بۇل ۇلىس – تٷركٸنٸڭ قازاققا ٶتە جاقىن بٸر بۇتاعى
تٷركٸ حالىقتارى ەلەم ٶركەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا ٷلكەن ٷلەس قوسىپ, جالپىاداميلىق دامۋ, مەدەني جەنە رۋحاني فاكتورلاردىڭ دامۋىن دا قامتاماسىز ەتٸپ كەلگەنٸ تاريحتان جاقسى بەلگٸلٸ. تٷركٸلەر شىن مەنٸندە ٶز دارا تۇلعالارىن ماقتان ەتٸپ, ولاردىڭ اتتارىن تاريحي يدەولوگييادا ساقتاپ كەلۋمەن بٸرگە, ولاردىڭ قىزمەتٸن پاش ەتۋ سەزٸمٸنە بٶلەنگەنٸ دە قۋانارلىق جايت.
لاقايلار ٶزبەك ۇلتى قۇرامىنداعى تٷركٸ ۇلىسى. ولار نەگٸزٸنەن قازٸرگٸ تەجٸكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى مەن وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندە, ياعني سامانييان (بۇرىنعى لەنين), كوفارنيحون (بۇرىنعى وردجونيكيدزەاباد), حيسسار اۋداندارىندا, حاتلون وبلىسىنداعى قورعانتٶبە جەنە كولاپ ايماقتارىندا قونىستانعان. بۇل ۇلىسقا جاتاتىن ادامداردىڭ سانى تەجٸكستاندا 500 مىڭنان استام, ال شەت ەلدەردە 500 مىڭعا جۋىق, ياعني جالپىلاي سانى بٸر ميلليونعا تايادى. لاقايلاردىڭ بٸرنەشە توبى تەجٸكستانمەن كٶرشٸ اۋعانستانداعى باعلان, قۇندىز, تاحور پروۆينتسييالارىندا, پەكٸستانداعى كاراچي قالاسىندا جەنە ونىڭ تٶڭٸرەگٸندە, ساۋد ارابيياسىنداعى مەككە, مەدينە مەن جيددا قالالارىندا, تٷركيياداعى جايلانپانار, انتاكييا, ىستانبۇل, شونلي ۋرفا جەنە زەيتٷن مۇرنى ايماقتارىندا, يرانداعى تەگەران قالاسى مەن ەلدٸڭ شيراز, زاحيدون, كەرمانشاح, عازۆين, حۋرمۋزحون پروۆينتسييالارىندا تۇرعىلىقتى ٶمٸر سٷرەدٸ.
لاقايلار تٷركٸ ۇلىستارىنىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقارعان ساقتار, ودان سوڭ ارعىندار مەن قىپشاقتاردىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. جۇرتقا بەلگٸلٸ, X-XV عاسىرلاردا بۇل ٷش رۋ ٸرٸ ەتنوستىق توپ بولىپ, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ەتنوگەنەزٸندە ەرەكشە رٶل اتقارعان. ولار ەتنوەلەۋمەتتٸك جەنە تاريحي دامۋ بارىسىندا لاقايلار رەتٸندە ەرەكشەلٸگٸن ساقتاپ كەلدٸ.
لاقاي ۇلىسىنىڭ قالىپتاسۋ جولى دا باسقا تٷركٸ تٸلدەس ۇلىستاردىڭ قالىپتاسۋ ٷدەرٸستەرٸنە ٶتە ۇقساس. عىلىمي ەدەبيەتتە ولاردىڭ تاريحى تۋرالى بٸرنەشە پٸكٸرلەر ايتىلعان. بۇلار: 1. جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن ايماقتاردا قالىپتاسىپ دامىعان تۇراقتى ەتنوستىق توپ; 2. لاقايلار – بۇرىنعى تٷركٸ قاعاناتىنداعى (VI عاسىر) تٷركٸلەردٸڭ ۇرپاعى; 3. ولار بۇل ايماقتارعا قارلۇقتارمەن (VIII عاسىر) جەنە موڭعولدارمەن (XIII عاسىر) بٸرگە اۋىپ كەلگەندەر; 5. لاقايلار – ماۋاروۋنناھرعا شايباني حان ەسكەرلەرٸمەن بٸرگە كەلگەن دەشتٸ قىپشاق ٶزبەكتەرٸ (XV-XVI عاسىرلار).
