Qazaqstan-Qytai: ózara senimge qurylǵan seriktestik

Keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qytaiǵa jumys sapary sheńberinde QHR Tóraǵasy Si Tszinpinmen kezdesip, birqatar mańyzdy máselelerdi talqylady.

Qytai Halyq Respýbli­ka­synyń Tóraǵasy Si Tszin­pinniń arnaiy shaqyrýymen G-20 («Úlken jiyrmalyq») sam­mitine qatysý úshin osy eldiń Hanchjoý qalasyna kel­gen Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń jumys sapary sátti bastaldy. Halqymyz úshin qa­sietti sanalatyn juma kúni bolǵan Qazaqstan Prezidenti men QHR Tóraǵasynyń kezdesýi ádettegidei dostyq ráýishte ótti. Buǵan deiin san márte kez­desip, eki jaqqa qatysty kóp­tegen kúrdeli máselelerdi oń­taily sheship, ózara senim men seriktestiktiń ozyq úlgisin kórsetip júrgen Elbasy Nursultan Nazarbaev pen QHR Tór­aǵasy Si Tszinpin bul joly da yntymaqtasa jumys is­tep, aradaǵy tatýlyqty odan ári nyǵaita túsýdiń mańyz­dy­lyǵyna ekpin berdi.

Tarata aitar bolsaq, kelis­sóz barysynda ózara ynty­maq­tastyqtyń, onyń ishinde saýda-ekonomika, investitsiia, kó­lik-tranzit, otyn-energe­tika, sondai-aq, mádeni-gýma­­ni­tar­lyq salalardaǵy óza­ra is-qi­myldy nyǵaitý pers­pek­tivalarynyń keń aý­qymdy máseleleri qarasty­ryl­dy. Budan bólek, eki mem­lekettiń basshylary óńirlik jáne halyqaralyq kún tár­tibin-
degi birqatar ózekti máseleler jóninde pikir almasty.

Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev Si Tszin­­pinge Qytaiǵa jumys sapary­­men kelýge, sondai-aq G-20 sammitine qatysýǵa shaqyr­­ǵany úshin alǵys aitty.

– Qytai uiymǵa kúrdeli kezeńde tóraǵa boldy. Sizder ázir­legen kún tártibi damý­dyń qazirgi kezeńinde óte ózek­ti. Búginde G-20-nyń eko­no­mikalyq máselelerge mán berýi búkil álem úshin mańyzdy mindetterdi sheshýge septigin tigizetin bolady, – dedi Qazaqstan basshysy.

Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev yntymaqtastyq or­nyqqan jyldarda Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy senim­niń aitarlyqtai nyǵaia túskenin atap ótti.

– Bizdiń bailanysymyz mem­leketaralyq qarym-qa­ty­nastyń úlgisi bola alady. Strategiialyq seriktes­tik­­tiń úlgili modelin quryp, eko­nomikalyq yntymaq­tas­tyqty jańa deńgeige kóter­dik. Qazaqstan men Qytaidyń úkimet­teri qol jetken kelisim­der qorytyndysy boiynsha alǵa qoiylǵan mindetterdi oryndaý jumysymen belsene ainalysýda. Biyl biz Qa­zaq­stan táýelsizdiginiń 25 jyl­dyǵyn, al kelesi jyly el­derimiz arasyndaǵy diplo­ma­tiialyq qarym-qatynastyń 25 jyldyǵyn atap ótetin bolamyz, – dedi Elbasy.

Si Tszinpin elimizdiń ja­han­dyq úndesýge eleýli úle­sin qosyp kele jatqanyna riza­shylyq bildirip, Qazaqstannyń óńirdiń jáne búkil álemniń eko­nomikalyq damýynda mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti.

– Byltyr osy ýaqytta Bei­jińde bizdiń kezdesýimiz ótip, onyń qorytyndysy boiynsha qarym-qatynastyń jańa kezeńi týraly birlesken deklaratsiiaǵa qol qoiylǵan bolatyn. Qazir barlyq saladaǵy ekijaqty seriktestik qarqyn alyp keledi, onyń odan ári damýy jolyndaǵy mindetter ai­qyndaldy. Bizdiń qarym-qatyna­symyzdyń ornaǵanyna kelesi jyly 25 jyl tolatynyn es­kere otyryp, ózara tiimdi serik­testikti odan ári nyǵaita túsý qajet. Sondai-aq, birlesken kúsh-jiger arqyly adaldyq, ózara senim, aýyzbirshilik jáne ózara kómek rý­hyndaǵy qarym-qaty­nasty qalyp­tastyra otyryp, stra­te­giialyq úilesimdi, ózara tiimdi ynty­maq­tastyqty kúsheite túsý kerek, – dedi QHR Tóraǵasy.

Taraptar aldaǵy sammit álem­dik ekonomikanyń budan arǵy damý joldaryn aiqyndaýda mańyzdy ról atqaryp, jahandyq ekonomikalyq ósimniń jańa qozǵaýshy kúshine ainalady dep úmittenetinin bildirdi.

Jalpy, Qazaqstan men Qy­tai arasyndaǵy qarym-qatynas­tardyń saýatty ári saliqaly júrgizilýi eki jaqtyń ózara senimine selkeý túsirmei kele­di. Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy sát­terinen bastap elimiz Qy­taimen tatý kórshi bolý baǵytynda kóp­tegen jumystar atqardy. Osy maqsattaǵy júzege asyrylǵan sharalardyń árqaisysynyń ózindik mańyzy zor. Bul oraida, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ólsheýsiz eńbegin erekshe atap ótýimiz kerek. Elimizdiń, keler urpaqtyń qamy úshin atqarylǵan osynaý qajyrly qyzmet árbir qazaqstandyqtyń pat­riottyq sezimin oiatpai qoimaidy.

Memleket basshysy elimizdiń Qytaiǵa degen qatynasyn táýel­siz­diktiń alǵashqy kezeńinde-aq birden aiqyndap berdi. Bul biz úshin sátti qadam bolǵanyn ómirdiń ózi kórsetip otyr. Osylaisha, Elba­synyń Qytaimen aradaǵy uzaq merzimdi tatý kórshilik, dos­tyq jáne ózara áriptestik qatynas­tardy qoldap, keńeite túsýi Qa­zaqstannyń syrtqy saiasattaǵy bedelin biikke kóterdi.

Qazirgi tańda Qytai Qazaq­stan­dy senimdi seriktes el retinde qaras­tyrady. 1992 jyldan bastap eki memleket arasyndaǵy orna­tylǵan diplomatiialyq baila­nys­tardyń, barys-kelistiń náti­jesinde qol jetkizilgen tabystar týraly aýyz toltyryp aitýǵa bolady. Bul jetistikter saiasat, ekonomika, mádeni-rýhani jáne basqa da salalar boiynsha anyq baiqalady. Máselen, bir ǵana 2013-2015 jyldar aralyǵynda taraptar asa mańyzdy 72 qujatqa qol qoiypty. Bulardyń birqatary jalpy quny 56,7 mlrd dollardy quraityn kommertsiialyq baǵyttaǵy qujattar. Sol siiaqty, úkimetaralyq, parlamentaralyq bailanystar da óz júiesin tapqan. Ásirese, saýda-ekonomikalyq se­riktestiktiń aýqymy óse tú­sýde. Qytaidyń statistikalyq máli­metine súiene sóilesek, 2015 jyly Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy taýar ainalymynyń kólemi 14,2 mlrd dollardy quraǵan.

Energetika, atom energetikasy, investitsiia, qarjy, júk tasymaldaý, aýyl sharýashylyǵy, mádeni-rýhani salalar boiynsha júrgizilgen jumystar da jetkilikti. Máselen, sońǵy jyldary Qytaiǵa Qazaqstan astyǵyn jetkizý kólemi artyp keledi. Naq­tylai aitqanda, 2013 jyly Qytai­ǵa elimizden 90,9 myń tonna bi­dai jóneltilse, 2014 jyly bul kór­setkish 251,1 myń tonnaǵa kóbei­gen. Al 2016 jyldyń qańtar-shilde ailary aralyǵynda elimizden Qy­taiǵa 261,6 myń tonna bidai eksporttalǵan. Bul aitylǵan mysaldar eki memleket arasyndaǵy bailanystardyń teń jaǵdaida ári júieli júrgizilip otyrǵanyn bildiredi.

