قازاقستان-قىتاي: ٶزارا سەنٸمگە قۇرىلعان سەرٸكتەستٸك

كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايعا جۇمىس ساپارى شەڭبەرٸندە قحر تٶراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسٸپ, بٸرقاتار ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ تالقىلادى.

قىتاي حالىق رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ تٶراعاسى سي تسزين­پيننٸڭ ارنايى شاقىرۋىمەن G-20 («ٷلكەن جيىرمالىق») سام­ميتٸنە قاتىسۋ ٷشٸن وسى ەلدٸڭ حانچجوۋ قالاسىنا كەل­گەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جۇمىس ساپارى سەتتٸ باستالدى. حالقىمىز ٷشٸن قا­سيەتتٸ سانالاتىن جۇما كٷنٸ بولعان قازاقستان پرەزيدەنتٸ مەن قحر تٶراعاسىنىڭ كەزدەسۋٸ ەدەتتەگٸدەي دوستىق رەۋٸشتە ٶتتٸ. بۇعان دەيٸن سان مەرتە كەز­دەسٸپ, ەكٸ جاققا قاتىستى كٶپ­تەگەن كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ وڭ­تايلى شەشٸپ, ٶزارا سەنٸم مەن سەرٸكتەستٸكتٸڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ جٷرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قحر تٶر­اعاسى سي تسزينپين بۇل جولى دا ىنتىماقتاسا جۇمىس ٸس­تەپ, اراداعى تاتۋلىقتى ودان ەرٸ نىعايتا تٷسۋدٸڭ ماڭىز­دى­لىعىنا ەكپٸن بەردٸ.

تاراتا ايتار بولساق, كەلٸس­سٶز بارىسىندا ٶزارا ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسييا, كٶ­لٸك-ترانزيت, وتىن-ەنەرگە­تيكا, سونداي-اق, مەدەني-گۋما­­ني­تار­لىق سالالارداعى ٶزا­را ٸس-قي­مىلدى نىعايتۋ پەرس­پەك­تيۆالارىنىڭ كەڭ اۋ­قىمدى مەسەلەلەرٸ قاراستى­رىل­دى. بۇدان بٶلەك, ەكٸ مەم­لەكەتتٸڭ باسشىلارى ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق كٷن تەر­تٸبٸن-
دەگٸ بٸرقاتار ٶزەكتٸ مەسەلەلەر جٶنٸندە پٸكٸر الماستى.

قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ سي تسزين­­پينگە قىتايعا جۇمىس ساپارى­­مەن كەلۋگە, سونداي-اق G-20 سامميتٸنە قاتىسۋعا شاقىر­­عانى ٷشٸن العىس ايتتى.

– قىتاي ۇيىمعا كٷردەلٸ كەزەڭدە تٶراعا بولدى. سٸزدەر ەزٸر­لەگەن كٷن تەرتٸبٸ دامۋ­دىڭ قازٸرگٸ كەزەڭٸندە ٶتە ٶزەك­تٸ. بٷگٸندە G-20-نىڭ ەكو­نو­ميكالىق مەسەلەلەرگە مەن بەرۋٸ بٷكٸل ەلەم ٷشٸن ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ شەشۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن بولادى, – دەدٸ قازاقستان باسشىسى.

سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىنتىماقتاستىق ور­نىققان جىلداردا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى سەنٸم­نٸڭ ايتارلىقتاي نىعايا تٷسكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.

– بٸزدٸڭ بايلانىسىمىز مەم­لەكەتارالىق قارىم-قا­تى­ناستىڭ ٷلگٸسٸ بولا الادى. ستراتەگييالىق سەرٸكتەس­تٸك­­تٸڭ ٷلگٸلٸ مودەلٸن قۇرىپ, ەكو­نوميكالىق ىنتىماق­تاس­تىقتى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەر­دٸك. قازاقستان مەن قىتايدىڭ ٷكٸمەت­تەرٸ قول جەتكەن كەلٸسٸم­دەر قورىتىندىسى بويىنشا العا قويىلعان مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ جۇمىسىمەن بەلسەنە اينالىسۋدا. بيىل بٸز قا­زاق­ستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىل­دىعىن, ال كەلەسٸ جىلى ەل­دەرٸمٸز اراسىنداعى ديپلو­ما­تييالىق قارىم-قاتىناستىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ ٶتەتٸن بولامىز, – دەدٸ ەلباسى.

سي تسزينپين ەلٸمٸزدٸڭ جا­ھان­دىق ٷندەسۋگە ەلەۋلٸ ٷلە­سٸن قوسىپ كەلە جاتقانىنا ريزا­شىلىق بٸلدٸرٸپ, قازاقستاننىڭ ٶڭٸردٸڭ جەنە بٷكٸل ەلەمنٸڭ ەكو­نوميكالىق دامۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.

– بىلتىر وسى ۋاقىتتا بەي­جٸڭدە بٸزدٸڭ كەزدەسۋٸمٸز ٶتٸپ, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەزەڭٸ تۋرالى بٸرلەسكەن دەكلاراتسيياعا قول قويىلعان بولاتىن. قازٸر بارلىق سالاداعى ەكٸجاقتى سەرٸكتەستٸك قارقىن الىپ كەلەدٸ, ونىڭ ودان ەرٸ دامۋى جولىنداعى مٸندەتتەر اي­قىندالدى. بٸزدٸڭ قارىم-قاتىنا­سىمىزدىڭ ورناعانىنا كەلەسٸ جىلى 25 جىل تولاتىنىن ەس­كەرە وتىرىپ, ٶزارا تيٸمدٸ سەرٸك­تەستٸكتٸ ودان ەرٸ نىعايتا تٷسۋ قاجەت. سونداي-اق, بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەر ارقىلى ادالدىق, ٶزارا سەنٸم, اۋىزبٸرشٸلٸك جەنە ٶزارا كٶمەك رۋ­حىنداعى قارىم-قاتى­ناستى قالىپ­تاستىرا وتىرىپ, سترا­تە­گييالىق ٷيلەسٸمدٸ, ٶزارا تيٸمدٸ ىنتى­ماق­تاستىقتى كٷشەيتە تٷسۋ كەرەك, – دەدٸ قحر تٶراعاسى.