وسىناۋ ٷدەرٸستٸڭ نەتيجەسٸندە XV عاسىردىڭ سوڭى مەن XVI عاسىردىڭ باسىندا دەشتٸ قىپشاق ەلٸ, ال جاڭا تاريحتىڭ سوڭعى كەزەڭدەرٸندە باسقا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ كەيبٸر توپتارى دا ورتالىق ازيياعا اۋىپ كەلٸپ, بايىرعى ەتنوس قۇرامىنا تابيعي جولمەن سٸڭٸسٸپ كەتكەن. بۇل جاعداي XVII-XVIII عاسىرلارعا دا تەن ەكەندٸگٸن قازٸرگٸ كٷننٸڭ تاريحي فاكتٸلەرٸ دە سيپاتتاپ تۇر.
بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن لاقاي ەتنونيمٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ مەن ونىڭ ماعىناسى تۋرالى انىق پٸكٸرلەر جوق ەدٸ. ٶزٸمنٸڭ كٶپ جىلدىق ٸزدەنٸستەرٸمنٸڭ نەتيجەسٸ بولعان جەنە لاقايلار شەجٸرەسٸندە كەزدەسەتٸن قازاق ۇلتىنا ۇقساس ەتنونيمدەر تاريحىمىزدىڭ, سونىمەن قاتار ەتنوستىق قالىپتاسۋىمىزدىڭ جالپىلىعىن بٸلدٸرەتٸن فاكتورلار جاڭا بولجامدار ايتۋعا نەگٸز بولدى. مەن قازاقتاردا «الاقاي باتىر» داستانىنىڭ بار ەكەنٸن ەستٸپ, ونى ٸزدەي باستادىم. بۇل تاقىرىپتى جىرلاعان جىراۋلار ٶمٸردەن ٶتكەن بولسا دا, ونىڭ ٸزباسارلارى ەل ٸشٸندە ەلٸ دە بولسا بار ەكەنٸنەن ٷمٸتتەنٸپ, بٸرنەشە رەت شىمكەنت, سايرام, تٷركٸستان قالالارىنا بارىپ, ٶمٸرزاق قالبايۇلىنىڭ وسى داستاندى جىرلاعانىن, دٷنيەدەن ٶتكەنٸن, بۇل شىعارمانى جىراۋدان عالىم, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىدىرەلٸ ساتتاروۆ جازىپ العانىن ەسٸتتٸم. نەتيجەسٸندە, پروفەسسور سايدەلٸ ورازاليەۆتٸڭ كٶمەگٸمەن ق.ساتتاروۆتىڭ 2006 جىلى الماتىدا جارىق كٶرگەن «قازاقتىڭ ەرلٸك ەپوستارى» شىعارماسىن تاۋىپ, «الاقاي باتىر» داستانىمەن تانىستىم. سٶيتٸپ, بۇل ۇلىستىڭ قالىپتاسۋى جەنە ونىڭ ەتيمولوگيياسىنا قاتىستى قۇندى مەلٸمەتتەردٸڭ بارلىعىنا كٶز جەتكٸزدٸم. ەپوس بىلاي باستالادى:
«قىپشاق ەلٸنەن الاڭقاي باتىر شىققان ەكەن, بٸراق ول ەرتە ٶمٸردەن وزادى. ودان الاقاي باتىر دەگەن ۇل قالادى. بۇل كەزەڭدە, ياعني XIV-XVI عاسىرلاردا قىپشاقتارعا قىزىلباستاردىڭ شابۋىلى مەن باسقىنشىلىعى كٷشەيگەن ۋاقىت ەدٸ. قىزىلباستاردىڭ حانى پازىلشاحتىڭ ادامدارى الاقاي باتىردىڭ ەكەسٸنەن قالعان جىلقى ٷيٸرٸن ايداپ ەكەتەدٸ. بۇنى ەستٸگەن ون ەكٸ جاسار جەتكٸنشەك جالعىز ٶزٸ جىلقىلاردى قايتارىپ الۋ ٷشٸن جولعا شىعادى. قىزىلباستار الاقايدى ۇستاپ الىپ, پازىلشاحتىڭ الدىنا اپارادى. حاننىڭ جارلىعى بويىنشا, ونىڭ اياعىنا كٸسەن سالىپ, قىزىلباستاردىڭ مالدارىن سۋارۋ ٷشٸن قۇدىقتىڭ باسىنا بايلاپ قويادى. جاس جٸگٸت كٷندٸز-تٷنٸ سۋ تارتىپ, ەبدەن سٸلەسٸ قۇريدى. ەر كٷنٸ قىزىلباستاردىڭ بالالارى كەلٸپ, وعان تاس لاقتىرىپ, كەلەمەجدەپ كٷلٸپ جٷرەدٸ.
