Foto:okg.kz
Qazaqstannyń mádeni kody – bul ulttyq dástúrlerdi, rýhani qundylyqtardy jáne tarihi murany saqtaý men dáripteýge baǵyttalǵan memleket sharalarynyń jiyntyǵy.
Mysaly 2004 jyly «Mádeni mura» baǵdarlamasy iske qosyldy. Baǵdarlama aiasynda birqatar maqsattar kezeń-kezeńmen iske asyp keledi. Birinshiden, tarihi eskertkishterdi qalpyna keltirý jumystary jalǵasyn taýyp keledi. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi, Tamǵaly petroglifteri syndy mańyzdy eskertkishter IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine engizilgen. Sonymen qatar, Otyrar, Sairam, Taraz syndy qalashyqtarda arheologiialyq eskertkishter qalpyna keltirilip jatyr.
Baǵdarlama aiasynda ádebi, tarihi jáne ǵylymi shyǵarmalardy shetel tiline aýdarý maqsaty da kózdelgen. Jaqynda Qazaqstan tarihyna arnalǵan jeti tomdyq jinaq basylyp shyǵarylady dep josparlanǵan. Bul jinaq Qazaqstannyń ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deiingi tarihyn qamtidy. Ony jazýǵa Marǵulan atyndaǵy Arheologiia institýty, Halyqaralyq Túrki akademiiasy, Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýty siiaqty jetekshi ǵylymi uiymdar atsalysady. Bul ulttyq biregeilik pen ótkenniń mańyzdy sátterin qaita jańǵyrtýǵa múmkindik beredi. Atalmysh igi ister týraly Prezident Ulttyq quryltaida birneshe ret atap ótken edi.
«Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda «Qasietti Qazaqstan» jobasy iske qosyldy. Bul joba elimizdiń kieli jerlerin zerttep, dáripteýde, el ishindegi týristik áleýetti damytýda mańyzdy ról atqarady. 2023–2024 jyldary mádeni eskertkishterdiń sanyn kóbeitý, olardy tsifrlyq formatqa aýystyrý, sondai-aq Qazaqstannyń mádeni murasyn sheteldik aýditoriiaǵa tanystyrý syndy mańyzdy maqsattar josparlanǵan. Mysaly, tarihi mańyzy bar nysandar týraly 3D kartalar men sandyq pasporttar qurylyp, arnaiy saittarda qoljetimdi etilýde, al bul óz kezeginde týrister men zertteýshilerge yńǵaily platforma usynady.
Jobanyń bir bóligi retinde BBC jáne National Geographic arnalary Qazaqstannyń sakraldy jerleri týraly derekti filmderdi kórsetti. Bul Qazaqstannyń mádeni-tarihi imidjin halyqaralyq deńgeide nyǵaitýǵa úles qosty. Qazirgi ýaqytta “100 jańa esim” jáne “Týǵan jer” siiaqty arnaiy baǵdarlamalar da el ishinde patriotizmdi nasihattaýǵa jáne mádeni murany qoldaýǵa baǵyttalǵan.
Elimizden tys jerdegi eskertkishterdi de qalpyna keltirý jumystary jalǵasyp jatyr. Mysaly Siriianyń Damask qalasynda Ál-Farabi kesenesi men mádeni ortalyǵynyń qurylysy júrgizildi. Mysyrdaǵy Sultan Beibarys meshitine restavratsiia jasaldy.
Sonymen birge, mádeniettiń damýyna qoldaý kórsetý maqsatynda shyǵarmashylyq indýstriialardy damytýǵa erekshe nazar aýdarylyp keledi. Mysaly, Almatyda álemdik deńgeidegi óner murajaiy salynýda. Bul murajai qazaqstandyq ónerdi álemdik deńgeide tanytýǵa, sondai-aq otandyq óner salasyndaǵy mamandardyń kásibi damýyna yqpal etetin bolady.
Zamanaýi óner murajaiy osy jyldyń kúzinde ashylady degen aqparat bar. Bul jobany qazaqstandyq metsenat Nurlan Smaǵulov qarjylandyryp, qurylysyn sheteldik kompaniialar júrgizip jatyr.
Joba Almaty qalasynyń mádeni ortalyǵy bolýǵa baǵyttalǵan jáne murajaida halyqaralyq standarttarǵa sai kórme zaldary, kópfýnktsionaldy zaldar, restavratsiia sheberhanalary, oqytý sheberhanalary men basqa da oryndar bolady. Bul murajai Ortalyq Aziiada zamanaýi ónerge arnalǵan alǵashqy oryn bolmaq.
Mundai sharalar eldiń mádeni-rýhani qundylyqtaryn saqtap qana qoimai, ony zamanaýi qoǵamǵa beiimdeýge jáne ulttyq bolmysyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan.
