Foto: Nurlan Qulbaevtyń jeke muraǵatynan
Arab kalligrafiiasymen jazý – sol tarihymyzdyń ǵasyrlar boiy jalǵasqan bir kezeńin bildiredi. Mańǵystaý óńirinde HH ǵasyrǵa deiingi eskertkishterdiń basym kópshiligi osy jazýmen bederlengen. Bul suhbatta zertteýshi Nurlan Qulbaev Ult.kz tilshisine tastaǵy jazýlardyń tarihi mańyzy men olardyń qazaq mádenietindegi ornyn keńinen baiandap berdi.
Ol Mańǵystaý óńirindegi arab kalligrafiiasymen jazylǵan qulpytastar men eskertkishterdi zertteý barysynda jinaqtaǵan tájiribesimen bólisedi. Zertteý jumysy arqyly ol qazaq dalasynda XIX ǵasyrdan bastap jazbalardyń qazaq tilinde jazyla bastaǵanyn, al oǵan deiingi kezeńde jazý tiliniń ózbek, tatar, túrikmen, arab jáne parsy elementterimen aralas bolǵanyn dáleldegen.
– Nurlan Abyzuly, Mańǵystaýdy «aspan astyndaǵy murajai» deimiz. Ólkedegi búkil tarihi, tabiǵi, sáýlet jáne arheologiialyq eskertkishterdi anyqtaý, aldyn ala esepke qoiý, ǵylymi-zertteý, memlekettik qorǵaýǵa alý, tehnikalyq jaǵdaiyn tekserý, inventarlyq nómirlerin jańǵyrtý, qujattaryn tolyqtyrý, qalpyna keltirý, arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizý, qorǵaý, saqtaý, aǵartý, nasihattaý – ózińiz basqaryp otyrǵan «Mańǵystaý memlekettik tarihi-mádeni qoryǵy» MM-niń quzyretinde. Jalpy Mańǵystaýdaǵy tarihi oryndar men eskertkishter týraly qysqasha tanystyryp ótseńiz?
– 1983 jyly IýNESKO janyndaǵy Eskertkishter men kórnekti oryndardy qorǵaý máseleleri jónindegi Halyqaralyq keńes Assambleiasy 18 sáýir - Halyqaralyq eskertkishter men tarihi oryndar kúni retinde belgilegen. 1984 jyldan bastap IýNESKO quramyndaǵy 65 elde, sonyń ishinde bizdiń elimizde de shartty túrde jyl saiyn atap ótiledi.
Qazaqstannyń Halyq jazýshysy Ábish Kekilbaiuly aitqandai «Mańǵystaý – árbir bederi, ǵajaiyp taýly tasy aqiqatty ańyzǵa toly, tarihi-mádeni eskertkishterge bai ólke». Mańǵystaý túbegi – bul tek tabiǵi bailyqtyń qoimasy ǵana emes. Onyń aýmaǵynda tas dáýirinen bastap qazirgi kezimizge deiingi ýaqyt ishinde halyq sáýletshileri salǵan biregei tarihi, sáýlet eskertkishteri shoǵyrlanǵan, olardyń kópshiligine búkil Eýraziiada teńdesi joq.
Oblys aýmaǵyndaǵy tarihi-sáýlet jáne arheologiialyq eskertkishterdi ǵylymi zertteý, memlekettik qorǵaýǵa alý, olardy nasihattaý, qorǵaý-saqtaý maqsatynda 1980 jyly «Mańǵystaý men Ústirt materialdyq mádenieti eskertkishteriniń murajai-qoryǵy» qurylǵan. 1992 jyldan bastap bul memlekettik mekeme «Mańǵystaý memlekettik tarihi-mádeni qoryǵy» dep atalady. Biyl “Mańǵystaý memlekettik tarihi-mádeni qoryǵy” memlekettik mekemesine biyl 45 jyl tolyp otyr.
Qazirgi tańda Mańǵystaý oblysy boiynsha 590 tarih jáne mádeniet eskertkishi memlekettik tizimge engizilgen, onyń ishinde 20 eskertkishtiń respýblikalyq mańyzy bar. Olar 350 arheologiialyq nysandar – tas dáýiriniń eldi mekenderiniń oryndary, qola jáne temir dáýiriniń dini-qabirleý keshenderi, orta ǵasyrlyq Uly Jibek jolyndaǵy qalalar, bekinister, kerýen-sarailar, sondai-aq, úlken-kishi sáýlet týyndylary shoǵyrlanǵan 176 ansambldi keshender men 64 sáýlet jáne qala qurylysynyń eskertkishteri. Buǵan qosa 900-ge jýyq tarihi-mádeni mura obektileri aldyn ala esepke alý tizimine engizilgen.