پازىلشاح 12-13 جىل بۇرىن قىپشاقتاردان قىرمىزى دەگەن قىزدى ۇرلاپ ەكەلگەن ەكەن, ونى توقال ەتٸپ الىپ, ودان 11-12 جاسار شەمسٸنۇر دەگەن قىز تۋادى. ول دا بٸر كٷنٸ قىزىلباس بالالارمەن كەلٸپ, تۇتقىندى, ياعني الاقاي باتىردى تاماشالاپ, بولعان وقيعانى اناسىنا ايتادى. ال تۇتقىننىڭ رەڭٸ سٸزگە ۇقسايدى دەيدٸ. اناسى بۇل قىپشاق, مەنٸڭ ەۋلەتٸمنەن بولار-اۋ دەپ ويلاپ, جاسىرىنىپ, قۇدىقتىڭ باسىنا كەلەدٸ. سٶيتەدٸ دە الاقاي باتىرمەن سٶيلەسٸپ, تەك تاماق قانا جٸبەرٸپ تۇرا الامىن, باسقا كٶمەك قولىمنان كەلمەيدٸ, ٶزٸم دە قىزىلباستاردىڭ باقىلاۋىندامىن دەيدٸ. وسىلايشا قىزى شەمسٸنۇردان لاجى بارىنشا تاماق جٸبەرٸپ وتىرادى. بٸراز ۋاقىت ٶتەدٸ. ٶستٸپ جٷرٸپ, الاقاي باتىر مەن شەمسٸنۇر بٸر-بٸرٸنە عاشىق بوپ قالادى. بۇل كەزدە پازىلشاحتىڭ گۋزال دەگەن جاس توقالى ٶز كٷيەۋٸن ونشا جاقتىرماي جٷرەتٸن ەدٸ. ول دا سىمباتتى الاقاي باتىردى جاقسى كٶرٸپ قالادى. پازىلشاح قىرىمعا سوعىسقا كەتكەن كەزدە گۋزال وسى سەتتٸ پايدالانىپ, پاتشانىڭ قوراسىنداعى اتتارعا قارايدى دەگەن سىلتاۋمەن الاقاي باتىردى ٶز اۋلاسىنا اۋىستىرىپ, ويىن ايتادى. الاقاي باتىر دا تۇتقىندىقتان قۇتىلۋدى ويلاپ, ونىڭ شارتتارىنا رازى ەكەنٸن, تەك بٸرنەشە كٷن ٶزٸنە كەلۋ ٷشٸن مٷمكٸندٸك بەرۋدٸ سۇرايدى. پاتشانىڭ اتتارىنا قاراپ, بٸر ۇشقىر تۇلپارعا كٶز سالىپ قويادى. پاتشانىڭ قىپشاق توقال ەيەلٸ قىرمىزىنىڭ وتاۋى دا جاقىن ماڭدا بولعاندىقتان, الاقاي باتىر ولارمەن جيٸ-جيٸ كەزدەسٸپ, سٶيلەسٸپ وتىرادى. شەمسٸنۇردى الىپ قاشۋ ٷشٸن ونىڭ اناسىنان اق باتا الادى.
