
Eýropanyń eresek turǵyndarynyń 59 paiyzy jáne árbir úshinshi bala artyq salmaqtyń ne bolmasa semizdiktiń azabyn tartyp júr. Qazaqstanda da jaǵdai ońyp turǵan joq. Sońǵy zertteý derekteri 6 men 9 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 20,6 paiyzy artyq salmaqtyń, al 6,6 paiyzy semizdiktiń zardabyn shegetinin kórsetip otyr, dep habarlaidy QazAqparat.
«Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń Eýropalyq óńirindegi artyq salmaq pen semizdiktiń taralýy epidemiialyq aýqymǵa jetip, odan ary arta túsýde. Qazirgi qarqyn saqtalǵan jaǵdaida óńirdegi 53 múshe memlekettiń birde biri 2025 jyly DDSU-nyń semizdiktiń odan ary taralýyn toqtatýǵa qatysty juqpaly emes aýrýlarmen kúres jónindegi jahandyq maqsatty kórsetkishine qol jetkize almaidy», - dep dabyl qaǵady DDSU Eýropalyq óńirdegi semizdik problemalary jónindegi sońǵy baiandamasynda.
Usynylǵan derekterge qaraǵanda, eresek turǵyndardyń 59 paiyzy, al árbir úshinshi bala, naqtyraq aitqanda uldardyń 29, qyzdardyń 27 paiyzy artyq salmaq pen semizdikke ushyraǵan. Eýropadaǵy eresekter arasyndaǵy semizdiktiń taralýy Amerikadan ózge DDSU-nyń kez kelgen óńirinen áldeqaida joǵary.
Qazaqstanda da alańdarlyq jait oryn alyp otyr. 2020 jyly QR Densaýlyq saqtaý ministrliginiń Ulttyq qoǵamdyq densaýlyqty saqtaý ortalyǵy IýNISEF-tiń qarjylyq qoldaýymen COSI zertteýiniń besinshi raýndy aiasynda málimetter jinap, respýblika mektepterindegi sýǵa, sanitariia men gigienaǵa qoljetimdilikke bazalyq baǵalaý júrgizgen edi. Ulttyq iriktemede elimizdiń 14 oblysy men respýblikalyq mańyzy bar 3 qalasynan 153 mektebi qamtyldy. Onyń ishinde 81 qalalyq jáne 72 aýyldyq mektep bar. zertteýge 6 333 otbasy men bala qatysty.
Zertteý nátijesi 2020 jyly Qazaqstanda fizikalyq damý ólshemsharttaryna sáikes, 6-9 jas aralyǵyndaǵy balalar arasynda artyq salmaqtyń taralýy 20,6 paiyzdy, al semizdiktiń 6,6 paiyz ekendigin kórsetip berdi.
2015-2017 jyldary COSI júrgizgen kóptegen elderdiń halyqaralyq kórsetkishterimen salystyrǵanda bul deńgei aitarlyqtai joǵary boldy jáne de ortasha eseppen 26,9 paiyzdy qurady.
Qyzdarǵa qaraǵanda ul balalar arasynda artyq salmaqtyń da, semizdiktiń de taralý deńgeii joǵary ekenin baiqaýǵa bolady. Naqtyraq aitqanda, uldardyń 23,6 paiyzy, al qyzdardyń 17,6 paiyzy artyq salmaq qosqan bolsa, uldardyń 8,7 paiyzy, qyzdardyń 4,6 paiyzy semizdikke ushyraǵan. Aita keterligi, qalalyq jerde turatyn balalardyń (23,1%) arasynda artyq salmaqtyń taralýy aýyldyq jerde turatyn balalarǵa ( 17,5%) qaraǵanda birshama joǵary.
Respýblika óńirleri arasynda da aiyrmashylyq anyq baiqalady. Elimizdiń soltústik pen shyǵys oblystarynda artyq salmaq pen semizdik deńgeii eń joǵary bolyp tur. Kórsetkish Qostanai oblysynda 29,3, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 27,1, Aqmola oblysynda 26,3, Soltústik Qazaqstan oblysynla 25,3 paiyzdy quraidy. Al tómen kórsetkish ońtústik pen batys óńirlerde, atap aitqanda Jambyl oblysynda 11,3, Batys Qazaqstan oblysynda 16, Atyraý oblysynda 16,5, Almaty oblysynd 16,6, Mańǵystaý oblysynda 16,8 jáne Almaty qalasynda 17,4 paiyz deńgeiinde tirkelgen.
