Qazirgi tańda memleket pen jekemenshik áriptestigi búkil álemde keńinen taralǵan. Álemniń barlyǵy derlik damyǵan jáne damýshy elderinde memlekettik-jeke menshik áriptestigin qoldaný boiynsha birinshi orynǵa avtojoldardy salý jáne qaita jóndeý salasyn qoiýǵa bolady, odan birshama qalys qalatyn salalarǵa densaýlyq saqtaý, bilim berý, sýmen jabdyqtaý jáne kanalizatsiia, temirjoldar, aeroporttar salý siiaqty negizgi salalar jatqyzylady.
Bizdiń elimizde áýelgi basta, iaǵni táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda memlekettik-jekemenshik áriptestigi negizinen memlekettik aktivterdi basqarý elementi retinde qarastyrylǵan bolatyn. Bastapqy qadamdarda investorlarǵa jalǵyz instrýment – kontsessiia ǵana usynyldy, iaǵni dálirek aitsaq, bul redaktsiia boiynsha qazaqstandyq kontsessiia obektilerin sheteldik kontsessionerlerge jalǵa berý ǵana qarastyryldy.
Memleket pen jekemenshik áriptestiginiń shyǵý tarihyna kóz salar bolsaq, tipti Ejelgi Rim dáýirinde mýnisipter (municipal – qazirgi zamanǵy mýnitsipalitetterdiń analogy) poshta stantsiialary, porttar, sý ótkizgish joldar, bazarlar jáne monshalar siiaqty antikalyq infrastrýktýralar obektilerin basqarýdy jekemenshikke berý praktikasyn qoldanǵan. Frantsiiada XVI-ǵasyrdan bastap bilik ókilderi óz baqylaýlary aiasynda jekemenshik esebinen ekonomikalyq qajettilikterdi, onyń ishinde transportpen qamtamasyz etý jáne kommýnaldyq qyzmetterdi damytýdy qolǵa ala bastady. Dálirek aitar bolsaq, 1552 jyly Frantsiiada qoǵamdyq infrastrýktýra salasyndaǵy eń alǵashqy kontsessiia – Adam de Kraponn degen kásipkerge Kro alqabynda kanal salý jobasy berildi. Al, Ulybritaniianyń ózinde memlekettik kontsessiialar jekemenshikke XVII-XVIII ǵasyrlarda berile bastady – Angliia men Ýels elderinde maiak qyzmetteri memleket pen biznes ókilderiniń áriptestigi printsipi boiynsha órbidi. XIX ǵasyrda kontsessionaldy mehanizmder arqasynda temirjoldar, iri-iri keme ótkizgish kanaldar jáne kóptegen basqa infrastrýktýralyq keshender salyndy jáne osy ǵasyrdy kontsessiianyń «Altyn ǵasyry» dep atalýy da tegin emes. Bul aralyqtartaǵy kontsessiia mehanizmimen iske asyrylǵan ataqty jobalarǵa Sýets kanaly (1855 jyl) men Parijdegi Eifel munarasyn (1887-1889 jyldar) jatqyzýǵa bolady.
Qazirgi tańda álem elderiniń árqaisysynda memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń damý deńgeii men baǵyttary ártúrli, jáne keibir elderde, onyń ishinde Qazaqstanda da atalǵan qarym-qatynastardyń qalyptasýy men engizilýi áli kúnge deiin júrgizilip jatyr.
Negizinen, memlekettik-jekemenshik áriptestiginiń damý jolyn mynadai kezeńderge bólýge bolady:
1) Daiyndalý (osy sala boiynsha memlekettiń saiasatyn pysyqtaý, qajetti zańnamalardy taldaý jáne qalyptastyrý, osy syndy máselelerimen ainalysatyn arnaiy uiym qurý, t.b.);
2) Engizý (MJÁ-ti qoldaný aiasyn keńeitý, jobalardy qarjylandyrýdyń jańa joldaryn izdeý, zańnamalyq kedergilerdi joiý, MJÁ júiesiniń birtutastyǵyn qalyptastyrý, t.b.);
3) Jetildirý (metodologiialyq instrýktsiialar men nusqaýlyqtardy jasaý, MJÁ-ti iske asyrý modelderin jaqsartý, jobalardy qarjylandyrýdyń damytylǵan júiesi, MJÁ máseleleri boiynsha joǵary biliktilikti memlekettik qyzmetkerler).
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 1-shi kezeń tolyq aiaqtaldy dep aitýǵa bolady jáne 2-shi shaqtyń keibir pozitsiialary bastalyp ta ketti. Dese de, damý barysynda tolǵandyratyn máseleler de joq emes
–Atalǵan salany damytý boiynsha durys joldy tańdadyq pa?
–Bolashaqta qandai mindetter atqarý qajet?
–Jeke biznestiń MJÁ jobalaryna qatysýy úshin barlyuq jaǵdai jasaldy ma?
–Qai jerde qandai qatelikterimiz bar jáne olardy qalaisha qarqyndy túrde túzetip, odan ári jetildire alamyz?
Osy syndy suraqtar boiynsha aldaǵy ýaqytqa jospar qurar bolsaq, álemdegi basqa elderdiń damý joldaryn tolyq qaitalamai, tek tájiribelerin ǵana eskere otyryp, ózimizdiń damý jolymyzdy birneshe ese qarqyndata túsýge bolmai ma degen oi keledi. Mysaly, aldyńǵy qatarly halyqaralyq praktikalardyń kórsetkishteri, jobalardy iske asyrýdyń jetistigi, óz kezeginde monitoring júrgizý men baǵalaýdy joba basqarýdyń qajetti jáne bólinbes bóligi retinde qarastyratyn joba menedjmentiniń mehanizmderin qoldanǵan kezde arta túsetinin kórsetip otyr. Bul máseleni sheshý úshin biýdjettik investitsiialyq jobalardy iske asyrý men monitoring júrgizýdi, joba basqarý turǵysynan qaraýdy (onyń ishinde jobalardy basqarýdyń Ulttyq standarty negizinde) qoldana otyryp júzege asyrýdy usynýǵa bolady.
Qazirgi ýaqyttaǵy osy salanyń ár jylda ár joba boiynsha qaitalanatyn ózekti máselelerin tez arada sheshýdiń joldaryn tapsaq, birshama satyǵa joǵarylap qalar edik. Memlekettik-jekemenshik áriptestikti jetik meńgergen memlekettik qyzmetkerlerdiń joqtyǵy – atalǵan salany damytýdyń basty kedergileriniń biri. Osy salany óz betinshe praktikalyq túrde meńgerip júrgen memlekettik qyzmetkerlerdiń teoriialyq daiyndyǵyn pysyqtap jiberýge qomaqty qarjy da, kúsh te qajet emes, tek uiymdastyrý jumystary tiimdi oryndalsa jetkilikti. Jobalardyń iske asyrylýyna toqsan saiyn júrgiziletin monitoring nátijesinde anyqtalatyn sol joba barysynda jiberilgen olqylyqtardy tek tirkep qana koimai, olardy operativti túrde sheshýdi qolǵa alsaq, basqa damyǵan elderdiń ǵasyrlar boiy suryptalyp jetken jetistikterine birneshe, ári ketse onshaqty jyldyń ishinde jete alamyz.
Orynbasar Ábsatov – Qazaqstandyq
memlekettik-jeke menshik áriptestik ortalyǵynyń sarapshysy
Ult portaly