بٸر كٷنٸ گۋزال وعان قوسىلۋدىڭ كەزٸ كەلگەنٸن ايتادى. ال الاقاي باتىر ول ٷشٸن اياعىنداعى كٸسەندٸ شەشۋدٸ جەنە اينالاداعى بارلىق ساقشىلاردى الىسىراق جٶنەلتۋ كەرەك ەكەنٸن, ەگەر ولار كٶرٸپ قالسا, ەكەۋٸنٸڭ دە باسى كەتەتٸنٸن ايتادى. سوندا تاڭ ازاندا گۋزالدىڭ ٷيٸنە كەلەتٸنٸن ايتادى. كٸسەن شەشٸلٸپ, قاراۋىلدار ايدالعان سوڭ, الاقاي باتىر قاراڭعى تٷسكەنٸن كٷتەدٸ دە كٷزەت بٶلمەسٸندەگٸ قارۋمەن قۇرالدانىپ, شەمسٸنۇردى پاتشانىڭ جٷيرٸك اتىنا مٸنگٸزٸپ الىپ قاشادى. گۋزال تاڭ اتقانشا الاقاي باتىردى كٷتٸپ, شىدامى تاۋسىلعان سوڭ, ونىڭ جاتاتىن جەرٸنە كەلٸپ, الاقاي باتىردى تابا المايدى. جٷگٸرٸپ قوراعا بارسا جٷيرٸك اتى دا, ارنايى بٶلمەدەگٸ قارۋلار دا جوق. سوندا عانا ٶزٸنٸڭ الدانعانىنا, باتىردىڭ قاشىپ كەتكەنٸنە كٶز جەتكٸزەدٸ دە شاشىن جۇلىپ شىڭعىرادى. قاراۋىلدار جٷگٸرٸپ كەلگەندە, تٷندە قىپشاقتار شابۋىل جاساپ, الاقاي باتىردى دا, قارۋ-جاراقتى دا, جٷيرٸك اتتى دا الىپ كەتتٸ دەپ اقتالا باستايدى.
قىزىلباستىڭ ەسكەرلەرٸ جينالىپ, قىپشاقتاردىڭ ارتىنان قۋادى. بٸرنەشە ساعاتتان كەيٸن جاۋدىڭ قاراسى كٶرٸنگەن سوڭ الاقاي باتىر شەمسٸنۇردى اتتان تٷسٸرٸپ, ٶزٸ ولجا ەتٸپ العان قىلىش جەنە نايزالارمەن قىزىلباستارعا قارسى شاۋىپ, بٸرنەشە ساعاتتىق شايقاستا جارالانسا دا جەڭٸپ شىعىپ, شەمسٸنۇردى ٷيٸنە ەكەلەدٸ (مٷمكٸن, قازاقتارداعى قىز الىپ قاشۋ دەستٷرٸ لاقايلاردىڭ اتاسى – الاقاي باتىردان باستالاتىن شىعار – اۆت.).
