Qazaqstanda aǵza almastyrý isiniń jai-kúii qandai?

1902 jyly avstriialyq hirýrg E.Ýlmann otashylar qoǵamynyń kezekti otyrysynda alǵash ret búirekti zerthanalyq jaǵdaida transplantatsiialaý otasyn (ittiń búiregin eshkige otyrǵyzǵan) iske asyrǵany jaily habarlama jasady. Onyń bul baǵyttaǵy jumysyn AQSh-tyń Chikago ýniversitetiniń klinikasynda A.Karrel jalǵas­tyryp, 1904 jyly búirek almas­tyrý operatsiiasyn júrgizdi. Sói­tip, transplantologiiany damytýda sińirgen eńbekteri úshin AQSh ǵalymdary arasynda tuńǵysh Nobel syilyǵyna ie bolǵan ǵalym Aleksis Karrel boldy. Álem ǵalymdarynyń izdenisteriniń arqasynda 1953 jyly Billingem, Brent jáne Medava «jasandy búirek» apparatyn oilap shyǵardy. Kóp uzamai dárigerler Hiým, Merril jáne Torn alǵash ret adamdarǵa búirek almastyrý otalaryn jasap, tájiribege engizdi.

Baýyrdy almastyrý problemalary búirekten keiin ekinshi bolyp qolǵa alyndy. Bul baǵytta 1955-1965 jyldary zerthanalyq-tájiribelik zertteýler itter men janýarlarda túbegeili júrgizildi (ásirese Ýelchý bastaǵan top). 1963 jyly 6 ret adamǵa baýyr almas­tyrý otasy jasaldy. Biraq onyń barlyǵy sátsiz aiaqtaldy. AQSh jáne Angliia ǵalym-dárigerleri Shtartsl,Marchoro (Chikago), Keli baýyr almastyrý isinde erekshe qol jetkizdi. 1969 jyly ota jasalǵan 91 aýrýdyń 10 ǵana tiri qaldy. Al 1970 jyldyń basynda álemde 133 naýqasqa baýyr almas­tyrý otasy jasalyp, onyń 12-si tiri qaldy.

– Qazaqstanda organdy transplantatsiia (baýyr almas­tyrý) operatsiiasy tuńǵysh ret A.N.Syzǵanov atyndaǵy ǵylymi zertteý hirýrgiialyq institýtynda (Almaty) 1997 jyly jasaldy. 2000-jyldary professor Jaqsylyq Dosqaliev bastaǵan ǵalym-otashylar baýyr tsirrozynda baýyr jasýshalaryn almas­tyryp salýdy tájiribege engizdi.

2009 jyldan bastap elimizde leikoz aýrýlaryna shaldyqqan balalarǵa súiek maiyn almastyrý operatsiiasy jasala bastady. Eger 2009 jyly elimizde organdar men súiek maiyna bar-joǵy 4 ota jasalǵan bolsa, 2012 jyly olardyń sany 74-ke, al 2013 jyldyń jarty jylynda 93-ke jetti.

Qazirgi kezde transplantatsiia eksperimentti biologiia men meditsinada aýto- (óz tinderin transplantatsiialaý), gomo- (sondai túrdiń donorynan transplantatsiialaý) jáne geterotransplantatsiia (basqa túrdiń donorynan transplantatsiialaý, mysaly, itke qoiannan) keńinen qoldanylady. Transplantatqa qoiylatyn bas­ty sharttar: máiit jas adamdiki bolǵany jón; qan qysymy qaitys bolǵansha qalypty deńgeide bolýy; qaterli isik nemese juqpaly aýrýmen aýyrmaǵandyǵy; aýrýhanada qaitys bolýy (nemese adam qaitys bolar aldynda birneshe saǵat aýrýhanada bolǵany) qajet.

