV ǵasyrdyń sońy men XVI ǵasyrdyń basynda Deshti qypshaq eli, al jańa tarihtyń sońǵy kezeńderinde basqa túrki halyqtarynyń keibir toptary da Ortalyq Aziiaǵa aýyp kelip, baiyrǵy etnos quramyna tabiǵi jolmen sińisip ketken. Bul jaǵdai XVII-XVIII ǵasyrlarǵa da tán ekendigin qazirgi kúnniń tarihi faktileri de sipattap tur.
Búgingi kúnge deiin laqai etnoniminiń shyǵý tegi men onyń maǵynasy týraly anyq pikirler joq edi. Ózimniń kóp jyldyq izdenisterimniń nátijesi bolǵan jáne laqailar shejiresinde kezdesetin qazaq ultyna uqsas etnonimder tarihymyzdyń, sonymen qatar etnostyq qalyptasýymyzdyń jalpylyǵyn bildiretin faktorlar jańa boljamdar aitýǵa negiz boldy. Men qazaqtarda «Alaqai batyr» dastanynyń bar ekenin estip, ony izdei bastadym. Bul taqyrypty jyrlaǵan jyraýlar ómirden ótken bolsa da, onyń izbasarlary el ishinde áli de bolsa bar ekeninen úmittenip, birneshe ret Shymkent, Sairam, Túrkistan qalalaryna baryp, Ómirzaq Qalbaiulynyń osy dastandy jyrlaǵanyn, dúnieden ótkenin, bul shyǵarmany jyraýdan ǵalym, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Qydyráli Sattarov jazyp alǵanyn esittim. Nátijesinde, professor Saidáli Orazalievtiń kómegimen Q.Sattarovtyń 2006 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qazaqtyń erlik epostary» shyǵarmasyn taýyp, «Alaqai batyr» dastanymen tanystym. Sóitip, bul ulystyń qalyptasýy jáne onyń etimologiiasyna qatysty qundy málimetterdiń barlyǵyna kóz jetkizdim. Epos bylai bastalady:
«Qypshaq elinen Alańqai batyr shyqqan eken, biraq ol erte ómirden ozady. Odan Alaqai batyr degen ul qalady. Bul kezeńde, iaǵni XIV-XVI ǵasyrlarda qypshaqtarǵa qyzylbastardyń shabýyly men basqynshylyǵy kúsheigen ýaqyt edi. Qyzylbastardyń hany Pazylshahtyń adamdary Alaqai batyrdyń ákesinen qalǵan jylqy úiirin aidap áketedi. Buny estigen on eki jasar jetkinshek jalǵyz ózi jylqylardy qaitaryp alý úshin jolǵa shyǵady. Qyzylbastar Alaqaidy ustap alyp, Pazylshahtyń aldyna aparady. Hannyń jarlyǵy boiynsha, onyń aiaǵyna kisen salyp, qyzylbastardyń maldaryn sýarý úshin qudyqtyń basyna bailap qoiady. Jas jigit kúndiz-túni sý tartyp, ábden silesi quridy. Ár kúni qyzylbastardyń balalary kelip, oǵan tas laqtyryp, kelemejdep kúlip júredi.