پازىلشاح قىرىم سوعىسىنان جەڭٸلٸپ, باسى يٸلٸپ, ەلٸنە قايتىپ كەلسە, قىپشاق تۇتقىننىڭ ٶز قىزىن, جٷيرٸك اتىن جەنە قوس قارۋىن الىپ قاشقانىن ەستيدٸ. مۇنداي ماسقارالىققا شىداي الماي, ەسكەر جيناپ, تاعى دا جورىققا اتتانادى. بۇل حابار قىپشاق ەلٸنە جەتەدٸ. الاقاي باتىر قىپشاقتاردىڭ حانىمەن كەزدەسٸپ, بۇل سوعىستىڭ سەبەبٸ ٶزٸ ەكەنٸن, سوندىقتان قاندى شايقاسقا الدىمەن ٶزٸ شىعاتىنىن ايتادى. پازىلشاح بٸرنەشە كٷن جٷرٸپ جەتەدٸ. بۇل كەزدە قىپشاقتىڭ ساربازدارى مەن باتىرلارى دا جينالىپ, دايىن تۇرادى. الاقاي باتىر مايدانعا شىعىپ, پازىلشاحقا ەندٸ ٶزٸنٸڭ قايىناتاسى ەكەنٸن, قىزى ونىڭ قولىندا وتىرعانىن, تۋىسقاندىق بايلانىس ورناتۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ, جاۋدىڭ بٷكٸل ەسكەرٸن ٷيٸنە قوناققا شاقىرادى. پازىلشاح بۇل ۇسىنىستى قابىلدامايدى. سوعىساتىنىن ايتىپ, ورتاعا ٶز باتىرىن شاقىرادى. قىپشاقتاردان الاقاي ورتاعا شىعىپ, جاۋدىڭ باتىرىن جەڭەدٸ. نەتيجەدە ەكٸ ارادا قانتٶگٸس شايقاس باستالادى دا, قىزىلباستار قىپشاقتاردان جەڭٸلە باستايدى. قىپشاقتار سوعىستى توقتاتىپ, تاعى دا تۋىسقان بولعاندارىن ەسكەرتٸپ قوناققا شاقىرادى. جەڭٸلگەن پازىلشاح ۇسىنىستى قابىلداۋدان باسقا شاراسى قالمايدى. الاقايدىڭ ٷيٸنە كەلٸپ قىزىمەن كٶرٸسەدٸ. بٸرنەشە كٷندٸك سىي-سيياپاتتان كەيٸن الاقايدىڭ باسشىلىعىندا قىپشاق باتىرلارى دا پازىلشاحتى قورعاپ, قىزىلباستاردىڭ ەلٸنە بارادى. ول جەردە دە ٷلكەن داستارقان جايىلىپ, سيياپات بولىپ, ەكٸ ەل تىنىشتىقتا ٶمٸر سٷرۋگە كٸرٸسەدٸ.
XVII-XVIII عاسىرلاردان باستاپ لاقايلار جيدەلi بايسىن, ياعني وڭتٷستٸك بۇحارا ماڭىن مەكەندەدٸ. قازاق ەلٸندە بۇل كەزەڭدە جوڭعارلار مەن قالماقتاردىڭ باسقىنشىلىعىنا قارسى ەلدٸ بٸرٸكتٸرگەن قارامەندە بي دەگەن ەۋليە بولعان. قازٸرگٸ تەجٸكستاننىڭ استاناسى دۋشانبە قالاسىنان 20 شاقىرىم جەردە لاقايلار تۇراتىن ٷلكەن قارامەندە, الماتى اۋىلدارىنىڭ ەكٸ جارىم عاسىردان بەرٸ بار ەكەنٸ لاقايلاردىڭ قازاقتارمەن ەتنوگەنەتيكالىق جاقىندىعىن ايقىنداي تٷسەدٸ.
