قازٸرگٸ تاڭدا مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸ بٷكٸل ەلەمدە كەڭٸنەن تارالعان. ەلەمنٸڭ بارلىعى دەرلٸك دامىعان جەنە دامۋشى ەلدەرٸندە مەملەكەتتٸك-جەكە مەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸن قولدانۋ بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىنعا اۆتوجولداردى سالۋ جەنە قايتا جٶندەۋ سالاسىن قويۋعا بولادى, ودان بٸرشاما قالىس قالاتىن سالالارعا دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جەنە كاناليزاتسييا, تەمٸرجولدار, اەروپورتتار سالۋ سيياقتى نەگٸزگٸ سالالار جاتقىزىلادى.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ەۋەلگٸ باستا, ياعني تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸ نەگٸزٸنەن مەملەكەتتٸك اكتيۆتەردٸ باسقارۋ ەلەمەنتٸ رەتٸندە قاراستىرىلعان بولاتىن. باستاپقى قادامداردا ينۆەستورلارعا جالعىز ينسترۋمەنت – كونتسەسسييا عانا ۇسىنىلدى, ياعني دەلٸرەك ايتساق, بۇل رەداكتسييا بويىنشا قازاقستاندىق كونتسەسسييا وبەكتٸلەرٸن شەتەلدٸك كونتسەسسيونەرلەرگە جالعا بەرۋ عانا قاراستىرىلدى.
مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸنٸڭ شىعۋ تاريحىنا كٶز سالار بولساق, تٸپتٸ ەجەلگٸ ريم دەۋٸرٸندە مۋنيسيپتەر (municipal – قازٸرگٸ زامانعى مۋنيتسيپاليتەتتەردٸڭ انالوگى) پوشتا ستانتسييالارى, پورتتار, سۋ ٶتكٸزگٸش جولدار, بازارلار جەنە مونشالار سيياقتى انتيكالىق ينفراسترۋكتۋرالار وبەكتٸلەرٸن باسقارۋدى جەكەمەنشٸككە بەرۋ پراكتيكاسىن قولدانعان. فرانتسييادا XVI-عاسىردان باستاپ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ ٶز باقىلاۋلارى اياسىندا جەكەمەنشٸك ەسەبٸنەن ەكونوميكالىق قاجەتتٸلٸكتەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە ترانسپورتپەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردٸ دامىتۋدى قولعا الا باستادى. دەلٸرەك ايتار بولساق, 1552 جىلى فرانتسييادا قوعامدىق ينفراسترۋكتۋرا سالاسىنداعى ەڭ العاشقى كونتسەسسييا – ادام دە كراپونن دەگەن كەسٸپكەرگە كرو القابىندا كانال سالۋ جوباسى بەرٸلدٸ. ال, ۇلىبريتانييانىڭ ٶزٸندە مەملەكەتتٸك كونتسەسسييالار جەكەمەنشٸككە XVII-XVIII عاسىرلاردا بەرٸلە باستادى – انگلييا مەن ۋەلس ەلدەرٸندە ماياك قىزمەتتەرٸ مەملەكەت پەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەرٸپتەستٸگٸ پرينتسيپٸ بويىنشا ٶربٸدٸ. XIX عاسىردا كونتسەسسيونالدى مەحانيزمدەر ارقاسىندا تەمٸرجولدار, ٸرٸ-ٸرٸ كەمە ٶتكٸزگٸش كانالدار جەنە كٶپتەگەن باسقا ينفراسترۋكتۋرالىق كەشەندەر سالىندى جەنە وسى عاسىردى كونتسەسسييانىڭ «التىن عاسىرى» دەپ اتالۋى دا تەگٸن ەمەس. بۇل ارالىقتارتاعى كونتسەسسييا مەحانيزمٸمەن ٸسكە اسىرىلعان اتاقتى جوبالارعا سۋەتس كانالى (1855 جىل) مەن پاريجدەگٸ ەيفەل مۇناراسىن (1887-1889 جىلدار) جاتقىزۋعا بولادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ەرقايسىسىندا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸكتٸڭ دامۋ دەڭگەيٸ مەن باعىتتارى ەرتٷرلٸ, جەنە كەيبٸر ەلدەردە, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا دا اتالعان قارىم-قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋى مەن ەنگٸزٸلۋٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
نەگٸزٸنەن, مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸنٸڭ دامۋ جولىن مىناداي كەزەڭدەرگە بٶلۋگە بولادى:
1) دايىندالۋ (وسى سالا بويىنشا مەملەكەتتٸڭ ساياساتىن پىسىقتاۋ, قاجەتتٸ زاڭنامالاردى تالداۋ جەنە قالىپتاستىرۋ, وسى سىندى مەسەلەلەرٸمەن اينالىساتىن ارنايى ۇيىم قۇرۋ, ت.ب.);
2) ەنگٸزۋ (مجە-تٸ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا جولدارىن ٸزدەۋ, زاڭنامالىق كەدەرگٸلەردٸ جويۋ, مجە جٷيەسٸنٸڭ بٸرتۇتاستىعىن قالىپتاستىرۋ, ت.ب.);
3) جەتٸلدٸرۋ (مەتودولوگييالىق ينسترۋكتسييالار مەن نۇسقاۋلىقتاردى جاساۋ, مجە-تٸ ٸسكە اسىرۋ مودەلدەرٸن جاقسارتۋ, جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ دامىتىلعان جٷيەسٸ, مجە مەسەلەلەرٸ بويىنشا جوعارى بٸلٸكتٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر).