2021 jyly «Mańǵystaý túbeginiń jerasty meshitteri» degen ataýmen IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralarynyń aldyn-ala tizimine Oǵlandy jerindegi Beket ata jerasty meshiti, Qaraman ata, Shaqpaq ata, Shopan ata jáne Sultan-úpi jerasty meshitteri engizilgen. Sondai-aq, bul tizimge «Jibek joly: Edil-Kaspii mańy aralyq koridor» seriialyq transulttyq nominatsiiasy sheńberinde orta ǵasyrlyq Saraishyq, Jaiyq qalashyqtarymen qatar Mańǵystaýdaǵy «Qyzylqala qalashyǵy» da engizilgen.
– Mańǵystaýdaǵy tarihi oryndarǵa kelýshilerdiń suranysy qandai? Qai maýsymda týrister sany arta túsedi?
– Mańǵystaý – elimizde týristik salany damytýda úlken múmkindigi bar aimaq. Bul jer shól dalanyń keremet landshaftarynyń barlyq túrin, qart Kaspiidiń kókshil sýy men sheksiz qumdy jaǵajaiyn, kóshpeli sáýlet óneriniń jarqyn da, qaitalanbastai úlgilerin, qazaqtyń alǵashqy qaýymdyq dástúrli mádenietin ózine sińirip alǵan. Kieli jerler nemese rýhani qasietti oryndar – halyqtyń rýhani dástúriniń tiregi, erekshe qasterlenetin tabiǵi jerler, dini sáýlettiń airyqsha qasterli eskertkishteri, keseneler, halyq jadynda óshpes iz qaldyrǵan tarihi jáne saiasi oqiǵalarmen bailanysty oryndar da bar. Aldaǵy ýaqytta, osy «kieli beldeýdiń» obektileri týrizm indýstriiasy úshin órleý núktesine ainalýy tiis.
Oblystaǵy sakraldy nysandarmen qatar, Sherqala, Bozjyra, Tuzbaiyr, Ybyqty saiy, Torysh konkretsiialyq tastary tárizdi erekshe qasterlenetin tabiǵi oryndarǵaalys-jaqyn shetelderden keletin týrister men qonaqtardyń sanykún sanap artyp keledi.Týristik baǵytta ornalasqan tarihi-mádeni eskertkishterge jyldyń kóktem, jaz jáne kúz mezgilderiniń barlyq ýaqyttarynda da suranystar toqtaǵan emes. Olar oblystaǵy týristik qyzmet kórsetetin uiymdar arqyly óz joldarymen bara beredi, keide tarihi-mádeni qoryqtyń mamandaryna gid-ekskýrsovod qajettigin aityp, habarlasyp jatady, kópshilik kieli oryndarda kelýshilerge qoǵamdyq qorlar shyraqshylyq qyzmetin kórsetip otyr.
Osy oraida, rýhani muramyzǵa súiene otyryp, ishki mádeni jáne ziiarat etý týrizmin damytý men qoldaýdy qajet etedi. Tarihi-mádeni qoryq mekemesi oblystaǵy kieli oryndar týraly 3 tildegi málimetter men fotosýretterge qol jetimdilikti qamtamasyz etý maqsatynda «Mańǵystaýdyń kieli oryndary» interaktivti kartasy - mangystau.inmap.kz saity jasaqtalyp, qoldanysqa engizildi. Qasietti nysandardyń 3D virtýaldy týrlary daiyndaldy, QR-kod logotipti taqtashalary ornatyldy jáne QR-MANGYSTAUmobildik qosymsha baǵdarlamasy jasaqtalyp qoldanysqa engizildi, 3 tilde qyzmet kórsetetin mobildik qosymshany kez-kelgen android jáne aifon qoldanýshysy PlayMarketnemese AppStore qosymshalarynanjúktep alýǵa bolady, internet joq jerde de jumys jasai beredi. Iaǵni, eskertkishke kelýshi QR baǵdarlamasy arqyly uialy telefonmen obekt basynda ekskýrsovod qyzmetinsiz, eskertkishke qatysty aqparatty sol jerde-aq ala alady. Sondai-aq, kieli oryndardy keńinen tanymal etý baǵytynda týristerge arnalǵan 3 tildegi jarnamalyq beine-rolikter daiyndaldy. Olardyń barlyǵyn feisbýk, instagram jelilerindegi «Mańǵystaýdyń kieli oryndary» degen paraqshamyzdan tamashalai alasyzdar.
