ەۋروپانىڭ ەرەسەك تۇرعىندارىنىڭ 59 پايىزى جەنە ەربٸر ٷشٸنشٸ بالا ارتىق سالماقتىڭ نە بولماسا سەمٸزدٸكتٸڭ ازابىن تارتىپ جٷر. قازاقستاندا دا جاعداي وڭىپ تۇرعان جوق. سوڭعى زەرتتەۋ دەرەكتەرٸ 6 مەن 9 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 20,6 پايىزى ارتىق سالماقتىڭ, ال 6,6 پايىزى سەمٸزدٸكتٸڭ زاردابىن شەگەتٸنٸن كٶرسەتٸپ وتىر, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق ٶڭٸرٸندەگٸ ارتىق سالماق پەن سەمٸزدٸكتٸڭ تارالۋى ەپيدەمييالىق اۋقىمعا جەتٸپ, ودان ارى ارتا تٷسۋدە. قازٸرگٸ قارقىن ساقتالعان جاعدايدا ٶڭٸردەگٸ 53 مٷشە مەملەكەتتٸڭ بٸردە بٸرٸ 2025 جىلى ددسۇ-نىڭ سەمٸزدٸكتٸڭ ودان ارى تارالۋىن توقتاتۋعا قاتىستى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلارمەن كٷرەس جٶنٸندەگٸ جاھاندىق ماقساتتى كٶرسەتكٸشٸنە قول جەتكٸزە المايدى», - دەپ دابىل قاعادى ددسۇ ەۋروپالىق ٶڭٸردەگٸ سەمٸزدٸك پروبلەمالارى جٶنٸندەگٸ سوڭعى بايانداماسىندا.
ۇسىنىلعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 59 پايىزى, ال ەربٸر ٷشٸنشٸ بالا, ناقتىراق ايتقاندا ۇلداردىڭ 29, قىزداردىڭ 27 پايىزى ارتىق سالماق پەن سەمٸزدٸككە ۇشىراعان. ەۋروپاداعى ەرەسەكتەر اراسىنداعى سەمٸزدٸكتٸڭ تارالۋى امەريكادان ٶزگە ددسۇ-نىڭ كەز كەلگەن ٶڭٸرٸنەن ەلدەقايدا جوعارى.
قازاقستاندا دا الاڭدارلىق جايت ورىن الىپ وتىر. 2020 جىلى قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ۇلتتىق قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ورتالىعى يۋنيسەف-تٸڭ قارجىلىق قولداۋىمەن COSI زەرتتەۋٸنٸڭ بەسٸنشٸ راۋندى اياسىندا مەلٸمەتتەر جيناپ, رەسپۋبليكا مەكتەپتەرٸندەگٸ سۋعا, سانيتارييا مەن گيگيەناعا قولجەتٸمدٸلٸككە بازالىق باعالاۋ جٷرگٸزگەن ەدٸ. ۇلتتىق ٸرٸكتەمەدە ەلٸمٸزدٸڭ 14 وبلىسى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالاسىنان 153 مەكتەبٸ قامتىلدى. ونىڭ ٸشٸندە 81 قالالىق جەنە 72 اۋىلدىق مەكتەپ بار. زەرتتەۋگە 6 333 وتباسى مەن بالا قاتىستى.
زەرتتەۋ نەتيجەسٸ 2020 جىلى قازاقستاندا فيزيكالىق دامۋ ٶلشەمشارتتارىنا سەيكەس, 6-9 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا ارتىق سالماقتىڭ تارالۋى 20,6 پايىزدى, ال سەمٸزدٸكتٸڭ 6,6 پايىز ەكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ.
2015-2017 جىلدارى COSI جٷرگٸزگەن كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ حالىقارالىق كٶرسەتكٸشتەرٸمەن سالىستىرعاندا بۇل دەڭگەي ايتارلىقتاي جوعارى بولدى جەنە دە ورتاشا ەسەپپەن 26,9 پايىزدى قۇرادى.