2012 jyldyń 8 tamyzynda Qa­zaqstan kardiohirýrgteri sozyl­maly júrektiń jetispeýshiligi diagnozy qoiylǵan Qostanai obly­syndaǵy Rýdnyi qalasynyń turǵyny 38 jastaǵy Jánibek Ospanovqa donorlyq júrek transplantatsiiasyn jasady. Bul ota elimizdiń jetekshi kardiohirýrgi, meditsina ǵylymdarynyń dok­tory Iýrii Pia men Chehiianyń kar­diohirýrgi Jan Pirktyń qaty­sýymen júzege asty. Mundai kúrdeli ota otandyq dárigerlerdiń joǵary kásibi biliktiliginiń, sondai-aq Ulttyq meditsinalyq hol­dinginiń 3-klinikasynyń – Res­pýblikalyq jedel járdem ǵylymi ortalyǵynyń, Ulttyq kar­dio­hirýrgiia ǵylymi ortaly­ǵy men Respýblikalyq diagnostikalyq ortalyǵynyń jedel jáne úilesimdi jumystarynyń arqasynda múmkin boldy. Sebebi, mi ólimi tirkelgen áleýetti donor týraly málimet jedel járdem ǵylymi ortalyǵynan túsken. Osy aqpar túsken bette Ulttyq kardio­hirýrgiia ǵylymi ortalyǵynyń bir top dárigeri donor júreginiń jaǵdaiyn baǵalap, júrekti transplantatsiialaýǵa kezekte turǵan patsientterdiń tinderiniń úilesimdiligine immýnologiialyq zertteýler júrgizýdi bastaǵan. Al Respýblikalyq diagnostikalyq ortalyǵy laboratoriiasynyń mamandary táýlik boiy barlyq qajetti zertteýlerdi júrgizdi. Sóitip, miyna qan quiylyp qaitys bolǵan 46 jastaǵy áiel­diń júregin 38 jastaǵy patsient­ke berý týraly sheshimge kelgen. Al Igor Vorotnikov esimdi azamat anasynyń júregin trans­plan­tatsiialaýǵa kelisim berý-bermeýdi táýlik boiy oilanǵan. Mundai sheshim qabyldaý oǵan da ońai soqpaǵany anyq. Alaida, ol osy sheshimi arqyly úlken gýmanistik qadamǵa bardy. Ota sátti ótti. Anasynyń júregi transplantatsiialanǵan naýqas Jánibek Ospanovtyń jaǵdaiy otanyń kúrdeliligine sai, dinamikasy turaqty boldy. 22 kúnnen keiin klinikadan úiine shyqty. Ázirshe ol dárigerlerdiń baqylaýynda.

Osydan 5 jyl buryn biz mundai ota jasaý týraly tek armandap kelsek, endi, mine, soǵan Elbasymyzdyń sarabdal saiasaty men densaýlyq saqtaý salasyn qoldaýynyń arqasynda qolymyz jetip otyr. Bul ota – bizdiń holdingtiń ǵana emes, qazaqstandyqtardyń da jeńisi. Osydan bir jyl buryn Elbasy Ulttyq ǵylymi kardiohirýrgiialyq ortalyqty ashqan kezde, bizdiń aldymyzǵa osy ortalyqta búgingi tańdaǵy meditsinadaǵy aldyńǵy qatarly ozyq tehnologiialardy engizý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Júrek almastyrý otasyn qazaqstandyq meditsinanyń Memleket basshysy tapsyrmasyn sátti júzege asyrǵanyn kórsetedi, – dep habarlady sol kezdegi Densaýlyq saqtaý vitse-ministri E.Baijúnisov.

