Qazaqstandyqtardyń ómir deńgeiin tómendetýge jol berilmeidi

Keshe Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaev Parlament palatalarynyń birlesken otyrysyna qatysyp, altynshy sailanymnyń ekinshi sessiiasyn ashty.

Memlekettik Ánuran oryndal­ǵannan keiin Elbasy N.Nazarbaev eldiń qaýipsizdigi men tynyshtyǵy, eko­nomikamyzdyń damyp, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý jolynda depý­tattardyń aldynda turǵan jańa min­detter men qabyldanatyn qajetti zań jobalary týraly aitty.

Qurmetti depýtattar, dep bastady sózin Elbasy. Barshańyzdy jańa parlamenttik maý­symnyń bastalýymen quttyq­tai­myn. Jer-jerde sailaý­shylarmen kezdesip, jańa oi-pikirler jinaqtady dep senemin.

Biylǵy sessiia qasterli Táýel­siz­digimizdiń 25 jyldyǵyn toilaityn kezeńge sai kelip otyr. Qazir álem­dik ekonomika asa kúrdeli kezeń­derdiń birin bastan ótkerýde. Sheka­ra talǵamaityn terrorizm men eks­tre­mizm dúnieniń barlyq qiyryn shar­pyp keledi. Munyń bári jahandyq álem­niń ajyramas bóligi – Qazaq­stanǵa da yqpalyn tigizýde. Soǵan qara­mastan, biz zamannyń syn-qater­lerine laiyqty jaýap berý úshin zor qyzmetter atqaryp kelemiz.

Memleket basshysy budan ári eli­miz Táýelsizdik tarihynyń ekinshi shi­re­gin tyń qarqynmen bastaitynyna toqtaldy. Biz «Qazaqstan-2050» Strate­giia­synda kózdegen maqsattarymyzǵa úz­diksiz umtylatyn bolamyz. Aldy­myzda úlken mindetter men aýqym­dy ju­mystar tur. Bul oraida, Parla­mentke de zor jaýapkershilik júkte­ledi. 5 institýttyq reformany júzege asyrýdyń Ult Josparyn zańnamalyq qamtamasyz etý qarqynmen jalǵasyn tabýy qajet. Elimizdiń damýyna qajetti kóptegen zańdar qabyldaý kerek. Olardyń ishinde kezek kúttirmeitin, qysqa merzimde qabyldaý qajet zańdar bar. Men kásibi Parlamentimiz ózine júktelgen tarihi mindetin abyroimen atqararyna senimdimin, dedi Qazaqstan Prezidenti.

Elbasynyń aitýynsha, Par­la­menttiń ekinshi sessiiasy jumysyn jaýapty tarihi kezeńde bastap otyr.

Birinshiden, Qazaqstan Táýel­siz­diginiń 25 jyldyq mereitoiyn qarsy alý­ǵa daiyndalýda. Bul – jyldyń eń negizgi oqiǵasy. Bizge elimizdiń bar­lyq jetistigin saralaý qajet. Merei­toilyq oqiǵanyń ózi túsindirý jumys­tarynyń qorytyndy kezeńi bolýy tiis. Biz qol jetkize alǵan naqty náti­jelerdi árbir qazaqstandyqtyń sezin­geni qajet. Sondai-aq, bolashaq josparlardy da aiqyndaý mańyzdy. Ekinshiden, biz Qazaqstandy jan-jaqty jańǵyrtý jónindegi Ult Josparyn júzege asyrýdyń jańa kezeńine kiris­tik. Parlamentke Úkimetpen birles­ken syndarly jumys dástúrin jalǵas­tyrǵan jón. Jańa zańdardy ázirleý jáne qabyldaý jónindegi barlyq másele boiynsha Úkimetpen tyǵyz ári úilesimdi is-qimyl júrgizý kerek, bul rette zańdar jete pysyqtalýy jáne sapaly bolýy tiis.