قىزدارعا قاراعاندا ۇل بالالار اراسىندا ارتىق سالماقتىڭ دا, سەمٸزدٸكتٸڭ دە تارالۋ دەڭگەيٸ جوعارى ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ناقتىراق ايتقاندا, ۇلداردىڭ 23,6 پايىزى, ال قىزداردىڭ 17,6 پايىزى ارتىق سالماق قوسقان بولسا, ۇلداردىڭ 8,7 پايىزى, قىزداردىڭ 4,6 پايىزى سەمٸزدٸككە ۇشىراعان. ايتا كەتەرلٸگٸ, قالالىق جەردە تۇراتىن بالالاردىڭ (23,1%) اراسىندا ارتىق سالماقتىڭ تارالۋى اۋىلدىق جەردە تۇراتىن بالالارعا ( 17,5%) قاراعاندا بٸرشاما جوعارى.
رەسپۋبليكا ٶڭٸرلەرٸ اراسىندا دا ايىرماشىلىق انىق بايقالادى. ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك پەن شىعىس وبلىستارىندا ارتىق سالماق پەن سەمٸزدٸك دەڭگەيٸ ەڭ جوعارى بولىپ تۇر. كٶرسەتكٸش قوستاناي وبلىسىندا 29,3, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 27,1, اقمولا وبلىسىندا 26,3, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنلا 25,3 پايىزدى قۇرايدى. ال تٶمەن كٶرسەتكٸش وڭتٷستٸك پەن باتىس ٶڭٸرلەردە, اتاپ ايتقاندا جامبىل وبلىسىندا 11,3, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 16, اتىراۋ وبلىسىندا 16,5, الماتى وبلىسىند 16,6, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 16,8 جەنە الماتى قالاسىندا 17,4 پايىز دەڭگەيٸندە تٸركەلگەن.
2015 جىلدان 2020 جىلعا دەيٸنگٸ تەندەنتسييانى زەردەلەۋ 8 جاستاعى بالالاردىڭ, ەسٸرەسە ۇلداردىڭ اراسىندا ارتىق سالماق پەن سەمٸزدٸكتٸڭ تارالۋى ارتا تٷسكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ وتىر. بۇل ۋاقىت ٶتە كەلە بالالار اراسىنداعى ارتىق سالماق پەن سەمٸزدٸكتٸڭ تارالۋىنىڭ تٶمەندەمەيتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. دەمەك, قازاقستاندا 6 مەن 9 جاس ارالىعىنداعى ەربٸر بەسٸنشٸ بالانىڭ ارتىق سالماعى بار نەمەسە سەمٸزدٸككە شالدىققان. مۇنىڭ ٷستٸنە قالادا تۇراتىن بالالار شامادان تىس تاماق ٸشەتٸندٸگٸ بايقالادى.
زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە كەلەسٸ زاڭدىلىقتار انىقتالعان:
رەسپۋبليكادا بالالار اراسىنداعى سەمٸزدٸكپەن كٷرەسكە باعىتتالعان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ جٷرگٸزٸلگەنٸنە قاراماستان ارتىق سالماعى بار جەنە سەمٸزدٸككە شالدىققان بالالاردىڭ جالپى سانى ارتىپ كەلەدٸ. بۇل ٷردٸس ەسٸرەسە ۇلداردا كٶرٸنەدٸ;
گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸك بار: ارتىق سالماق پەن سەمٸزدٸكتٸڭ تارالۋى كٶپ جاعدايدا ۇلداردىڭ اراسىندا بايقالادى. قىزدار اراسىندا بۇل پروتسەسس بٸرشاما باياۋ;
قالالىق بالالار اراسىندا ارتىق سالماق, سەمٸزدٸك جەنە سەمٸزدٸكتٸڭ اۋىر فورماسى اۋىلدىق جەردە تۇراتىن بالالارعا قاراعاندا كەڭٸنەن تارالعان. بۇل ۋربانيزاتسييامەن بايلانىستى سيياقتى;