Pazylshah 12-13 jyl buryn qypshaqtardan Qyrmyzy degen qyzdy urlap ákelgen eken, ony toqal etip alyp, odan 11-12 jasar Shámsinur degen qyz týady. Ol da bir kúni qyzylbas balalarmen kelip, tutqyndy, iaǵni Alaqai batyrdy tamashalap, bolǵan oqiǵany anasyna aitady. Al tutqynnyń reńi sizge uqsaidy deidi. Anasy bul qypshaq, meniń áýletimnen bolar-aý dep oilap, jasyrynyp, qudyqtyń basyna keledi. Sóitedi de Alaqai batyrmen sóilesip, tek tamaq qana jiberip tura alamyn, basqa kómek qolymnan kelmeidi, ózim de qyzylbastardyń baqylaýyndamyn deidi. Osylaisha qyzy Shámsinurdan lajy barynsha tamaq jiberip otyrady. Biraz ýaqyt ótedi. Óstip júrip, Alaqai batyr men Shámsinur bir-birine ǵashyq bop qalady. Bul kezde Pazylshahtyń Gýzal degen jas toqaly óz kúieýin onsha jaqtyrmai júretin edi. Ol da symbatty Alaqai batyrdy jaqsy kórip qalady. Pazylshah Qyrymǵa soǵysqa ketken kezde Gýzal osy sátti paidalanyp, patshanyń qorasyndaǵy attarǵa qaraidy degen syltaýmen Alaqai batyrdy óz aýlasyna aýystyryp, oiyn aitady. Alaqai batyr da tutqyndyqtan qutylýdy oilap, onyń sharttaryna razy ekenin, tek birneshe kún ózine kelý úshin múmkindik berýdi suraidy. Patshanyń attaryna qarap, bir ushqyr tulparǵa kóz salyp qoiady. Patshanyń qypshaq toqal áieli Qyrmyzynyń otaýy da jaqyn mańda bolǵandyqtan, Alaqai batyr olarmen jii-jii kezdesip, sóilesip otyrady. Shámsinurdy alyp qashý úshin onyń anasynan aq bata alady.
Bir kúni Gýzal oǵan qosylýdyń kezi kelgenin aitady. Al Alaqai batyr ol úshin aiaǵyndaǵy kisendi sheshýdi jáne ainaladaǵy barlyq saqshylardy alysyraq jóneltý kerek ekenin, eger olar kórip qalsa, ekeýiniń de basy ketetinin aitady. Sonda tań azanda Gýzaldyń úiine keletinin aitady. Kisen sheshilip, qaraýyldar aidalǵan soń, Alaqai batyr qarańǵy túskenin kútedi de kúzet bólmesindegi qarýmen quraldanyp, Shámsinurdy patshanyń júirik atyna mingizip alyp qashady. Gýzal tań atqansha Alaqai batyrdy kútip, shydamy taýsylǵan soń, onyń jatatyn jerine kelip, Alaqai batyrdy taba almaidy. Júgirip qoraǵa barsa júirik aty da, arnaiy bólmedegi qarýlar da joq. Sonda ǵana óziniń aldanǵanyna, batyrdyń qashyp ketkenine kóz jetkizedi de shashyn julyp shyńǵyrady. Qaraýyldar júgirip kelgende, túnde qypshaqtar shabýyl jasap, Alaqai batyrdy da, qarý-jaraqty da, júirik atty da alyp ketti dep aqtala bastaidy.
Qyzylbastyń áskerleri jinalyp, qypshaqtardyń artynan qýady. Birneshe saǵattan keiin jaýdyń qarasy kóringen soń Alaqai batyr Shámsinurdy attan túsirip, ózi olja etip alǵan qylysh jáne naizalarmen qyzylbastarǵa qarsy shaýyp, birneshe saǵattyq shaiqasta jaralansa da jeńip shyǵyp, Shámsinurdy úiine ákeledi (múmkin, qazaqtardaǵy qyz alyp qashý dástúri laqailardyń atasy – Alaqai batyrdan bastalatyn shyǵar – avt.).