Qazaqstan Prezidentiniń aitýynsha, ásirese, Senat pen Májilis de­pý­tat­tarynyń halyqqa jańa zańna­manyń maqsaty men mindetterin túsin­dirý­degi rólin kúsheitý mańyzdy. Eń al­dymen, azamattardyń nazaryn zańdar­dyń eko­nomikalyq jáne áleý­mettik oń áserine, biznesti damytýdaǵy jáne ha­­lyq­tyń keń aýqymynyń baqýatty­lyǵyn kóterýdegi paidasyna aýdarý kerek.

Úshinshiden, álemdik ekonomikalyq jáne saiasi ahýal kúrdeli bolyp qalyp otyr. Álemniń kóptegen damy­ǵan jáne damýshy ekonomikalary qiyn­dyqtardy sezinýde. Álemdik na­ryq­­tardaǵy baǵanyń quldyraýy men qu­­bylmalylyǵy halyqaralyq saýdany ál­siretti. Elder arasyndaǵy inves­ti­­tsiia­lyq aǵyndar kólemi tómendedi. Osy­­nyń bári Qazaqstandaǵy ahýalǵa teris áser etýde, óitkeni, biz álemdik eko­­no­­mi­kanyń bir bóligimiz. Osyndai jaǵ­­daida Úkimet pen Ulttyq banktiń Daǵ­­darysqa qarsy is-qimyl josparyn jú­zege asyrý jalǵasady, ol jańa shara­­larmen ýaqtyly tolyqtyrylyp otyrady.

Bes institýttyq reforma, in­dýs­triia­landyrýdyń ekinshi besjyldyǵy, «Nurly Jol» Jańa Ekonomikalyq Saiasaty aiasynda ekonomika ósiminiń jańa draiverlerin júieli túrde qalyptastyrý qajet. Qazaq­stannyń álemdik shikizat ónimderi baǵa­synyń qubylýyna táýeldiligin tómendetý jumystaryn jalǵastyrý mańyzdy. Sondyqtan biz, eń aldymen, shikizattyq emes ónimderdi eksportqa shyǵaratyn kásiporyndardy memlekettik qoldaýǵa basymdyq beremiz, dedi Elbasy.

Memleket basshysy jańa geosaiasi syn-qaterlerdi eskerý qajettigin de aitty. Halyqaralyq qatynastar júiesi jetek­shi derjavalardyń ara­syndaǵy qarama-qai­shylyqtyń ósýi saldarynan boljap bol­maityn sipat aldy. Bul álemdik qoǵam­dastyqtyń halyqaralyq terrorizmmen jáne ekstremizmmen kúresin qiyndatady.

Ótken jazdaǵy oqiǵalar kórset­kendei, álemde birde-bir el terrorshylar shabýy­lynan qorǵalmaǵan. Sondai-aq, terrorlyq qaýip-qater Qazaqstan úshin de ómir shyndyǵy bolyp taby­lady. Jahandyq soǵystyń aldyn alý jáne adamzattyń óz-ózin iadrolyq qarý­men joiyp jiberý qaýpi búgin qaitadan halyq­aralyq kún tártibindegi ózekti máselege ainaldy.

Táýelsizdik ǵasyrynyń ekinshi shiregin biz qiyn kezeńde bastaǵaly otyrmyz. Alaida, bul jaǵdai ǵasyr ortasynda jete­miz dep otyrǵan Uly maqsatymyz – Qa­zaqstandy Eýra­ziianyń eń damyǵan elde­ri qataryna, iaǵni álemniń damyǵan mem­leketteri klýbyna qospaq nietimizge kedergi jasamaýy tiis, dep atap ótti Memleket basshysy bul búkil memlekettiń, onyń ishinde biliktiń zań shyǵarýshy tar­maǵynyń burynǵydan da tiimdi jumys isteýin, qoǵamnyń birligin, tabysqa jetý jolynda tutastai jumylýdy qajet ete­tinin atap kórsetti. Turaqtylyq jáne qazaqstandyqtardyń ózara túsinistigi men toleranttylyǵy jaǵdaiynda ǵana alǵa qoiǵan maq­sattarǵa jete alatynymyzdy aitty. Budan ári Elbasy osy sessiiada qara­lýy tiis zań jobalaryna toqtaldy.