1920 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە بۇحارا ەمٸرلٸگٸ قۇلاتىلدى. ەندٸ قازٸرگٸ تەجٸكستان اۋماعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ شىعىس بۇحارا وكرۋگٸ دەپ اتالىپ, ونىڭ قۇرامىندا دۋشانبە, قورعانتٶبە, كۋلاب جەنە عارم وبلىستارى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار, دۋشانبە وبلىسىنىڭ قۇرامىنداعى اۋىلدار لاقاي, جاڭابازار, عازىمەلٸك, يابان, حيسار جەنە فايىزابات اۋداندارى قۇرامىنا بٸرٸكتٸرٸلدٸ. 1924 جىلى كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق شەكارالاۋ ساياساتى نەتيجەسٸندە ٶزبەكستاننىڭ قۇرامىندا تەجٸكستان اۆتونومييالى رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان سوڭ, 1927 جىلى بۇرىن ٶمٸرگە كەلگەن اۋداندار ودان سايىن كەڭەيتٸلٸپ, قازٸرگٸ رۋداكي, يابان, قوراسان, ۆارزوب اۋداندارىن بٸرٸكتٸرەتٸن لاقاي-تەجٸك اۋدانى قۇرىلعان بولاتىن. سول اۋداندا قارامەندە اۋىلدىق كەڭەسٸ بەلگٸلەنەدٸ دە, ول قۇرامىنا كاۆكي, جەرمەشٸت, قىزىلقىستاق, قورقۇدىق, پاحرابات, بوربۇلاق, حوراز, قىشىلى, كٷردەكساي, مىرزاعۇلابات, تٷيەشٸابات, ەشمە, شار-شار, تاسبۇلاق, كٸشٸمەرگەن, ورازباي, اقباس, كٷنتۋابات, ٶزدەنابات, اقسارىابات, قارامەندە جەنە الماتى سىندى ونداعان اۋىلداردى قامتىدى. 1959 جىلى ورتالىقتاندىرۋ وڭتٷستٸك تەجٸكستان, ياعني ۆاحش اڭعارىنا كٶشٸرٸلدٸ. قارامەندە اۋىلدىق كەڭەسٸنٸڭ تۇرعىندارى ازايعان سوڭ, ونى باسقا اۋىلدارمەن قوسىپ, داحاناكيٸك اۋىلدىق كەڭەسٸ دەپ اتاي باستادى», دەلٸنگەن 2007 جىلى دۋشانبەدە جارىق كٶرگەن ق.احمەدوۆتٸڭ ەڭبەگٸندە. سٶيتٸپ, قارامەندە دەگەن ات رەسمي شەڭبەرلەردە ٶشٸرٸلٸپ, تەك حالىقتىڭ تاريحي جادىندا عانا قالدى. قارامەندە بيدٸڭ قابٸرٸ قازاقستاننىڭ قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىندا 1992 جىلى قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, 2012 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە بالقاش قالاسىندا ٷلكەن ەسكەرتكٸشتٸڭ ورناتىلعانى وسى تاريحي تۇلعانىڭ حالقىمىزدىڭ ەتنوەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني دامۋىنداعى ورنىن كٶرسەتەدٸ. قازٸرگٸ تەجٸكستاندا جاسايتىن لاقاي ەلٸنٸڭ ماقساتى – قارامەندە اۋىلىندا اقتوعايداعى اتامىزدىڭ قابٸرٸنەن توپىراق الا بارىپ, ەۋليەنٸڭ قاسيەتتٸ قابٸرٸن تٸكتەپ, وعان ەسكەرتكٸش ورناتۋ. بۇل ونداعى ەلدٸڭ رۋحاني كەمەلدەنۋٸندە ٶتە ماڭىزدى بولىپ تۇر.
سونىمەن, لاقايلاردىڭ قازاقتارمەن تۋىستىق, تاريحي بايلانىستارىن دەلەلدەي تٷسەتٸن جاعداي وسى قارامەندە بي. قارامەندە دەگەن اۋىل قازٸر فاحراباد دەپ ٶزگەرگەنٸمەن, لاقايلاردا بٷگٸنگە دەيٸن بار. دەمەك, بۇل اۋىل تۇرعىندارى قارامەندە بيدٸڭ ۇرپاقتارى بولىپ, ٶز اتالارىنىڭ قۇرمەتٸ ٷشٸن جەردٸ سول كٸسٸنٸڭ اتىمەن اتاعان.