Dárigerler deregine júginsek, jasandy júrek adam ómirin 5-6 jylǵa, al júrekti transplantatsiialaý emdelýshiniń ómirin 15-20 jylǵa deiin uzartady eken. Al bizdiń eldiń zańy kóz jumǵan naýqastyń organyn týystarynyń ruqsatymen transplantatsiialaýǵa ruqsat beredi. Soǵan qaramastan, eshkim týysynyń organyn donorlyqqa qimaidy. «Endi donor bolǵan adamnyń týystaryna memleket tarapynan kómek berý týraly ózgeristerdi Densaýlyq saqtaý kodeksine engizip jatyrmyz. Biyl ol ózgerister kúshine enedi. Bálkim, sonda halyqtyń túsinigi ózgeretin bolar», – deidi densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri. Óitpegende, búgingi tańda elimizde organ almastyrý kezeginde turǵan 7 myńnan astam adamnyń arman-tilegin oryndaý múmkin bolmai qalady.

Elimizdiń bas transplantology Ǵani Quttymuratovtyń aitýynsha, sol 7 myńnyń teń jartysy búirek almastyrý kezeginde turǵandar. Olardyń basym bóligi 35-40 jastaǵy naýqastar. Arasynda ómir boiy dializ alyp júrgender de bar. Biraq sonyń birli-jarymy ǵana operatsiia ústeline jatady. Kóp jaǵdaida búirekti týystary beredi. Al júrekti transplantatsiialaýǵa Qazaqstan tarihynda alǵash ret kelisim berilip otyr. Anasynyń júregin Jánibek Ospanovqa, búiregin Evgenii Kýrts atty azamatqa berýge kelisim bergen jigittiń erligi ózgelerge úlgi bolsa, qaneki. Marqum Galina Vorotnikovanyń júregi men búiregi eki adamnyń ómirin uzartyp, olardyń jaqyndaryn qýanyshqa bólep otyr.

Donordyń aǵzasyn alýǵa kelisim bergen otbasynyń igilikti isi tańdaný men qoshemetke laiyq. Sebebi, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáikes, donordyń nemese onyń týysqandarynyń tiri kezinde bas tartqan jaǵdaida aǵzalaryn alý protsesi júrgizilmeidi. Al eger donor bolsa, Qazaqstan ishki aǵzalardy transplantatsiialaýǵa daiyn. Ol úshin qazir elimizde myqty kadrlyq, intellektýaldyq, ǵylymi jáne resýrstyq áleýet te, jaqsy materialdyq-tehnikalyq baza da bar.

2013 jyldyń jazynda professor Toqan Sultanáliev Astanadaǵy Respýblikalyq jedel meditsinalyq járdem ortalyǵynda baýyr almas­tyrý otasyn ózimizdiń otandyq dárigerlerdiń kómegimen sátti aiaqtap shyqty. Al Almatydaǵy №7 klinikalyq aýrýhanada onyń bas dárigeri, professor Bolat Baimahanov basqarǵan otashylar toby búirek pen baýyrdy almas­tyrý operatsiialaryn jasaýǵa kiristi. Bul baǵytta jasalǵan olardyń alǵashqy qadamdary qýanarlyq. Bul jaǵymdy ister kóp jyldar boiy ǵalym-dárigerlerdiń aldaryna qoiǵan úlken armany edi.

Bizdiń elimizde búirek aýys­tyrý operatsiiasy A.N.Syzǵanov atyndaǵy Hirýrgiia ǵylymi ortalyǵynda 1978 jyldan bas­tap jasalýda. Osynaý ýaqyt aralyǵynda Qazaqstanda 700-ge jýyq naýqas búiregin almastyrdy.

Búirek almastyrý operatsiia­laryn 2013 jyly Shymkent qala­lyq jedel járdem aýrýhanasyn­da onyń bas dárigeri, professor Mádi Biǵaliev Ońtústik Koreia hirýrgterimen birlese oty­ryp, oblystyq ákimdiktiń qoldaýy­men iske asyrdy. Osy emdeý meke­mesinde bir jyldyń ishinde 11 naýqasqa búirek transplantatsiiasy jasaldy. Árine, bul shymkenttik áriptesterimizdiń úlken jetistigi ekenin moiyndaýymyz kerek.