Jańa sessiiada sizder tal­qy­lap, qabyldaýlaryńyz kerek 50-ge jýyq zań jobasy bar. Jeti jańa zańdy depýtattardyń ózderi usynyp, Úkimet qabyldady. Bul bas­tamalar depýtattar kor­pý­synyń joǵary kásibi deńgeiin dáleldeidi. 28 joba boiynsha talqylaý ótken sessiiada bastaldy. 2016 jyldyń zań jobalary ju­mysynyń josparyna sáikes Úkimet Májilistiń talqylaýyna 4 joba usyndy, taǵy 7 joba osy jyldyń aiaǵyna deiin usynylady. Birqatar zań jobalaryn Úkimet Májilistiń qaraýyna kezekten tys engizedi. Jalpylai alǵanda, depýtattyq korpýsty mynadai baǵyttar boiynsha úlken jumys kútip tur, dep atap ótti Memleket basshysy.

Birinshi. El qaýipsizdiginiń zańnamalyq negizin nyǵaitý. Álem­niń ózge elderi siiaqty Qazaqstan da tikelei terrorlyq qaýip-qa­terge kez boldy. Aqtóbe men Almatydaǵy terrorlyq aktilerdiń saldarynan Ulttyq ulan sarbazdary, politsiia qyzmetkerleri jáne eshbir jazyǵy joq azamattar qazaǵa ushyrady. Osyndai jaǵdaida memleket ulttyq qaýipsizdikti nyǵaitýy tiis. Meniń tapsyrmam boiynsha ekstremizm men terrorizmge qarsy kúres, qarsy barlaý qyzmeti, daktiloskopiialyq jáne genomdyq tirkeý, probatsiia, aqparattyq qaýipsizdik máseleleri boiynsha 7 zań jobasy jasalyp, Májilis qaraýyna engiziledi. Depýtattardyń jobalardy mu­qiiat qarap, osy jyldyń aiaǵyna deiin qabyldaýyn suraimyn, dep aiaqtady sózin N.Nazarbaev.

Ekinshi. Ult Josparyn júzege asyrýdy zańnamalyq qamtamasyz etý. Eń aldymen, institýttyq re­for­malardy tereńdetý úshin baǵa­laý, kollektorlyq jáne jeke detektivtik qyzmet, Zardap shek­ken­derdiń shyǵynyn óteý qory týra­ly zańnamalyq aktilerdi qa­byl­daý mańyzdy mánge ie bolmaq.

Nazarbaev Ýniversitettiń ha­lyq­aralyq praktikasy men tájiri­besin eskere otyryp, joǵary oqý oryndarynyń akademiialyq já­ne basqarýshylyq derbestigin zań­namalyq turǵyda keńeitý qajet.

Depýtattarǵa jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń derbes biýdjetin engizý bóliginde zańnamaǵa qosymshalar qabyldaý qajet bolady.

Elektr energiiasy máseleleri jónindegi zańnamaǵa birqatar ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý qarastyrylǵan. Olar energiiany taratý shyǵyndaryn tómendetýdi jáne tiisinshe, tutynýshylar úshin onyń qunyn azaitýdy qamtamasyz etý maqsatyn kózdeidi.

Elbasy sol siiaqty, standarttaý týraly zańnamalar paketiniń de mańyzy zor ekenin aitty.

Ózderińizge belgili, men Jer reformasy jónindegi komis­siianyń Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna qatysty mora­to­riidiń kúshinde turý merzimin 2021 jyldyń 31 jeltoqsanyna deiin uzartý týraly usynysyn qoldadym. Jer reformasy jónin­degi komissiia qoǵamdy tolǵan­dyrǵan problemaly máselelerdi tal­qylai otyryp, úlken jumystar júrgizdi. Úkimet engizetin jekelegen zań jobasynda kórinis tabýy tiis birqatar usynystar qalyp­tastyryldy. Atap aitqanda, ol aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi berý protsedýralaryn jetildirý, olardyń utymdy paidalanylýyna baqylaýdy kúsheitý máselelerine qatysty, dep atap ótti Qa­zaqstan Prezidenti.