ەكٸ حالىقتى جاقىنداتا تٷسەتٸن تاعى بٸر جاعداي: لاقايدىڭ ٷلكەن رۋى ەسەنقوجا دەپ اتالادى. شىمكەنت ماڭىنداعى سايرامدا ەسەنقوجا, ياعني قازى بايزابيدٸڭ كەسەنەسٸ بار. ونىڭ تٶمەنگٸ بٶلٸگٸندە كٶكتاس دەگەن اۋىل جاتىر. لاقايلاردىڭ ەسەنقوجا رۋى ورنالاسقان دۋشانبە قالاسىنان 10 شاقىرىم قاشىقتىقتا كٶكتاس اۋىلى بولعان. قازٸر سامانييان دەپ اتالادى. بۇدان تىس سايرامداعى كٶكتاستان 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا سۇلتانرابات اۋىلى بار ەكەن. دۋشانبەدەگٸ كٶكتاستان دا دەل وسىنداي قاشىقتىقتا سۇلتاناباد اۋىلى قونىس تەپكەن. بٸزدٸڭشە, بۇلار كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. ول بٸر كەزدەردەگٸ وسى حالىقتارعا قاتىستى ٶتكەن تاريحي وقيعالاردىڭ دەلەلٸ بولۋى مٷمكٸن.
XVIII-XIX عاسىرلاردا ايماقتاعى لاقايلاردىڭ ابىروي-بەدەلٸ ارتىپ, ٸرٸ جايلاۋلار سولارعا قاراستى بولادى. ولاردىڭ اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى مەن عيسسارلىق قويلارى تاريحي دامۋ بارىسىندا ماۋاروۋنناھر ٶڭٸرٸنٸڭ مال شارۋاشىلىعىندا جەتەكشٸ ورىنعا شىققان.
بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ تاۋلى اۋىلداردا ەيەلدەر ەركەكتەرمەن قاتار اتقا مٸنەدٸ. بۇل قۇبىلىس, ەرينە, لاقايلاردىڭ قامبار اتا تٷلٸگٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن بايقاتادى. لاقايلاردا جىلقى شارۋاشىلىعى دامىعان. جەتپٸسٸنشٸ جىلدارعا دەيٸن قىمىز ٶندٸرٸسٸ بولدى. ەكٸ حالىق بٸر-بٸرٸمەن قىز الىسىپ, قىز بەرٸسٸپ, مىڭ جىلدىق قۇداندالى سىيلاستىقتا ٶمٸر سٷردٸ.
تٶڭكەرٸسكە دەيٸن لاقايلار تٷركٸ قۇرامداس بٶلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە بۇحارا ەمٸرلٸگٸنٸڭ ٶمٸرٸندە بەلگٸلٸ بٸر ورىن الىپ, ٶزٸندٸك مەرتەبەگە جەتكەن. ولار نەگٸزٸنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. كٶكپار تارتۋدا داڭقى شىعىپ, لاقاي دەپ اتالاتىن اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى ٶسٸرٸپ, تەۋەلسٸز دە ەركٸن ٶمٸر سٷرگەن.
XX عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىندا لاقايلار دا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا ەل قورعانىشى رەتٸندە قاتىناسقان. سوندىقتان دا بۇرىنعى كەڭەس زامانىندا, باسقا ەتنوستىق توپتار سيياقتى, لاقايلار دا قۋعىن-سٷرگٸن ساياساتىنىڭ باستى نىسانىنا اينالعان.
لاقايلاردىڭ 1921-1931 جىلدارداعى بولشەۆيكتەرگە قارسى كٶتەرٸلٸسٸنە باسشىلىق جاساعان – مۇحاممەد ىبىرايىمبەك. «ول العاشقىدا ٶز اينالاسىنا تٶرت مىڭعا جۋىق ادام جيناعان بولسا, 1921 جىلعى جەلتوقسان ايىنا تامان وعان باعىنىشتى ەسكەرلەردٸڭ سانى ون مىڭعا جەتتٸ». «ىبىرايىمبەك قىسقا ۋاقىتتا 10 000-نان استام ەسكەر جيناپ, كولاپ, بالجۋان, قاراتەگٸن, دارباز, حيسسار وبلىستارىن قىزىل ەسكەرلەردەن بوساتتى» دەگەن دەرەكتەر بار. 1984 جىلى تاشكەنتتە جارىق كٶرگەن «باسماچەستۆو: سوتسيالنو-پوليتيچەسكايا سۋششنوست» دەگەن كٸتاپتا.