Týristik baǵyttarda ornalasqan kieli nysandarymyz boiynsha týristik
vizit ortalyqtaryn ashý, infraqurylymdy
damytý tárizdi úlken jobalarmen qatar, olardyń
tarihi-kórkemdik qundylyǵyna nuqsan keltirmei qazirgi zamanǵa sai paidalanylýy
úshin abattandyrý-kórkeitý jumystaryn júrgizýdi de qajet etedi, sanitarlyq
normalarǵa sai dárethanalar salý, qoqys salatyn
konteinerler ornatý jáne olardy ýaqytynda bosatyp tazalap turý, avtokólikter
toqtaityn alańdar jasaý, jaiaý júrginshilerge
arnalǵan shaǵyn joldar men dem alatyn besedkalar jasaý, t.b. Sondai-aq, týristik nysan bolyp
tabylatyn bul oryndardy tolyqqandy internet jelisimen qamtamasyz etý qajet
bolyp otyr (Kcell,
Tele-2, Beeline uialy bailanys jelilerin
qosý jáne mobildi internet qyzmetterimen qamtamasyz etý).
– Bylaiǵy jurt sizdi arab kaligrafiiasymen jazylǵan tastardaǵy, sonyń ishinde qulpytastardaǵy tóte jazýlardy oqityn az adamnyń biri retinde biledi. Ózińiz ony qalai oqyp kettińiz? Arabsha qara tanyǵan ba edińiz?Jalpy tastaǵy kóne jazýlardy oqyǵanda, qandai erekshelikti baiqaisyz?
– Men mektep oqyp júrgende 6-synypta aýyldyń moldasynan áptiek (arab grammatikasy boiynsha álippe) oqyp úirengenmin. Odan ári ózim kitaptardan oqyp, bilimimdi jetildirip otyramyn. Keiin 2006 j. osy Mańǵystaý memlekettik tarihi-mádeni qoryǵyna maman bolyp kelip, eskertkishter men qulpytastardaǵy arab grafikaly jazýlardy oqyp, tájiribe júzinde de qoldanyp, aýdarma jasap bastadym.
Sońǵy jyldarda jurtshylyq tarapynan óńirlerde ornalasqan tarihi-mádeni eskertkishterge degen qyzyǵýshylyq kúrt ósip ketkeni belgili. Ólke tarihyn júieli túrde zerdelep, kóne shejirelerge, tarihi jádigerlerge ǵylymi negizde zeiin qoiýshy jurttyń talǵamy da tereńdedi. Osy oraida, shyǵystanýshy ǵalym,sopylyq rýhani muralardy zertteýshi Áshirbek Mýminovpen birlese otyryp,Sisem ata qorymyndaǵy qabirústi eskertkishterindegi jazýlardy zerttep, epitafiialyq mátinderi aýdarylǵan qundy eńbek jaryqqa shyǵaryldy. Sonymen qatar, ózimniń tól týyndym bolyp sanalatyn «Aral-Kaspii aralyǵy tarihi-mádeni eskertkishterindegi arab grafikaly mátinderdiń anyqtamalyǵy»atty kitaptyń alǵashqy tomy shyǵarylyp, kópshiliktiń qoldanýyna berilgen bolatyn. Epigrafikalyq jazbalardy jaryqqa shyǵarý, əsirese, qulpytas jazbalaryn jariialaý ərqashan da mańyzdy, bul jumystardyń bir maqsaty bul məlimetter ata-babalarymyzdyń əleýmettik bailanystary men mədenieti týraly túsinigimizdi baiyta túsedi. Epigrafikalyq derekkózderi arasynda epitafiialar ózindikartyqshylyqtarymen erekshelenedi, olar tas sheberleriniń esimderin, sondai-aq eskertkishtiń salyný ýaqytyn anyqtaýǵa múmkindik beredi, qabirdiń iesi týraly naqty məlimetter jetkizedi, ómir súrgen jyldary, mekeni, shyǵý tegi, shejiresi, tulǵanyń basqa da ómirbaiandyq tarihy, tarihi oqiǵalarǵa qatysy týraly biregei məlimetterdi qamtidy.Bulderekkózderdi jaryqqa shyǵarýda jergilikti tarihty jańǵyrtýǵa da ózindik úlesin qosady, əsirese, olardan əleýmettik jəne rýlyq bailanystarda kezdespeitin məlimetterdi taba alamyz.