Memleket basshysy jer zań­na­masyna túzetýler engizý týraly sheshim qabyldaý kezinde Úki­mettiń agroónerkásip salasyna qarjy tartý maqsatyn bas­shylyqqa alǵanyn eske saldy. Aýyl sharýashylyǵyn kóterý oǵan ilese kóptegen salalardyń da­mýyna jaǵdai týǵyzbaq. Salaǵa yqpal jasaý úshin memlekettiń qan­shalyqty kúsh-jiger jumsaǵanyn barlyq agrarshylar biledi. Ár jyl saiyn agrarlyq sektorǵa aitarlyqtai qarjy salynady, biraq olar barlyq ýaqytta birdei ózin-ózi aqtap, keri qaita bermeidi. Qazirgi zamanǵy ekonomikada olai bolýǵa tiis emes. Sebep, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiliginiń tómendiginde jatyr, ony kóterý úshin qosymsha qarjylar salý qajet. Búkil álemde agrarlyq sektorǵa investitsiialar tartý úshin jumys isteidi.

Soǵan orai Elbasy biz­diń memleketimiz de aýyl sharýa­shylyǵynyń deńgeii men sapasyn kóterý úshin kóbirek kapital salymdaryn tartqysy keletinin aitty. Eger bul jumys túsindirýden bastalyp, odan keiin ǵana zań qabyldanǵanda, onda ahýal basqasha bolar edi. Bul aspektilerdi zań shyǵarýshylar agrarlyq salany retteitin zań jobalarymen jumys istegen kezde eskerýi tiis, dep atap ótti Memleket basshysy.

Úshinshi. Parlamentke úsh jyldyq kezeńge arnalǵan res­pýb­likalyq biýdjet týraly zań jobasyn qarap, qabyldaýǵa týra keledi. Onda men aityp ótken jahandyq tendentsiialar men syn-qaterlerdi eskere otyryp, 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan biýd­jet saiasatynyń qaǵidattary men oǵan qatysty kózqarastar anyqtalatyn bolady. Memleket kepildendirgen áleýmettik pakettiń shyǵystary kólemin saqtaýdy zańnamalyq turǵyda qamtamasyz etý qajet. Áńgime birinshi kezekte zeinetaqylar, járdemaqylar, stipendiialar jáne ózge de áleýmettik tólemaqylar týraly bolyp otyr, dedi Qazaqstan Prezidenti.

Elbasynyń aitýynsha, biýdjet saiasatyn qandai da bolmasyn jaǵdaida qazaqstandyqtardyń ómir deńgeilerin tómendetýge jol berilmeitindei etip qalyptastyrý qajet.

Ulttyq qordan beriletin ke­pil­di transfertter týraly, son­dai-aq, respýblikalyq jáne óńir­lik biýdjetter arasyndaǵy transfertterdiń kólemi týraly zańdar úsh jyldyq biýdjetpen bir pakette ótedi. Parlament pen Úkimet biýdjet qarjylaryn igerý máselesine qatańyraq baqylaý jasaýy tiis. Onyń ústine biýdjet shyǵystaryn igermeý problemasy salalyq ta, óńirlik te deńgeilerde oryn alýyn jalǵastyrýda. Bó­lin­gen qarjylar ekonomikany da­my­týǵa, jumyspen qamtýdy qamta­masyz etýge jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jumys isteýi tiis, dedi Memleket basshysy.

Tórtinshi. Depýtattyq kor­pýs­tyń Qazaqstan bekitken birqatar halyqaralyq kelisimderdi ratifikatsiialaý máselelerin qaraýyna týra keledi.