Taiaýda, iaǵni 2016 jyly As­tana­daǵy Ulttyq kardiohirýrgiia men Onkologiia jáne transplantologiia ǵylymi ortalyqtarynyń dárigerleri birigip bir mezette júrek pen búirekti 37 jastaǵy Amangeldi Napilov atty naýqasqa almastyrý otasyn sátti oryndap shyqty. Mundai ota osy kúnge deiin tek AQSh-ta, Italiiada, Oń­tús­tik Koreiada jasalatyn. Kóp ýaqyt ótpei, 2016 jylǵy 24 qarasha kúni astanalyq otashy-professor Eń­bek Eri Iýrii Vladimirovich Pia óz komandasymen 67 jastaǵy ókpe­siniń aqaýy bar aýyr naýqasqa ókpe aǵzasyn sátti almastyryp shyqty. Ota 10 saǵatqa sozyldy. Bul otandyq hirýrgiiada úlken jetistik boldy. Sóitip, elimizde trans­plan­to­logiia kókjiegi keńeie tústi. Elimiz­diń dárigerleri meditsinany álem­dik joǵary deńgeige jetki­zýge ba­tyl bel bailap otyr. Oǵan bizdiń elde barlyq múmkinshilik jasalǵan.

Degenmen, bizde joǵaryda atap ótkenimizdei, naýqas aǵzasyn almastyratyn donorlyq búirek, baýyr, júrek jáne basqa organdar tapshy, iaǵni donor joqtyń qasy. Bolǵan kúnniń ózinde donor bolatyn adamnyń densaýlyǵy jaramaidy nemese qan toby, immýndyq júieleri sáikes kelmeidi. Sonymen qatar, keide dini aǵymǵa berilip, ulttyq mentalitetke urynyp transplantatsiiaǵa kedergi jasalyp jatatyny jasyryn emes.

Jynysy, tegi, násili, tabiǵaty, ómir súrý ortasy, tipti iship-jeitin tamaǵy múldem bólek aǵzanyń búiregin jatsyný múmkin be nemese bóten adamnyń organy qanshalyqty sińisip ketedi degen saýal kimdi de bolsa bei-jai qaldyrmaityny sózsiz. Nefrologtardyń aitýynsha, búirek (júrek, baýyr jáne basqa da aǵzalar) adamnyń jynysyna, jasyna, ultyna qaramaidy, tinder immýndy-biologiialyq jaǵynan sáikes kelse, jarai beredi. Demek, búirek aýystyrý úshin jańa búirek pen naýqas adamnyń ishki aǵzasynyń 12 faktory tolyq sáikes kelýi shart. Sonda ǵana aýystyrylǵan bógde búirek qalypty jumys isteidi. Búiregi almastyrylǵan azamat­tar jiti baqylaýda bolady. Sebe­bi, naýqastardyń qan qysymy kóte­riledi. Bul – birinshiden. Ekinshiden, aýystyrylǵan búirek qansha degenmen ózge adamdiki bolǵannan keiin, aǵzada túrli aýyrsynýlar paida bolýy múmkin. Sondyqtan olar turaqty túrde dári iship júrýi tiis. Olarǵa arnaiy tizimge engen dáriler aqysyz beriledi. Tym erte bastalyp, janǵa batpai júre beretin qaýipti aýrýdyń aldyn alý úshin shanshý, syzdaý syndy belgileri biline bastalysymen-aq, mamandarǵa qaralyp, tiisti em qabyldaýy kerek. Emdelý úshin dáriger tarapynan naqty diagnoz qoiylýy shart. Ókinishke qarai, keibir jaǵdaida erterek bastalǵan búirektiń sozylmaly jetispeýshiligin dál anyqtaý qiynǵa soǵady. Óitkeni, jyldar boiy belgi bermegen kesel saldarynan búirektiń kóptegen nefrondary ólip qalýy múmkin. Qalai desek te, árbir adam óz densaýlyǵynyń iesi. Sondyqtan «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaityn jol izde» degen qaǵidany berik ustanǵan abzal.

