فوتو: نۇرلان قۇلباەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان
اراب كالليگرافيياسىمەن جازۋ – سول تاريحىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جالعاسقان بٸر كەزەڭٸن بٸلدٸرەدٸ. ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندە حح عاسىرعا دەيٸنگٸ ەسكەرتكٸشتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ وسى جازۋمەن بەدەرلەنگەن. بۇل سۇحباتتا زەرتتەۋشٸ نۇرلان قۇلباەۆ Ult.kz تٸلشٸسٸنە تاستاعى جازۋلاردىڭ تاريحي ماڭىزى مەن ولاردىڭ قازاق مەدەنيەتٸندەگٸ ورنىن كەڭٸنەن بايانداپ بەردٸ.
ول ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ اراب كالليگرافيياسىمەن جازىلعان قۇلپىتاستار مەن ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەۋ بارىسىندا جيناقتاعان تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسەدٸ. زەرتتەۋ جۇمىسى ارقىلى ول قازاق دالاسىندا XIX عاسىردان باستاپ جازبالاردىڭ قازاق تٸلٸندە جازىلا باستاعانىن, ال وعان دەيٸنگٸ كەزەڭدە جازۋ تٸلٸنٸڭ ٶزبەك, تاتار, تٷرٸكمەن, اراب جەنە پارسى ەلەمەنتتەرٸمەن ارالاس بولعانىن دەلەلدەگەن.
– نۇرلان ابىزۇلى, ماڭعىستاۋدى «اسپان استىنداعى مۇراجاي» دەيمٸز. ٶلكەدەگٸ بٷكٸل تاريحي, تابيعي, سەۋلەت جەنە ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸ انىقتاۋ, الدىن الا ەسەپكە قويۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ, مەملەكەتتٸك قورعاۋعا الۋ, تەحنيكالىق جاعدايىن تەكسەرۋ, ينۆەنتارلىق نٶمٸرلەرٸن جاڭعىرتۋ, قۇجاتتارىن تولىقتىرۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ, ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, قورعاۋ, ساقتاۋ, اعارتۋ, ناسيحاتتاۋ – ٶزٸڭٸز باسقارىپ وتىرعان «ماڭعىستاۋ مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىعى» مم-نٸڭ قۇزىرەتٸندە. جالپى ماڭعىستاۋداعى تاريحي ورىندار مەن ەسكەرتكٸشتەر تۋرالى قىسقاشا تانىستىرىپ ٶتسەڭٸز?
– 1983 جىلى يۋنەسكو جانىنداعى ەسكەرتكٸشتەر مەن كٶرنەكتٸ ورىنداردى قورعاۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كەڭەس اسسامبلەياسى 18 سەۋٸر - حالىقارالىق ەسكەرتكٸشتەر مەن تاريحي ورىندار كٷنٸ رەتٸندە بەلگٸلەگەن. 1984 جىلدان باستاپ يۋنەسكو قۇرامىنداعى 65 ەلدە, سونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە شارتتى تٷردە جىل سايىن اتاپ ٶتٸلەدٸ.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ەبٸش كەكٸلبايۇلى ايتقانداي «ماڭعىستاۋ – ەربٸر بەدەرٸ, عاجايىپ تاۋلى تاسى اقيقاتتى اڭىزعا تولى, تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرگە باي ٶلكە». ماڭعىستاۋ تٷبەگٸ – بۇل تەك تابيعي بايلىقتىڭ قويماسى عانا ەمەس. ونىڭ اۋماعىندا تاس دەۋٸرٸنەن باستاپ قازٸرگٸ كەزٸمٸزگە دەيٸنگٸ ۋاقىت ٸشٸندە حالىق سەۋلەتشٸلەرٸ سالعان بٸرەگەي تاريحي, سەۋلەت ەسكەرتكٸشتەرٸ شوعىرلانعان, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنە بٷكٸل ەۋرازييادا تەڭدەسٸ جوق.
وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي-سەۋلەت جەنە ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸ عىلىمي زەرتتەۋ, مەملەكەتتٸك قورعاۋعا الۋ, ولاردى ناسيحاتتاۋ, قورعاۋ-ساقتاۋ ماقساتىندا 1980 جىلى «ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرت ماتەريالدىق مەدەنيەتٸ ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ مۇراجاي-قورىعى» قۇرىلعان. 1992 جىلدان باستاپ بۇل مەملەكەتتٸك مەكەمە «ماڭعىستاۋ مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىعى» دەپ اتالادى. بيىل “ماڭعىستاۋ مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىعى” مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸنە بيىل 45 جىل تولىپ وتىر.
قازiرگi تاڭدا ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا 590 تاريح جەنە مەدەنيەت ەسكەرتكiشٸ مەملەكەتتiك تٸزٸمگە ەنگٸزٸلگەن, ونىڭ iشiندە 20 ەسكەرتكٸشتٸڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار. ولار 350 ارحەولوگييالىق نىساندار – تاس دەۋiرiنiڭ ەلدi مەكەندەرiنiڭ ورىندارى, قولا جەنە تەمiر دەۋiرiنiڭ دiني-قابiرلەۋ كەشەندەرi, ورتا عاسىرلىق ۇلى جiبەك جولىنداعى قالالار, بەكٸنٸستەر, كەرۋەن-سارايلار, سونداي-اق, ٷلكەن-كٸشٸ سەۋلەت تۋىندىلارى شوعىرلانعان 176 انسامبلدٸ كەشەندەر مەن 64 سەۋلەت جەنە قالا قۇرىلىسىنىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ. بۇعان قوسا 900-گە جۋىق تاريحي-مەدەني مۇرا وبەكتٸلەرٸ الدىن الا ەسەپكە الۋ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن.
2021 جىلى «ماڭعىستاۋ تٷبەگٸنٸڭ جەراستى مەشٸتتەرٸ» دەگەن اتاۋمەن يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرالارىنىڭ الدىن-الا تٸزٸمٸنە وعلاندى جەرٸندەگٸ بەكەت اتا جەراستى مەشٸتٸ, قارامان اتا, شاقپاق اتا, شوپان اتا جەنە سۇلتان-ٷپٸ جەراستى مەشٸتتەرٸ ەنگٸزٸلگەن. سونداي-اق, بۇل تٸزٸمگە «جٸبەك جولى: ەدٸل-كاسپيي ماڭى ارالىق كوريدور» سەرييالىق ترانسۇلتتىق نوميناتسيياسى شەڭبەرٸندە ورتا عاسىرلىق سارايشىق, جايىق قالاشىقتارىمەن قاتار ماڭعىستاۋداعى «قىزىلقالا قالاشىعى» دا ەنگٸزٸلگەن.
– ماڭعىستاۋداعى تاريحي ورىندارعا كەلۋشٸلەردٸڭ سۇرانىسى قانداي? قاي ماۋسىمدا تۋريستەر سانى ارتا تٷسەدٸ?
– ماڭعىستاۋ – ەلٸمٸزدە تۋريستٸك سالانى دامىتۋدا ٷلكەن مٷمكٸندٸگٸ بار ايماق. بۇل جەر شٶل دالانىڭ كەرەمەت لاندشافتارىنىڭ بارلىق تٷرٸن, قارت كاسپييدٸڭ كٶكشٸل سۋى مەن شەكسٸز قۇمدى جاعاجايىن, كٶشپەلٸ سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ جارقىن دا, قايتالانباستاي ٷلگٸلەرٸن, قازاقتىڭ العاشقى قاۋىمدىق دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸن ٶزٸنە سٸڭٸرٸپ العان. كيەلٸ جەرلەر نەمەسە رۋحاني قاسيەتتٸ ورىندار – حالىقتىڭ رۋحاني دەستٷرٸنٸڭ تٸرەگٸ, ەرەكشە قاستەرلەنەتٸن تابيعي جەرلەر, دٸني سەۋلەتتٸڭ ايرىقشا قاستەرلٸ ەسكەرتكٸشتەرٸ, كەسەنەلەر, حالىق جادىندا ٶشپەس ٸز قالدىرعان تاريحي جەنە ساياسي وقيعالارمەن بايلانىستى ورىندار دا بار. الداعى ۋاقىتتا, وسى «كيەلٸ بەلدەۋدٸڭ» وبەكتٸلەرٸ تۋريزم يندۋستريياسى ٷشٸن ٶرلەۋ نٷكتەسٸنە اينالۋى تيٸس.