Besinshi. Parlament – ol halyq ókildiginiń basty organy. Son­dyqtan Parlament palatala­rynyń qyzmeti qoǵam úshin ba­rynsha ashyq bolýy tiis. Zań­darǵa degen qajettilik pen olardy qabyldaýdyń búkil qisyny qa­zaq­standyqtarǵa túsinikti bolýynyń mańyzy zor. Kúzden bastap Senat pen Májilis jumystaryn, sondai-aq, Parlament palatalarynyń birlesken otyrystaryn onlain rejiminde tikelei taratý oǵan jaǵdai jasaityn bolady.

Memleket basshysy zań shy­ǵarýshylyq úderisiniń sheńberlerin keńeite túsý qajettigine de toqtaldy. Jobalardy daiyndaý satysynda oǵan qoǵamdyq sarapshylardy, parlamenttik emes partiialardyń, ÚEU jáne BAQ ókilderin tartý qajet. EYDU elderiniń halyqty aldyn ala qulaqtandyrý jáne qajetti quqyqtyq jańa bastamalardy qoǵamdyq talqylaý jónindegi tájiribesin belsendi paidalanǵan jón, dep atap ótti Elbasy.

Prezidenttiń aitýynsha, zań shyǵarý úderisine qatysatyn memlekettik organdardyń barlyq basshylary, sondai-aq, partiialyq fraktsiialar qoǵamdy josparlanyp otyrǵan zańnamalyq bas­tamalar týraly turaqty túrde aqparattandyryp otyrýy kerek. Bul oraida parlamenttik fraktsiianyń bastamashylyq róli jáne «Nur Otan» partiiasynyń barlyq qurylymdary men fi­lialdarynyń yrǵaqty is-qi­myly airyqsha mańyzdy. Zańdardy qabyldaý úderisine degen mundai kózqaras qazaq­stan­dyqtardyń quqyqtyq mádenietin arttyratyn bolady.

Otyrysqa tóraǵalyq etken Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlin barlyq depýtattar atynan Elbasyna Par­lamenttiń ekinshi sessiiasyn ashyp, aldaǵy jumystyń basym baǵyttaryn belgilep bergeni úshin zor alǵys bildirdi. Birlesken otyrysqa elimizdiń Premer-Ministri, Memlekettik hatshysy, Prezident Ákimshi­liginiń Basshysy, Konstitýtsiialyq Keńes­tiń, Joǵarǵy sottyń jáne Ortalyq sailaý komissiiasynyń tóraǵalary, barlyq deń­geidegi memlekettik organdar men buqa­ralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty.

Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń sózi­nen, depýtattar kor­pýsynyń aldyna qoiǵan min­detterden alǵan áseri týraly Májilis depýtaty Abai Tasbolatov aitylǵandardyń bári de barynsha ózekti máseleler ekenin aýyzǵa aldy. Áleýmettik jaǵynan qor­ǵalýǵa tiisti áljýaz toptarǵa qol­daý bildirý máselelerine Pre­zi­denttiń kezekti ret nazar aýdaryp, olardy jetildirý qa­jettigin aitqany durys dep sanai­tynyn jet­kizdi. Eldiń qaýipsizdigin saqtaý máse­leleri jáne ony jetildirý týraly zań jobasy qabyldanatynyn aitqany da me­niń oiymnan shyqty. Men ózim buryn­ǵy áskeri qyzmetker bolǵandyqtan, eldiń qaýip­sizdigi máselesine birinshi kezekte na­zar aýdaramyn. Búgingi tańdaǵy terro­ristik, ekstremistik áreketterdiń bizdiń elimizge de jetkeni meni qatty alań­datady. Osyndailardy boldyrmaý úshin zańnamalarymyzdy qatańdatý búgin­gi tańdaǵy ózekti mindetterdiń biri. Prezi­denttiń sondai zańnyń qabyldanýy kerektigin aitqany meniń oiymnan shyqty. Sol zań jobasy bizge osy qyrkúiek aiy­nyń aiaǵynda qaralýǵa keledi eken. Bul óte durys másele dep sanaimyn. Onyń aza­mat­tarymyzdyń tynyshtyǵyn saqtaý jolynda barynsha jetilgen, tiimdi bolýy úshin óz tarapymnan da úlesimdi qosýǵa daiynmyn, dedi Abai Tasbolatov.