Pazylshah Qyrym soǵysynan jeńilip, basy iilip, eline qaityp kelse, qypshaq tutqynnyń óz qyzyn, júirik atyn jáne qos qarýyn alyp qashqanyn estidi. Mundai masqaralyqqa shydai almai, ásker jinap, taǵy da joryqqa attanady. Bul habar qypshaq eline jetedi. Alaqai batyr qypshaqtardyń hanymen kezdesip, bul soǵystyń sebebi ózi ekenin, sondyqtan qandy shaiqasqa aldymen ózi shyǵatynyn aitady. Pazylshah birneshe kún júrip jetedi. Bul kezde qypshaqtyń sarbazdary men batyrlary da jinalyp, daiyn turady. Alaqai batyr maidanǵa shyǵyp, Pazylshahqa endi óziniń qaiynatasy ekenin, qyzy onyń qolynda otyrǵanyn, týysqandyq bailanys ornatý kerektigin aityp, jaýdyń búkil áskerin úiine qonaqqa shaqyrady. Pazylshah bul usynysty qabyldamaidy. Soǵysatynyn aityp, ortaǵa óz batyryn shaqyrady. Qypshaqtardan Alaqai ortaǵa shyǵyp, jaýdyń batyryn jeńedi. Nátijede eki arada qantógis shaiqas bastalady da, qyzylbastar qypshaqtardan jeńile bastaidy. Qypshaqtar soǵysty toqtatyp, taǵy da týysqan bolǵandaryn eskertip qonaqqa shaqyrady. Jeńilgen Pazylshah usynysty qabyldaýdan basqa sharasy qalmaidy. Alaqaidyń úiine kelip qyzymen kórisedi. Birneshe kúndik syi-siiapattan keiin Alaqaidyń basshylyǵynda qypshaq batyrlary da Pazylshahty qorǵap, qyzylbastardyń eline barady. Ol jerde de úlken dastarqan jaiylyp, siiapat bolyp, eki el tynyshtyqta ómir súrýge kirisedi.
XVII-XVIII ǵasyrlardan bastap laqailar Jideli Baisyn, iaǵni Ońtústik Buhara mańyn mekendedi. Qazaq elinde bul kezeńde jońǵarlar men qalmaqtardyń basqynshylyǵyna qarsy eldi biriktirgen Qaramende bi degen áýlie bolǵan. Qazirgi Tájikstannyń astanasy Dýshanbe qalasynan 20 shaqyrym jerde laqailar turatyn úlken Qaramende, Almaty aýyldarynyń eki jarym ǵasyrdan beri bar ekeni laqailardyń qazaqtarmen etnogenetikalyq jaqyndyǵyn aiqyndai túsedi.
1920 jyldyń qyrkúieginde Buhara ámirligi qulatyldy. Endi qazirgi Tájikstan aýmaǵynyń bir bóligi shyǵys Buhara okrýgi dep atalyp, onyń quramynda Dýshanbe, Qorǵantóbe, Kýlab jáne Ǵarm oblystary quryldy. Sonymen qatar, Dýshanbe oblysynyń quramyndaǵy aýyldar Laqai, Jańabazar, Ǵazymálik, Iaban, Hisar jáne Faiyzabat aýdandary quramyna biriktirildi. 1924 jyly Keńes ókimetiniń ákimshilik-aýmaqtyq shekaralaý saiasaty nátijesinde Ózbekstannyń quramynda Tájikstan avtonomiialy respýblikasy qurylǵan soń, 1927 jyly buryn ómirge kelgen aýdandar odan saiyn keńeitilip, qazirgi Rýdaki, Iaban, Qorasan, Varzob aýdandaryn biriktiretin laqai-tájik aýdany qurylǵan bolatyn. Sol aýdanda Qaramende aýyldyq keńesi belgilenedi de, ol quramyna Kavki, Jermeshit, Qyzylqystaq, Qorqudyq, Pahrabat, Borbulaq, Horaz, Qyshyly, Kúrdeksai, Myrzaǵulabat, Túieshiabat, Eshme, Shar-shar, Tasbulaq, Kishimergen, Orazbai, Aqbas, Kúntýabat, Ózdenabat, Aqsaryabat, Qaramende jáne Almaty syndy ondaǵan aýyldardy qamtydy. 