Jalpy alǵanda, qulpytastardaǵy epitafiialar halyqtyń tarihyn, mədenietin jetkizetin, ótkenniń ózindik qujaty tərizdes jazba derekkózi, belgili bir dəýirdiń biregei qujaty tərizdes bolyp tabylady. Basqa da jazba eskertkishteri tərizdi, epitafiia mətinderi qashalyp jazylǵan ýaqytyndaǵy zamannyń ózindik móri, ainasy tərizdes, tek sol mətinnen zertteýshi ózine qajetti məlimetti aiyryp ala bilýi qajet, basqa da jazba derekkózderimen salystyra zertteýdiń mańyzy zor, tek epigraf-ǵalymdarǵa ǵana emes, sonymen qatar óz eńbekterine paidalanatyn basqa salalyq zertteýshilerge de keń kólemdegi tarihi tujyrymdar jasaýǵa múmkindik beredi.
Mańǵystaý eskertkishterinde arab, parsy, kóne túrki, kóne qazaq tilderinde arab grafikasymen jazylǵan mátinderdiń túrleri keńinen kezdesedi. Tarihi keshenderdegi eskertkishter mətininiń basym kópshiligi jazylǵan arab jazýynan erte zamannan-aq jergilikti turǵyndardyń rýhani ómiriniń quramdas bóligine ainalǵanyn baiqaýymyzǵa bolady. Qulpytastardy salystyra zertteý nətijesi arab jazýy epitafiialyq jazýda HH ǵasyrdyń orta shenine deiin paidalanylyp kelgen degen uiǵarym jasaýǵa múmkindik berdi. Qulpytas betterinde osynshama uzaq ýaqyt paidalanylýynyń sebebi, arab jazýy qazaq halqyna musylman dinimen birge kelip, islam dininiń negizgi belgisi bolǵan. Osylaisha, daladaǵy qulpytastar dəstúrli jazý men sol zamanǵy tildi saqtaǵan kóne qoljazba sekildi bolsa, olar shoǵyrlanǵan qorymdar mańyzdy qujattar jinalǵan tabiǵi muraǵattyq qor bolyp tabylady degim keledi.
Ókinishke orai, qazirgi tańda jel, jaýyn-shashyn tárizdi tabiǵi faktorlardyń teris áserinen tas betterindegi jazýlar kórinbeýge ainalǵan, osy oraida tarihi jazba muralarymyzdy zerttep, aýdarmalaryn jasaý, analiz jasap ǵylymi ainalymǵa engizý, «Qazaqstannyń epigrafikalyq eskertkishteri» seriiasyn jalǵastyrý jumystary júrgizilýi qajet.
– Jalpy ulttyq rýhaniiat degenimiz ne? Ondaǵy arheologiianyń, tarihi eskertkishterdiń róli qandai?
– Qazaqstan Respýblikasynyń 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy «Tarihi-mádeni mura obektilerin qorǵaý jáne paidalaný týraly» № 288-VI zańyboiynsha tarih jáne mádeniet eskertkishteriniń qorǵalatyn aimaqtarynyń sheginde jerdi paidalaný rejimin buzý Qazaqstan Respýblikasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine sáikes ákimshilik jaýaptylyqqa alyp keledi delingen. Al, osy zańbuzýshylyqqa qatysty QR Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Kodeksiniń 145-babynda zańbuzýshy jeke tulǵalarǵa – on ailyq eseptik kórsetkish mólsherinde ǵana aiyppul tóleý qarastyrylǵan. Iaǵni, eskertkishtiń qorǵalýy tiis aimaǵyn búldirip ol jerge qurylys salǵan nemese óz betimen eskertkishti restavratsiialap tarihi qurylysy men kelbetine nuqsan keltirgen adam 36 920 tg tóleýmen ǵana shekteledi jáne eskertkishti nemese onyń qorǵaý aimaǵyn qalpyna keltirýge eshqandai mindettelmeidi(tarihi-mádeni qundylyqtarymyzdyń quny 10 AEK). Bul jerdegi aiyppul mólsherin kóbeitý qajettigi týraly osyǵan deiin usynystar aitylyp keledi. Sondai-aq, eskertkishke keltirilgen zalaldy, iaǵni tarihi-mádeni qundylyqtardyń baǵasyn esepteý ekspertizalaryn iske asyrý boiynsha arnaiy erejeler joq, bul týraly azamattyq kodekste eshqandai bap qarastyrylmaǵan.
Biyl 2025 jyly «Aqtaý – Túrki áleminiń mádeni astanasy» jobasy aiasynda «Túrki jurtynyń jurnaǵy» atty Halyqaralyq ǵylymi konferentsiia ótkizý josparlandy. Sondai-aq, "Medinede - Muhammed, Túrkistanda - Qoja Ahmet, Mańǵystaýda - Pir Beket" demekshi, Beket atamyzdyń 275 jyldyǵy da atalyp ótedi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