وبلىستاعى ساكرالدى نىساندارمەن قاتار, شەرقالا, بوزجىرا, تۇزبايىر, ىبىقتى سايى, تورىش كونكرەتسييالىق تاستارى تەرٸزدٸ ەرەكشە قاستەرلەنەتٸن تابيعي ورىندارعاالىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلەتٸن تۋريستەر مەن قوناقتاردىڭ سانىكٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ.تۋريستٸك باعىتتا ورنالاسقان تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرگە جىلدىڭ كٶكتەم, جاز جەنە كٷز مەزگٸلدەرٸنٸڭ بارلىق ۋاقىتتارىندا دا سۇرانىستار توقتاعان ەمەس. ولار وبلىستاعى تۋريستٸك قىزمەت كٶرسەتەتٸن ۇيىمدار ارقىلى ٶز جولدارىمەن بارا بەرەدٸ, كەيدە تاريحي-مەدەني قورىقتىڭ ماماندارىنا گيد-ەكسكۋرسوۆود قاجەتتٸگٸن ايتىپ, حابارلاسىپ جاتادى, كٶپشٸلٸك كيەلٸ ورىنداردا كەلۋشٸلەرگە قوعامدىق قورلار شىراقشىلىق قىزمەتٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
وسى ورايدا, رۋحاني مۇرامىزعا سٷيەنە وتىرىپ, ٸشكٸ مەدەني جەنە زييارات ەتۋ تۋريزمٸن دامىتۋ مەن قولداۋدى قاجەت ەتەدٸ. تاريحي-مەدەني قورىق مەكەمەسٸ وبلىستاعى كيەلٸ ورىندار تۋرالى 3 تٸلدەگٸ مەلٸمەتتەر مەن فوتوسۋرەتتەرگە قول جەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «ماڭعىستاۋدىڭ كيەلٸ ورىندارى» ينتەراكتيۆتٸ كارتاسى - mangystau.inmap.kz سايتى جاساقتالىپ, قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ. قاسيەتتٸ نىسانداردىڭ 3D ۆيرتۋالدى تۋرلارى دايىندالدى, QR-كود لوگوتيپتٸ تاقتاشالارى ورناتىلدى جەنە QR-MANGYSTAUموبيلدٸك قوسىمشا باعدارلاماسى جاساقتالىپ قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ, 3 تٸلدە قىزمەت كٶرسەتەتٸن موبيلدٸك قوسىمشانى كەز-كەلگەن اندرويد جەنە ايفون قولدانۋشىسى Playماركەتنەمەسە AppStorە قوسىمشالارىنانجٷكتەپ الۋعا بولادى, ينتەرنەت جوق جەردە دە جۇمىس جاساي بەرەدٸ. ياعني, ەسكەرتكٸشكە كەلۋشٸ QR باعدارلاماسى ارقىلى ۇيالى تەلەفونمەن وبەكت باسىندا ەكسكۋرسوۆود قىزمەتٸنسٸز, ەسكەرتكٸشكە قاتىستى اقپاراتتى سول جەردە-اق الا الادى. سونداي-اق, كيەلٸ ورىنداردى كەڭٸنەن تانىمال ەتۋ باعىتىندا تۋريستەرگە ارنالعان 3 تٸلدەگٸ جارنامالىق بەينە-روليكتەر دايىندالدى. ولاردىڭ بارلىعىن فەيسبۋك, ينستاگرام جەلٸلەرٸندەگٸ «ماڭعىستاۋدىڭ كيەلٸ ورىندارى» دەگەن پاراقشامىزدان تاماشالاي الاسىزدار.