Sonymen, kelissózder qory­tyn­dysy boiynsha eki memlekettiń basshylarynyń qatysýymen 4 qujatqa qol qoiyldy. Olar:

– 2004 jylǵy 17 mamyrdaǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Úki­meti men Qytai Halyq Respýb­likasynyń Úkimeti arasynda Qazaqstan-Qytai yntymaqtastyǵy jónindegi komitet qurý týraly kelisimge tolyqtyrýlar engizý týraly hattama;

– «Nurly Jol» jáne «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» baǵdarlamalaryn ushtastyrý jó­nindegi yntymaqtastyq jospary;

– Qazaqstan Respýblikasy Aýyl sharýashylyǵy ministrligi men Qytai Halyq Respýblikasynyń Sapany qadaǵalaý, inspektsiia jáne karantin jónindegi bas basqarmasy arasyndaǵy Qazaqstan Respýblikasynan Qytai Halyq Respýblikasyna eksporttalatyn jylqy tuqymdas janýarlar úshin qoiylatyn karantin jáne densaýlyǵyn qorǵaý talaptary jónindegi hattama;

– Qazaqstan Respýblikasynyń Aýyl sharýashylyǵy ministr­ligi men Qytai Halyq Respýb­li­ka­synyń Sapany qadaǵalaý, inspektsiia jáne karantin bas basqarmasy arasyndaǵy Qazaqstan Respýblikasynan Qytai Halyq Respýblikasyna eksporttalatyn soia burshaǵy partiialaryna qoiylatyn fitosanitariialyq talaptar jónindegi hattama.

Biz osy arada «Nurly Jol» jáne «Jibek jolynyń ekono­mikalyq beldeýi» baǵdar­la­malaryn ushtastyrý jónindegi yn­tymaqtastyq josparyna qatysty málimet bere keteiik. Qujatqa Qazaqstan tarapynan Ulttyq eko­nomika ministri Qýandyq Bishim­baev, al Qytai jaǵynan Damý jáne reformalar jónindegi memle­kettik komitettiń tóraǵasy Siýi Shaoshi qol qoidy. Atalǵan Jos­par eki el arasyndaǵy saýda-eko­nomikalyq yntymaqtastyqty, infraqurylym, investitsiialar jáne saýda, ónerkásip, kólik jáne týrizm salalaryndaǵy ekijaqty qatynastardy aitarlyqtai keńeitýge múmkindik beredi. Ta­rap­tar avtojoldar salýǵa jáne Qazaqstan aýmaǵyndaǵy avtojol infraqurylymdaryn jańǵyrtýǵa, sondai-aq, QHR – Eýropa jáne keri baǵdar boiynsha temirjol magis­tralin salý men jańǵyrtýǵa kásip­oryndardyń qatysýyn belsendi túrde kótermeleýge nietti. Odan basqa, qujat eki eldiń aýmaǵynda, sol siiaqty úshinshi elderde lo­gistikalyq terminaldardy damy­týda kásiporyndarǵa qoldaý kórsetýdi kózdeidi, al úshinshi elder Qazaqstan men Qytaidyń eks­porttyq-importtyq áleýetin ulǵaitýǵa yqpal etetin bolady.

Sonymen birge, jospar boiynsha taraptar áýejailarǵa arnalǵan infraqurylymdy quryp, áýe qozǵalysyn basqarý jónindegi yn­tymaqtastyqty nyǵaitýǵa, aq­parat almasý úshin birlesip alań­dar qalyptastyrýǵa jáne eki el­degi áýe kompaniialarynyń biznes júrgizýi úshin qolaily orta jasaý jumysyn jalǵastyrýǵa niet bildirdi. Onyń ústine, atalǵan qujat saýda salasyn keńeitýdi, saýda qurylymyn ońtailandyrýdy, saýda aýqymyn ulǵaitýdy, sondai-aq, ekijaqty saýda ainalymynda joǵary tehnologiialy ónimderdiń úlesin arttyrýdy kózdeidi.