Iá, qazaqstandyq dárigerler el senimi men úmitin aqtap, halyq densaýlyǵyn saqtaý isine eleýli úles qosýda. Olardy alda talai biik maqsattar men shyraily ister kútip tur. Sońǵy jyldary elimizde júrek, baýyr almastyrý otalary sátti jasalyp, otandyq meditsinanyń alǵa basýy, ilgeri jyljýy baiqalsa, aldaǵy keler jyldary uiqy bezin, ishek, endokrindik bezderdi jáne de basqa kúrdeli aǵzalardy almas­tyrý operatsiialary kútip tur. Ókinishke qarai, donor máselesi (ásirese, júrek, baýyr, búirek siiaqty organdardy tabý) elimizde tolyq sheshimin tapqan joq. Júrek, baýyr, búirek sekildi organdardy aýyr syrqaty bar jandarǵa almastyrýǵa sol donorlardyń tapshylyǵy qolbailaý bolyp otyr. Ázirshe kóbine qandas týys­tary ǵana (ákpesi sińlisine, anasy qyzyna, ákesi balasyna, t.s.s.) baýyrynyń bir bóligin óziniń eń jaqyn týysyna «syilap» jatyr. Insýlt, jol apatynan qaitys bolǵan kisilerdiń organdaryn tek basqa ulttardan «alýǵa» múmkinshilik bolyp tur da, bizdiń qandastarymyz bul iske úrke qarap, donorlyqqa kelisimin bermeýde. Eger bul másele sheshilse, qanshama adamnyń ómirin uzartýǵa, olarǵa jáne onyń jaqyndaryna baqyt syilaýǵa múmkinshilik týar edi, shirkin!

«Donor» degen sóz bizge buryn­nan tanys. Ol latynnyń «dono» – «syilaimyn», «qurban etemin» degen sózderinen engen. Donor bolý (mysaly, qan tapsyrý) – árbir adamnyń azamattyq paryzy. Myń­daǵan adam jyl saiyn qan do­nory bolyp, nebir syrqatqa shaldyqqan tanystaryna, týysqan-baýyrlaryna qolushyn berip, qan tapsyryp jatady. Olar óziniń sol abzal áreketimen basqa bir ómi­ri qyl ústinde turǵan janǵa ómir syilaidy. Donor bolý –qa­iyrymdylyǵy men rahymy mol adamdardyń qolynan kele­tin quptarlyq is. Ol úshin adam­nyń sana-sezimine donorlyq qyz­mettiń qanshama paidaly ekenin sińire bergenimiz jón. Ál­de­bir sebeptermen ol dúniege attanyp bara jat­qan jan óziniń júregin, baýyryn, nemese búiregin myna jalpaq dúniede aýyr syrqattan qinalyp júrgen pendege «syilap» ketse nesi artyq. Onyń júregi basqa bireýdiń keýdesinde soǵyp tursa, búiregi basqa jannyń ómirin uzartyp jatsa, onyń nesi bar! Sóitip, ólimnen keiin de ómir bar ekenin basqalarǵa, jalpy qoǵamǵa kórsetip jatsaq, nur ústine nur bolar edi. Transplantologiianyń adamnyń ómirin uzartatynyn, syrqatqa dertinen aiyǵyp, tolyqqandy ómir súrý qýanyshyn syilaitynyn este ustaǵanymyz jón. Árine, trans­plantologiianyń tiimdi jaqtaryn, onyń qajettiligin áli de eldiń sa­nasyna jetkizip, bul máselege kóz­qarastaryn ózgertkenimiz oryndy.

Saǵyndyq ORDABEKOV,

meditsina ǵylymdarynyń doktory, professor.

Taraz