تۋريستٸك باعىتتاردا ورنالاسقان كيەلٸ نىساندارىمىز بويىنشا تۋريستٸك
ۆيزيت ورتالىقتارىن اشۋ, ينفراقۇرىلىمدى
دامىتۋ تەرٸزدٸ ٷلكەن جوبالارمەن قاتار, ولاردىڭ
تاريحي-كٶركەمدٸك قۇندىلىعىنا نۇقسان كەلتٸرمەي قازٸرگٸ زامانعا ساي پايدالانىلۋى
ٷشٸن اباتتاندىرۋ-كٶركەيتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ دە قاجەت ەتەدٸ, سانيتارلىق
نورمالارعا ساي دەرەتحانالار سالۋ, قوقىس سالاتىن
كونتەينەرلەر ورناتۋ جەنە ولاردى ۋاقىتىندا بوساتىپ تازالاپ تۇرۋ, اۆتوكٶلٸكتەر
توقتايتىن الاڭدار جاساۋ, جاياۋ جٷرگٸنشٸلەرگە
ارنالعان شاعىن جولدار مەن دەم الاتىن بەسەدكالار جاساۋ, ت.ب. سونداي-اق, تۋريستٸك نىسان بولىپ
تابىلاتىن بۇل ورىنداردى تولىققاندى ينتەرنەت جەلٸسٸمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت
بولىپ وتىر (Kcell,
Tele-2, Beeline ۇيالى بايلانىس جەلٸلەرٸن
قوسۋ جەنە موبيلدٸ ينتەرنەت قىزمەتتەرٸمەن قامتاماسىز ەتۋ).
– بىلايعى جۇرت سٸزدٸ اراب كاليگرافيياسىمەن جازىلعان تاستارداعى, سونىڭ ٸشٸندە قۇلپىتاستارداعى تٶتە جازۋلاردى وقيتىن از ادامنىڭ بٸرٸ رەتٸندە بٸلەدٸ. ٶزٸڭٸز ونى قالاي وقىپ كەتتٸڭٸز? ارابشا قارا تانىعان با ەدٸڭٸز?جالپى تاستاعى كٶنە جازۋلاردى وقىعاندا, قانداي ەرەكشەلٸكتٸ بايقايسىز?
– مەن مەكتەپ وقىپ جٷرگەندە 6-سىنىپتا اۋىلدىڭ مولداسىنان ەپتيەك (اراب گرامماتيكاسى بويىنشا ەلٸپپە) وقىپ ٷيرەنگەنمٸن. ودان ەرٸ ٶزٸم كٸتاپتاردان وقىپ, بٸلٸمٸمدٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرامىن. كەيٸن 2006 ج. وسى ماڭعىستاۋ مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىعىنا مامان بولىپ كەلٸپ, ەسكەرتكٸشتەر مەن قۇلپىتاستارداعى اراب گرافيكالى جازۋلاردى وقىپ, تەجٸريبە جٷزٸندە دە قولدانىپ, اۋدارما جاساپ باستادىم.
سوڭعى جىلداردا جۇرتشىلىق تاراپىنان ٶڭٸرلەردە ورنالاسقان تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق كٷرت ٶسٸپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ٶلكە تاريحىن جٷيەلٸ تٷردە زەردەلەپ, كٶنە شەجٸرەلەرگە, تاريحي جەدٸگەرلەرگە عىلىمي نەگٸزدە زەيٸن قويۋشى جۇرتتىڭ تالعامى دا تەرەڭدەدٸ. وسى ورايدا, شىعىستانۋشى عالىم,سوپىلىق رۋحاني مۇرالاردى زەرتتەۋشٸ ەشٸربەك مۋمينوۆپەن بٸرلەسە وتىرىپ,سيسەم اتا قورىمىنداعى قابٸرٷستٸ ەسكەرتكٸشتەرٸندەگٸ جازۋلاردى زەرتتەپ, ەپيتافييالىق مەتٸندەرٸ اۋدارىلعان قۇندى ەڭبەك جارىققا شىعارىلدى. سونىمەن قاتار, ٶزٸمنٸڭ تٶل تۋىندىم بولىپ سانالاتىن «ارال-كاسپيي ارالىعى تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرٸندەگٸ اراب گرافيكالى مەتٸندەردٸڭ انىقتامالىعى»اتتى كٸتاپتىڭ العاشقى تومى شىعارىلىپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ قولدانۋىنا بەرٸلگەن بولاتىن. ەپيگرافيكالىق جازبالاردى جارىققا شىعارۋ, əسٸرەسە, قۇلپىتاس جازبالارىن جارييالاۋ əرقاشان دا ماڭىزدى, بۇل جۇمىستاردىڭ بٸر ماقساتى بۇل مəلٸمەتتەر اتا-بابالارىمىزدىڭ əلەۋمەتتٸك بايلانىستارى مەن مəدەنيەتٸ تۋرالى تٷسٸنٸگٸمٸزدٸ بايىتا تٷسەدٸ. ەپيگرافيكالىق دەرەككٶزدەرٸ اراسىندا ەپيتافييالار ٶزٸندٸكارتىقشىلىقتارىمەن ەرەكشەلەنەدٸ, ولار تاس شەبەرلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸن, سونداي-اق ەسكەرتكٸشتٸڭ سالىنۋ ۋاقىتىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, قابٸردٸڭ يەسٸ تۋرالى ناقتى مəلٸمەتتەر جەتكٸزەدٸ, ٶمٸر سٷرگەن جىلدارى, مەكەنٸ, شىعۋ تەگٸ, شەجٸرەسٸ, تۇلعانىڭ باسقا دا ٶمٸرباياندىق تاريحى, تاريحي وقيعالارعا قاتىسى تۋرالى بٸرەگەي مəلٸمەتتەردٸ قامتيدى.بۇلدەرەككٶزدەردٸ جارىققا شىعارۋدا جەرگٸلٸكتٸ تاريحتى جاڭعىرتۋعا دا ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوسادى, əسٸرەسە, ولاردان əلەۋمەتتٸك جəنە رۋلىق بايلانىستاردا كەزدەسپەيتٸن مəلٸمەتتەردٸ تابا الامىز.
جالپى العاندا, قۇلپىتاستارداعى ەپيتافييالار حالىقتىڭ تاريحىن, مəدەنيەتٸن جەتكٸزەتٸن, ٶتكەننٸڭ ٶزٸندٸك قۇجاتى تəرٸزدەس جازبا دەرەككٶزٸ, بەلگٸلٸ بٸر دəۋٸردٸڭ بٸرەگەي قۇجاتى تəرٸزدەس بولىپ تابىلادى. باسقا دا جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸ تəرٸزدٸ, ەپيتافييا مəتٸندەرٸ قاشالىپ جازىلعان ۋاقىتىنداعى زاماننىڭ ٶزٸندٸك مٶرٸ, ايناسى تəرٸزدەس, تەك سول مəتٸننەن زەرتتەۋشٸ ٶزٸنە قاجەتتٸ مəلٸمەتتٸ ايىرىپ الا بٸلۋٸ قاجەت, باسقا دا جازبا دەرەككٶزدەرٸمەن سالىستىرا زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزى زور, تەك ەپيگراف-عالىمدارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٶز ەڭبەكتەرٸنە پايدالاناتىن باسقا سالالىق زەرتتەۋشٸلەرگە دە كەڭ كٶلەمدەگٸ تاريحي تۇجىرىمدار جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ماڭعىستاۋ ەسكەرتكٸشتەرٸندە اراب, پارسى, كٶنە تٷركٸ, كٶنە قازاق تٸلدەرٸندە اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان مەتٸندەردٸڭ تٷرلەرٸ كەڭٸنەن كەزدەسەدٸ. تاريحي كەشەندەردەگٸ ەسكەرتكٸشتەر مəتٸنٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جازىلعان اراب جازۋىنان ەرتە زاماننان-اق جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالعانىن بايقاۋىمىزعا بولادى. قۇلپىتاستاردى سالىستىرا زەرتتەۋ نəتيجەسٸ اراب جازۋى ەپيتافييالىق جازۋدا حح عاسىردىڭ ورتا شەنٸنە دەيٸن پايدالانىلىپ كەلگەن دەگەن ۇيعارىم جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. قۇلپىتاس بەتتەرٸندە وسىنشاما ۇزاق ۋاقىت پايدالانىلۋىنىڭ سەبەبٸ, اراب جازۋى قازاق حالقىنا مۇسىلمان دٸنٸمەن بٸرگە كەلٸپ, يسلام دٸنٸنٸڭ نەگٸزگٸ بەلگٸسٸ بولعان. وسىلايشا, دالاداعى قۇلپىتاستار دəستٷرلٸ جازۋ مەن سول زامانعى تٸلدٸ ساقتاعان كٶنە قولجازبا سەكٸلدٸ بولسا, ولار شوعىرلانعان قورىمدار ماڭىزدى قۇجاتتار جينالعان تابيعي مۇراعاتتىق قور بولىپ تابىلادى دەگٸم كەلەدٸ.
ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ تاڭدا جەل, جاۋىن-شاشىن تەرٸزدٸ تابيعي فاكتورلاردىڭ تەرٸس ەسەرٸنەن تاس بەتتەرٸندەگٸ جازۋلار كٶرٸنبەۋگە اينالعان, وسى ورايدا تاريحي جازبا مۇرالارىمىزدى زەرتتەپ, اۋدارمالارىن جاساۋ, اناليز جاساپ عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزۋ, «قازاقستاننىڭ ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكٸشتەرٸ» سەريياسىن جالعاستىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋٸ قاجەت.
– جالپى ۇلتتىق رۋحانييات دەگەنٸمٸز نە? ونداعى ارحەولوگييانىڭ, تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸڭ رٶلٸ قانداي?
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2019 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى «تاريحي-مەدەني مۇرا وبەكتٸلەرٸن قورعاۋ جەنە پايدالانۋ تۋرالى» № 288-Vٸ زاڭىبويىنشا تاريح جەنە مەدەنيەت ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ قورعالاتىن ايماقتارىنىڭ شەگٸندە جەردٸ پايدالانۋ رەجيمٸن بۇزۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنە سەيكەس ەكٸمشٸلٸك جاۋاپتىلىققا الىپ كەلەدٸ دەلٸنگەن. ال, وسى زاڭبۇزۋشىلىققا قاتىستى قر ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنٸڭ 145-بابىندا زاڭبۇزۋشى جەكە تۇلعالارعا – ون ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش مٶلشەرٸندە عانا ايىپپۇل تٶلەۋ قاراستىرىلعان. ياعني, ەسكەرتكٸشتٸڭ قورعالۋى تيٸس ايماعىن بٷلدٸرٸپ ول جەرگە قۇرىلىس سالعان نەمەسە ٶز بەتٸمەن ەسكەرتكٸشتٸ رەستاۆراتسييالاپ تاريحي قۇرىلىسى مەن كەلبەتٸنە نۇقسان كەلتٸرگەن ادام 36 920 تگ تٶلەۋمەن عانا شەكتەلەدٸ جەنە ەسكەرتكٸشتٸ نەمەسە ونىڭ قورعاۋ ايماعىن قالپىنا كەلتiرۋگە ەشقانداي مٸندەتتەلمەيدٸ(تاريحي-مەدەني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇنى 10 اەك). بۇل جەردەگٸ ايىپپۇل مٶلشەرٸن كٶبەيتۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى وسىعان دەيٸن ۇسىنىستار ايتىلىپ كەلەدٸ. سونداي-اق, ەسكەرتكٸشكە كەلتiرiلگەن زالالدى, ياعني تاريحي-مەدەني قۇندىلىقتاردىڭ باعاسىن ەسەپتەۋ ەكسپەرتيزالارىن ٸسكە اسىرۋ بويىنشا ارنايى ەرەجەلەر جوق, بۇل تۋرالى ازاماتتىق كودەكستە ەشقانداي باپ قاراستىرىلماعان.
بيىل 2025 جىلى «اقتاۋ – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ مەدەني استاناسى» جوباسى اياسىندا «تٷركٸ جۇرتىنىڭ جۇرناعى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋ جوسپارلاندى. سونداي-اق, "مەدينەدە - مۇحاممەد, تٷركٸستاندا - قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا - پٸر بەكەت" دەمەكشٸ, بەكەت اتامىزدىڭ 275 جىلدىعى دا اتالىپ ٶتەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