Parlament depýtattarynyń ishindegi aqsaqaldarynyń biri, kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri Qýanysh Sultanov ta Elbasynyń sózderi týraly óziniń aqjarma pikirin ortaǵa saldy. Prezident dúniejúzilik qoǵamdastyqta, sonyń ishinde bizdiń elimizde bolyp jatqan jaǵ­dailardy eskere otyryp, halqymyzdyń áleýmettik jaǵdaiyn tómendetpeý sharalaryna airyqsha mán berdi. Qabyldanatyn zańdardyń bári de halyqtyń múddesine, ál-aýqatyn jaqsartýǵa qyzmet etýi kerek­tigin atap ótti. Sonymen qatar, ol qabyl­danatyn zańdar aldymen halyq arasynda talqylanýy kerektigin aitty. Sonyń ishinde «Jer týraly» Zańnyń qoǵamdaǵy ártúrli pikirlerdi eskermei qabyldanǵandyǵyn mysalǵa ala otyryp, mundaidyń aldaǵy ýaqytta oryn almaýyn eskertti. Sóitip, zań qabyldaý isinde meilinshe ashyqtyq, talqylaý úderisteri barynsha móldir bolady. Zań jobalary múddeli toptar, ÚEU, BAQ ókilderiniń qatysýymen talqylanbaq. Qabyldanatyn zańdardyń qajettiligi halyqqa jetkizilip, keńinen tanystyrylyp otyrýy kerek. Mine, osyndai máselelerge Elbasy óziniń sózinde erekshe ekpin túsirip aitty, dedi depýtat.

Senator Sársenbai Eńsegenov te El­ba­sy óziniń sózinde qaýip­sizdikti saqtaý máse­lelerine erek­she nazar aýdarǵanyna tánti bolǵandyǵyn jetkizdi.

Prezident jahandyq qaýipter – terrorizm men dini ekstremizm siiaqty náýbet­terdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyq­tyrýlar engiziletin zań qabyl­danatynyn atap ótti. Biz jazǵy demalys kúnderinde Aqtóbe, Atyraý oblystarynyń halqymen kezdestik. Sonda olardyń bári de biraýyzdan eldegi tynyshtyqtyń qamtamasyz etilýin talap etti. Elde tynyshtyq pen tatýlyq bol­masa, aldymyzǵa qoiyp otyrǵan maq­sat­tarymyzǵa, uly murattarymyzǵa qol jetkizý múmkin emes. Prezident N.Na­zar­baev Parlament sessiiasyn ashqannan keiin depýtattarmen beiresmi jaǵdaida kezdesken edi, sol jerde men oǵan atalmysh zańdy halyq kútip otyrǵanyn jetki­zip, alǵa qoiylǵan mindetterdi olar qyzý qoldaitynyn bildirdim. Sonymen qatar, Prezident úshjyldyq biýdjettiń qabyl­dana­tynyn aitty. Osy jerde Elbasy ekono­mikalyq qiyndyqtarǵa qaramastan, biýdjetti qabyldaý barysynda barlyq áleýmettik kepildikter tolyq saqtalýy qajet­tigin talap etti. Bul da óte ózekti másele, dedi senator.

Sóitip, jańa sessiia óziniń jumysyn bastap ketti. Elbasy Nursultan Nazar­bae­v­tyń eldegi eń ózekti máselelerdiń zańna­malyq sheshimin mindettegen sózderi depýtattardyń da oiynan shyǵyp, olardyń qulshynysyn arttyrǵany kórinip turdy.

Jaqsybai SAMRAT,

Láila EDILQYZY,

«Egemen Qazaqstan»