2015 jyldan 2020 jylǵa deiingi tendentsiiany zerdeleý 8 jastaǵy balalardyń, ásirese uldardyń arasynda artyq salmaq pen semizdiktiń taralýy arta túskendigin kórsetip otyr. Bul ýaqyt óte kele balalar arasyndaǵy artyq salmaq pen semizdiktiń taralýynyń tómendemeitinin kórsetedi. Demek, Qazaqstanda 6 men 9 jas aralyǵyndaǵy árbir besinshi balanyń artyq salmaǵy bar nemese semizdikke shaldyqqan. Munyń ústine qalada turatyn balalar shamadan tys tamaq ishetindigi baiqalady.
Zertteý nátijesinde kelesi zańdylyqtar anyqtalǵan:
Respýblikada balalar arasyndaǵy semizdikpen kúreske baǵyttalǵan aýqymdy jumystardyń júrgizilgenine qaramastan artyq salmaǵy bar jáne semizdikke shaldyqqan balalardyń jalpy sany artyp keledi. Bul úrdis ásirese uldarda kórinedi;
Genderlik teńsizdik bar: artyq salmaq pen semizdiktiń taralýy kóp jaǵdaida uldardyń arasynda baiqalady. Qyzdar arasynda bul protsess birshama baiaý;
Qalalyq balalar arasynda artyq salmaq, semizdik jáne semizdiktiń aýyr formasy aýyldyq jerde turatyn balalarǵa qaraǵanda keńinen taralǵan. Bul ýrbanizatsiiamen bailanysty siiaqty;
Qazaqstandyq balalardyń tamaq ratsionynda jemis-jidek pen kókónister jetispeidi. Úsh balanyń biri tátti shyryndardy jii ishse, balalardyń 25 paiyzy kúndelikti tańǵy as ishpeidi;
Analardyń 40 paiyzy bala dúniege kelgennen keiingi alǵashqy 6 ai boiy ǵana emizetindigi anyqtalǵan;
Balalardyń basym bóligi mektepke deiin jáne keri baǵytta belsendi qozǵalysta bolady (jaiaý ne bolmasa velosipedpen barady). Bul olardyń kúndelikti belsendi qozǵalysyn qamtamasyz etedi;
Mektep jasyna jetpegen balalar uiymdastyrylatyn sporttyq sabaqtarǵa jetkilikti tartylmaǵan;
Balalardyń túrli gadjetter aldynda ótkizetin ýaqyty arta túskeni baiqalady;
Artyq salmaǵy bar jáne semizdikke ushyraǵan balalar sanynyń aýmaqtarǵa qatysty aiyrmashylyǵy anyqtalǵan.
Aita keterligi, artyq salmaq pen semizdik - Eýropada ólim-jitim men múgedektiktiń negizgi sebepteriniń biri. Sońǵy málimetke qaraǵanda, dál osy jait jyl saiyn 1,2 millionnan astam adamnyń ólimine sebepker bolyp otyr. Al bul kórsetkish atalǵan óńirdegi jalpy ólim-jitimniń 13 paiyzdan astamyn quraidy.
Semizdik kóptegen juqpaly emes aýrýlardyń, onyń ishinde obyrdyń, júrek-qan tamyry aýrýlarynyń, diabettiń 2 túriniń jáne sozylmalyq respiratorlyq aýrýlardyń táýekel faktory sanalady. Aitalyq, semizdik onkologiialyq aýrýlardyń keminde 13 túriniń basty sebebi sanalady. Sonymen qatar Eýropada jyl saiyn tirkeletin obyrdyń keminde 200 myńnan astam jaǵdaiynyń tikelei sebepkeri sanalady. Munyń ústine aldaǵy jyldary bul tsifr arta túspek.
Deneniń artyq salmaǵy men semizdik múdegektikke dýshar bolýdyń basty faktory da sanalyp otyr. Eýropada dál osy jait múgedektikpen ómir súretinderdiń 7 paiyzyna basty sebep bolǵan.
Taǵy da aita keterligi, artyq salmaǵy bar jáne semizdikke ushyraǵan adamdar COVID-19 pandemiiasynyń saldaryn óte aýyr bastan keshiretini de belgili bolyp otyr. Pandemiia kezinde olar tamaq ishý men belsendi dene qimylyna qatysty teris ózgeristermen betpe-bet keldi. Dál osy jait aldaǵy jyldary turǵyndardyń densaýlyǵyna óz áserin tigizetin bolady. Al bul tendentsiiany eńserý úshin biraz kúsh-jiger jumsaýǵa týra keledi.