جالپى العاندا, 1926 جىلدىڭ جازعى شاعىنا دەيٸن ىبىرايىمبەك بايسىن, دەناۋ, حيسسار, قورعانتٶبە, داڭعارا, قىزىلمازار, جارىپكٶل, كولاپ, بالجۋان ايماقتارىندا سوعىستار جٷرگٸزٸپ, ٸرٸ جەڭٸستەرگە قول جەتكٸزەدٸ. بٸراق بولشەۆيكتەردٸڭ سان جاعىنان دا, سوعىس تەحنيكاسى جاعىنان دا باسىم بولعاندىعىنان 1926 جىلى جازدا اۋعانستانعا اۋىپ كەتەدٸ. 1929 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە بيلٸك باسىنا ومونۋللانىڭ ورنىنا باچاي ساقو كەلگەن سوڭ, ىبىرايىمبەك اۋعانستاننىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸنە كٶشٸپ, ەۋەلٸ باچاي ساقونىڭ بيلٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن كٷرەسكە كٸرٸسەدٸ. ال كەيٸنٸرەك سولتٷستٸكتەگٸ تٷرٸكمەندەردٸڭ پٸرٸ – يشان حاليفامەن بٸرلەسٸپ, تٷركٸلەردٸڭ ٶكٸمەت بيلٸگٸن ورناتۋعا اتسالىسادى. وسى ۋاقىتقا تامان اۋعاندار بيلٸگٸ نەدٸر شاحتىڭ قولىنا ٶتكەن ەدٸ. نەدٸر شاح ۇلىبريتانييادان جەردەم العاندا, ىبىرايىمبەكتٸڭ ەسكەرلەرٸ ەمۋدارييانىڭ تەجٸكستانمەن شەكتەس تۇسىنا شەگٸنە باستايدى. نەتيجەسٸندە, 1931 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ول كەڭەس جەرلەرٸنە ٶتٸپ, بولشەۆيكتەرگە تۇتقىنعا بەرٸلەدٸ. سوڭىرا ونى دۋشانبەدەن تاشكەنتكە الىپ كەلٸپ, بٸر جىل بويى تەرگەۋگە سالعان سوڭ, 1932 جىلعى تامىز ايىندا ٶزبەكستان استاناسىندا اتىپ ٶلتٸرەدٸ.
لاقايلاردىڭ ٶزگەشە بٸر ەدەت-عۇرىپتارى مەن سالت-دەستٷرلەرٸ بار. ولاردىڭ قىزدارىنىڭ قولىنان شىققان تٸگٸن ماكرامەسٸ, جٷك شارىعىش, اينا-قالتالار جەنە سولارعا ۇقساس باسقا دا ۇلتتىق مەدەنيەت ٷلگٸلەرٸ تەك قانا ورتالىق ازييا, تمد ەلدەرٸندە عانا ەمەس, تٸپتٸ باتىس ەۋروپاداعى ەتنوگرافييالىق مۇراجايلاردىڭ كٶركٸنە كٶرٸك قوسىپ وتىر. ەسٸرەسە, لاقايلاردىڭ تٸگٸن جاپقىشتارى مەن كەستەلٸ تاقييالارى ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ ٶزگەشە بٸر ٷلگٸلەرٸ بولىپ كٶزگە تٷسەدٸ. لاقايلاردىڭ ەدەت-عۇرىپتارى مەن سالت-دەستٷرلەرٸ, بۇل حالىقتىڭ قايتالانباس اۋىز ەدەبيەتٸ مەن ديالەكتٸسٸ تۇراقتى عىلىمي زەرتتەۋدٸ كەرەك ەتەدٸ.
نەسٸرەددين نازاروۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, تاشكەنتتەگٸ كاماليددين بەҳزاد اتىنداعى
سۋرەت جەنە ديزاين ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