1959 jyly ortalyqtandyrý ońtústik Tájikstan, iaǵni Vahsh ańǵaryna kóshirildi. Qaramende aýyldyq keńesiniń turǵyndary azaiǵan soń, ony basqa aýyldarmen qosyp, Dahanakiik aýyldyq keńesi dep atai bastady», delingen 2007 jyly Dýshanbede jaryq kórgen Q.Ahmedovtiń eńbeginde. Sóitip, Qaramende degen at resmi sheńberlerde óshirilip, tek halyqtyń tarihi jadynda ǵana qaldy. Qaramende bidiń qabiri Qazaqstannyń Qaraǵandy oblysy Aqtoǵai aýdanynda 1992 jyly qaita qalpyna keltirilip, 2012 jyldyń qyrkúieginde Balqash qalasynda úlken eskertkishtiń ornatylǵany osy tarihi tulǵanyń halqymyzdyń etnoáleýmettik jáne mádeni damýyndaǵy ornyn kórsetedi. Qazirgi Tájikstanda jasaityn laqai eliniń maqsaty – Qaramende aýylynda Aqtoǵaidaǵy atamyzdyń qabirinen topyraq ala baryp, áýlieniń qasietti qabirin tiktep, oǵan eskertkish ornatý. Bul ondaǵy eldiń rýhani kemeldenýinde óte mańyzdy bolyp tur.
Sonymen, laqailardyń qazaqtarmen týystyq, tarihi bailanystaryn dáleldei túsetin jaǵdai osy Qaramende bi. Qaramende degen aýyl qazir Fahrabad dep ózgergenimen, laqailarda búginge deiin bar. Demek, bul aýyl turǵyndary Qaramende bidiń urpaqtary bolyp, óz atalarynyń qurmeti úshin jerdi sol kisiniń atymen ataǵan.
Eki halyqty jaqyndata túsetin taǵy bir jaǵdai: laqaidyń úlken rýy Esenqoja dep atalady. Shymkent mańyndaǵy Sairamda Esenqoja, iaǵni Qazy Baizabidiń kesenesi bar. Onyń tómengi bóliginde Kóktas degen aýyl jatyr. Laqailardyń Esenqoja rýy ornalasqan Dýshanbe qalasynan 10 shaqyrym qashyqtyqta Kóktas aýyly bolǵan. Qazir Samaniian dep atalady. Budan tys Sairamdaǵy Kóktastan 20 shaqyrym qashyqtyqta Sultanrabat aýyly bar eken. Dýshanbedegi Kóktastan da dál osyndai qashyqtyqta Sultanabad aýyly qonys tepken. Bizdińshe, bular kezdeisoq jaǵdai emes. Ol bir kezderdegi osy halyqtarǵa qatysty ótken tarihi oqiǵalardyń dáleli bolýy múmkin.
XVIII-XIX ǵasyrlarda aimaqtaǵy laqailardyń abyroi-bedeli artyp, iri jailaýlar solarǵa qarasty bolady. Olardyń asyl tuqymdy jylqylary men ǵissarlyq qoilary tarihi damý barysynda Maýaroýnnahr óńiriniń mal sharýashylyǵynda jetekshi orynǵa shyqqan.
Búgingi kúnderi taýly aýyldarda áielder erkektermen qatar atqa minedi. Bul qubylys, árine, laqailardyń Qambar ata túligine degen qyzyǵýshylyǵyn baiqatady. Laqailarda jylqy sharýashylyǵy damyǵan. Jetpisinshi jyldarǵa deiin qymyz óndirisi boldy. Eki halyq bir-birimen qyz alysyp, qyz berisip, myń jyldyq qudandaly syilastyqta ómir súrdi.
Tóńkeriske deiin laqailar túrki quramdas bólikteriniń biri retinde Buhara ámirliginiń ómirinde belgili bir oryn alyp, ózindik mártebege jetken. Olar negizinen mal sharýashylyǵymen ainalysqan. Kókpar tartýda dańqy shyǵyp, laqai dep atalatyn asyl tuqymdy jylqylardy ósirip, táýelsiz de erkin ómir súrgen.