Qol qoiylǵan jospar sheń­ber­inde, Qazaqstan men Qytai indýs­triianyń jańa býyn biotehnologiiasy, energiianyń jańa kózderi jáne jańa materialdar siiaqty salalardaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa nietti. Eki memleket injiniring tehnikasy men avtomobil ónerkásibin óndirý salasyndaǵy yntymaqtastyq aý­qymyn keńeitýdi josparlap otyr. Sondai-aq, qujat týrizm men kom­mýnaldyq sharýashylyq jáne sýmen jabdyqtaý júieleri sala­syn­daǵy infraqurylymdy salý aia­syn­daǵy yntymaqtastyqty nyǵai­týǵa baǵyttalǵan.

Aita keteiik, buǵan deiin habar­laǵanymyzdai, aldaǵy 4-5 qyrkúiek kúnderi Qytaidyń Hanch­joý qalasynda G-20-nyń sam­miti ótedi. Oǵan 27 memleket­ten basshylar men BUU, DSU basta­ǵan iri ha­lyqaralyq uiymdar men qarjy institýttarynyń jetek­shileri qa­­ty­sady dep kútilýde. Qazirgi tań­­da Hanchjoý qalasy sheteldik qur­­­metti qonaqtardy qarsy alý ústinde.

Negizinen, G-20 sammiti buǵan deiin 10 ret uiymdastyrylǵan. Mine, endi «Úlken jiyrmalyqtyń» 11-shi sammiti uiymnyń 2015-2016 jyldardaǵy tóraǵasy sanalatyn Qytai jerinde ótpek.

G-20 sammiti ótetin Halyq­aralyq «EKSPO» ortalyǵynyń qu­ry­­lysy 8 aida aiaqtalypty.  Aý­maǵy 15 myń sharshy metrdi alyp jat­qan ǵimarat anadaidan kóz tar­tady.

Qytai jaǵynyń osynaý alqa­ly jiyndy ótkizýge barynsha daiyn­dalǵany anyq baiqalady. Buǵan biz Hanchjoý qalasyn aralap, qa­ra­paiym turǵyndarmen aýdarmashy arqyly tildeskenimizde kózimiz jete tústi. Shahardyń qarapaiym halqyna deiin G-20 jiynyn na­sihattaýda. 4 myńdai stýdentten quralǵan eriktiler toby jiyndy uiym­dastyrýǵa belsendi túrde kó­mektesýde. Olar sammittiń tabysty aiaqtalatynyna, onyń óz elderiniń bolashaǵyna oń áserin tigizetinine senimmen qaraidy.

Ainalanyń barlyǵy «G20-CHINA-2016» jazýy beinelengen dúnielerge toly. Qoǵamdyq kó­likterge, kórneki jerlerge, tipti, turǵyndardyń kiimderine deiin  atalǵan belgi japsyrylǵan.

Qytaidyń kóne shaharlarynyń biri, Chjetszian provintsiiasynyń or­talyǵy 8 million turǵyny bar, búginde álem kóz tigip otyrǵan Hanch­joý qalasynda tártip baryn­sha kúsheitilgen. Vizalyq tár­tip ózgerip, sonyń saldarynan mun­da qydyryp keletinder sany azaiǵan kórinedi. Kólik qozǵalysy birshama shektelgen. Júk kólikteri qalaǵa sammit bitkenge deiin kirgizilmeidi. Biraz dúkender men meiramhanalar jabylǵan. 1 milliondai turǵyn ýaqytsha basqa jaqqa kóshirilipti. Al jańa oqý maý­symynyń bastalý merzimi 7 qyr­kúiekke shegerilgen. Bul jaǵ­dai­lardyń barlyǵy halyqqa qo­lai­syzdyq alyp kelgenimen, olar álemdik deńgeidegi jiynnyń ma­ńy­zyn uǵyp, túsinistikpen qaraýda.

Joldybai BAZAR