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا 1-شٸ كەزەڭ تولىق اياقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى جەنە 2-شٸ شاقتىڭ كەيبٸر پوزيتسييالارى باستالىپ تا كەتتٸ. دەسە دە, دامۋ بارىسىندا تولعاندىراتىن مەسەلەلەر دە جوق ەمەس
–اتالعان سالانى دامىتۋ بويىنشا دۇرىس جولدى تاڭدادىق پا?
–بولاشاقتا قانداي مٸندەتتەر اتقارۋ قاجەت?
–جەكە بيزنەستٸڭ مجە جوبالارىنا قاتىسۋى ٷشٸن بارلىۇق جاعداي جاسالدى ما?
–قاي جەردە قانداي قاتەلٸكتەرٸمٸز بار جەنە ولاردى قالايشا قارقىندى تٷردە تٷزەتٸپ, ودان ەرٸ جەتٸلدٸرە الامىز?
وسى سىندى سۇراقتار بويىنشا الداعى ۋاقىتقا جوسپار قۇرار بولساق, ەلەمدەگٸ باسقا ەلدەردٸڭ دامۋ جولدارىن تولىق قايتالاماي, تەك تەجٸريبەلەرٸن عانا ەسكەرە وتىرىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ دامۋ جولىمىزدى بٸرنەشە ەسە قارقىنداتا تٷسۋگە بولماي ما دەگەن وي كەلەدٸ. مىسالى, الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق پراكتيكالاردىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸ, جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ جەتٸستٸگٸ, ٶز كەزەگٸندە مونيتورينگ جٷرگٸزۋ مەن باعالاۋدى جوبا باسقارۋدىڭ قاجەتتٸ جەنە بٶلٸنبەس بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىراتىن جوبا مەنەدجمەنتٸنٸڭ مەحانيزمدەرٸن قولدانعان كەزدە ارتا تٷسەتٸنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. بۇل مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن بيۋدجەتتٸك ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ مەن مونيتورينگ جٷرگٸزۋدٸ, جوبا باسقارۋ تۇرعىسىنان قاراۋدى (ونىڭ ٸشٸندە جوبالاردى باسقارۋدىڭ ۇلتتىق ستاندارتى نەگٸزٸندە) قولدانا وتىرىپ جٷزەگە اسىرۋدى ۇسىنۋعا بولادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى وسى سالانىڭ ەر جىلدا ەر جوبا بويىنشا قايتالاناتىن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن تەز ارادا شەشۋدٸڭ جولدارىن تاپساق, بٸرشاما ساتىعا جوعارىلاپ قالار ەدٸك. مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸكتٸ جەتٸك مەڭگەرگەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ جوقتىعى – اتالعان سالانى دامىتۋدىڭ باستى كەدەرگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ. وسى سالانى ٶز بەتٸنشە پراكتيكالىق تٷردە مەڭگەرٸپ جٷرگەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ تەورييالىق دايىندىعىن پىسىقتاپ جٸبەرۋگە قوماقتى قارجى دا, كٷش تە قاجەت ەمەس, تەك ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى تيٸمدٸ ورىندالسا جەتكٸلٸكتٸ. جوبالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋىنا توقسان سايىن جٷرگٸزٸلەتٸن مونيتورينگ نەتيجەسٸندە انىقتالاتىن سول جوبا بارىسىندا جٸبەرٸلگەن ولقىلىقتاردى تەك تٸركەپ قانا كويماي, ولاردى وپەراتيۆتٸ تٷردە شەشۋدٸ قولعا الساق, باسقا دامىعان ەلدەردٸڭ عاسىرلار بويى سۇرىپتالىپ جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸنە بٸرنەشە, ەرٸ كەتسە ونشاقتى جىلدىڭ ٸشٸندە جەتە الامىز.
ورىنباسار ەبساتوۆ – قازاقستاندىق
مەملەكەتتٸك-جەكە مەنشٸك ەرٸپتەستٸك ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى
ۇلت پورتالى