XX ǵasyrdyń 20-30-jyldarynda laqailar da ult-azattyq qozǵalysqa el qorǵanyshy retinde qatynasqan. Sondyqtan da burynǵy keńes zamanynda, basqa etnostyq toptar siiaqty, laqailar da qýǵyn-súrgin saiasatynyń basty nysanyna ainalǵan.
Laqailardyń 1921-1931 jyldardaǵy bolshevikterge qarsy kóterilisine basshylyq jasaǵan – Muhammed Ybyraiymbek. «Ol alǵashqyda óz ainalasyna tórt myńǵa jýyq adam jinaǵan bolsa, 1921 jylǵy jeltoqsan aiyna taman oǵan baǵynyshty áskerlerdiń sany on myńǵa jetti». «Ybyraiymbek qysqa ýaqytta 10 000-nan astam ásker jinap, Kolap, Baljýan, Qarategin, Darbaz, Hissar oblystaryn qyzyl áskerlerden bosatty» degen derekter bar. 1984 jyly Tashkentte jaryq kórgen «Basmachestvo: sotsialno-politicheskaia sýshnost» degen kitapta.
Jalpy alǵanda, 1926 jyldyń jazǵy shaǵyna deiin Ybyraiymbek Baisyn, Denaý, Hissar, Qorǵantóbe, Dańǵara, Qyzylmazar, Jarypkól, Kolap, Baljýan aimaqtarynda soǵystar júrgizip, iri jeńisterge qol jetkizedi. Biraq bolshevikterdiń san jaǵynan da, soǵys tehnikasy jaǵynan da basym bolǵandyǵynan 1926 jyly jazda Aýǵanstanǵa aýyp ketedi. 1929 jyldyń kókteminde bilik basyna Omonýllanyń ornyna Bachai Saqo kelgen soń, Ybyraiymbek Aýǵanstannyń soltústik bóligine kóship, áýeli Bachai Saqonyń biligin nyǵaitý úshin kúreske kirisedi. Al keiinirek soltústiktegi túrikmenderdiń piri – ishan Halifamen birlesip, túrkilerdiń ókimet biligin ornatýǵa atsalysady. Osy ýaqytqa taman aýǵandar biligi Nádir shahtyń qolyna ótken edi. Nádir shah Ulybritaniiadan járdem alǵanda, Ybyraiymbektiń áskerleri Ámýdariianyń Tájikstanmen shektes tusyna shegine bastaidy. Nátijesinde, 1931 jyldyń kókteminde ol keńes jerlerine ótip, bolshevikterge tutqynǵa beriledi. Sońyra ony Dýshanbeden Tashkentke alyp kelip, bir jyl boiy tergeýge salǵan soń, 1932 jylǵy tamyz aiynda Ózbekstan astanasynda atyp óltiredi.
Laqailardyń ózgeshe bir ádet-ǵuryptary men salt-dástúrleri bar. Olardyń qyzdarynyń qolynan shyqqan tigin makramesi, júk sharyǵysh, aina-qaltalar jáne solarǵa uqsas basqa da ulttyq mádeniet úlgileri tek qana Ortalyq Aziia, TMD elderinde ǵana emes, tipti Batys Eýropadaǵy etnografiialyq murajailardyń kórkine kórik qosyp otyr. Ásirese, laqailardyń tigin japqyshtary men kesteli taqiialary ulttyq mádeniettiń ózgeshe bir úlgileri bolyp kózge túsedi. Laqailardyń ádet-ǵuryptary men salt-dástúrleri, bul halyqtyń qaitalanbas aýyz ádebieti men dialektisi turaqty ǵylymi zertteýdi kerek etedi.
Násireddin NAZAROV,
saiasi ǵylymdar doktory, Tashkenttegi Kamaliddin Beҳzad atyndaǵy
sýret jáne dizain institýtynyń professory
"Egemen Qazaqstan" gazeti