قازاقستاندىق بالالاردىڭ تاماق راتسيونىندا جەمٸس-جيدەك پەن كٶكٶنٸستەر جەتٸسپەيدٸ. ٷش بالانىڭ بٸرٸ تەتتٸ شىرىنداردى جيٸ ٸشسە, بالالاردىڭ 25 پايىزى كٷندەلٸكتٸ تاڭعى اس ٸشپەيدٸ;
انالاردىڭ 40 پايىزى بالا دٷنيەگە كەلگەننەن كەيٸنگٸ العاشقى 6 اي بويى عانا ەمٸزەتٸندٸگٸ انىقتالعان;
بالالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ مەكتەپكە دەيٸن جەنە كەرٸ باعىتتا بەلسەندٸ قوزعالىستا بولادى (جاياۋ نە بولماسا ۆەلوسيپەدپەن بارادى). بۇل ولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ بەلسەندٸ قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەدٸ;
مەكتەپ جاسىنا جەتپەگەن بالالار ۇيىمداستىرىلاتىن سپورتتىق ساباقتارعا جەتكٸلٸكتٸ تارتىلماعان;
بالالاردىڭ تٷرلٸ گادجەتتەر الدىندا ٶتكٸزەتٸن ۋاقىتى ارتا تٷسكەنٸ بايقالادى;
ارتىق سالماعى بار جەنە سەمٸزدٸككە ۇشىراعان بالالار سانىنىڭ اۋماقتارعا قاتىستى ايىرماشىلىعى انىقتالعان.
ايتا كەتەرلٸگٸ, ارتىق سالماق پەن سەمٸزدٸك - ەۋروپادا ٶلٸم-جٸتٸم مەن مٷگەدەكتٸكتٸڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ. سوڭعى مەلٸمەتكە قاراعاندا, دەل وسى جايت جىل سايىن 1,2 ميلليوننان استام ادامنىڭ ٶلٸمٸنە سەبەپكەر بولىپ وتىر. ال بۇل كٶرسەتكٸش اتالعان ٶڭٸردەگٸ جالپى ٶلٸم-جٸتٸمنٸڭ 13 پايىزدان استامىن قۇرايدى.
سەمٸزدٸك كٶپتەگەن جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە وبىردىڭ, جٷرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ, ديابەتتٸڭ 2 تٷرٸنٸڭ جەنە سوزىلمالىق رەسپيراتورلىق اۋرۋلاردىڭ تەۋەكەل فاكتورى سانالادى. ايتالىق, سەمٸزدٸك ونكولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ كەمٸندە 13 تٷرٸنٸڭ باستى سەبەبٸ سانالادى. سونىمەن قاتار ەۋروپادا جىل سايىن تٸركەلەتٸن وبىردىڭ كەمٸندە 200 مىڭنان استام جاعدايىنىڭ تٸكەلەي سەبەپكەرٸ سانالادى. مۇنىڭ ٷستٸنە الداعى جىلدارى بۇل تسيفر ارتا تٷسپەك.
دەنەنٸڭ ارتىق سالماعى مەن سەمٸزدٸك مٷدەگەكتٸككە دۋشار بولۋدىڭ باستى فاكتورى دا سانالىپ وتىر. ەۋروپادا دەل وسى جايت مٷگەدەكتٸكپەن ٶمٸر سٷرەتٸندەردٸڭ 7 پايىزىنا باستى سەبەپ بولعان.
تاعى دا ايتا كەتەرلٸگٸ, ارتىق سالماعى بار جەنە سەمٸزدٸككە ۇشىراعان ادامدار COVID-19 پاندەميياسىنىڭ سالدارىن ٶتە اۋىر باستان كەشٸرەتٸنٸ دە بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. پاندەمييا كەزٸندە ولار تاماق ٸشۋ مەن بەلسەندٸ دەنە قيمىلىنا قاتىستى تەرٸس ٶزگەرٸستەرمەن بەتپە-بەت كەلدٸ. دەل وسى جايت الداعى جىلدارى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ٶز ەسەرٸن تيگٸزەتٸن بولادى. ال بۇل تەندەنتسييانى ەڭسەرۋ ٷشٸن بٸراز كٷش-جٸگەر جۇمساۋعا تۋرا كەلەدٸ.