تاراپتار الداعى سامميت ەلەم­دٸك ەكونوميكانىڭ بۇدان ارعى دامۋ جولدارىن ايقىنداۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارىپ, جاھاندىق ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ جاڭا قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالادى دەپ ٷمٸتتەنەتٸنٸن بٸلدٸردٸ.

جالپى, قازاقستان مەن قى­تاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس­تاردىڭ ساۋاتتى ەرٸ ساليقالى جٷرگٸزٸلۋٸ ەكٸ جاقتىڭ ٶزارا سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرمەي كەلە­دٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ال­عاش­قى سەت­تەرٸنەن باستاپ ەلٸمٸز قى­تايمەن تاتۋ كٶرشٸ بولۋ باعىتىندا كٶپ­تەگەن جۇمىستار اتقاردى. وسى ماقساتتاعى جٷزەگە اسىرىلعان شارالاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸندٸك ماڭىزى زور. بۇل ورايدا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶلشەۋسٸز ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ, كەلەر ۇرپاقتىڭ قامى ٷشٸن اتقارىلعان وسىناۋ قاجىرلى قىزمەت ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ پات­ريوتتىق سەزٸمٸن وياتپاي قويمايدى.

مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ قىتايعا دەگەن قاتىناسىن تەۋەل­سٸز­دٸكتٸڭ العاشقى كەزەڭٸندە-اق بٸردەن ايقىنداپ بەردٸ. بۇل بٸز ٷشٸن سەتتٸ قادام بولعانىن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ وتىر. وسىلايشا, ەلبا­سىنىڭ قىتايمەن اراداعى ۇزاق مەرزٸمدٸ تاتۋ كٶرشٸلٸك, دوس­تىق جەنە ٶزارا ەرٸپتەستٸك قاتىناس­تاردى قولداپ, كەڭەيتە تٷسۋٸ قا­زاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلٸن بيٸككە كٶتەردٸ.

قازٸرگٸ تاڭدا قىتاي قازاق­ستان­دى سەنٸمدٸ سەرٸكتەس ەل رەتٸندە قاراس­تىرادى. 1992 جىلدان باستاپ ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى ورنا­تىلعان ديپلوماتييالىق بايلا­نىس­تاردىڭ, بارىس-كەلٸستٸڭ نەتي­جەسٸندە قول جەتكٸزٸلگەن تابىستار تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. بۇل جەتٸستٸكتەر ساياسات, ەكونوميكا, مەدەني-رۋحاني جەنە باسقا دا سالالار بويىنشا انىق بايقالادى. مەسەلەن, بٸر عانا 2013-2015 جىلدار ارالىعىندا تاراپتار اسا ماڭىزدى 72 قۇجاتقا قول قويىپتى. بۇلاردىڭ بٸرقاتارى جالپى قۇنى 56,7 ملرد دوللاردى قۇرايتىن كوممەرتسييالىق باعىتتاعى قۇجاتتار. سول سيياقتى, ٷكٸمەتارالىق, پارلامەنتارالىق بايلانىستار دا ٶز جٷيەسٸن تاپقان. ەسٸرەسە, ساۋدا-ەكونوميكالىق سە­رٸكتەستٸكتٸڭ اۋقىمى ٶسە تٷ­سۋدە. قىتايدىڭ ستاتيستيكالىق مەلٸ­مەتٸنە سٷيەنە سٶيلەسەك, 2015 جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كٶلەمٸ 14,2 ملرد دوللاردى قۇراعان.

ەنەرگەتيكا, اتوم ەنەرگەتيكاسى, ينۆەستيتسييا, قارجى, جٷك تاسىمالداۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەدەني-رۋحاني سالالار بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستار دا جەتكٸلٸكتٸ. مەسەلەن, سوڭعى جىلدارى قىتايعا قازاقستان استىعىن جەتكٸزۋ كٶلەمٸ ارتىپ كەلەدٸ. ناق­تىلاي ايتقاندا, 2013 جىلى قىتاي­عا ەلٸمٸزدەن 90,9 مىڭ توننا بي­داي جٶنەلتٸلسە, 2014 جىلى بۇل كٶر­سەتكٸش 251,1 مىڭ تونناعا كٶبەي­گەن. ال 2016 جىلدىڭ قاڭتار-شٸلدە ايلارى ارالىعىندا ەلٸمٸزدەن قى­تايعا 261,6 مىڭ توننا بيداي ەكسپورتتالعان. بۇل ايتىلعان مىسالدار ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ تەڭ جاعدايدا ەرٸ جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعانىن بٸلدٸرەدٸ.

سونىمەن, كەلٸسسٶزدەر قورى­تىن­دىسى بويىنشا ەكٸ مەملەكەتتٸڭ باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن 4 قۇجاتقا قول قويىلدى. ولار:

– 2004 جىلعى 17 مامىرداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكi­مەتi مەن قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ٷكiمەتi اراسىندا قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىعى جٶنiندەگi كوميتەت قۇرۋ تۋرالى كەلiسiمگە تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى حاتتاما;

– «نۇرلى جول» جەنە «جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» باعدارلامالارىن ۇشتاستىرۋ جٶ­نٸندەگٸ ىنتىماقتاستىق جوسپارى;

– قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ساپانى قاداعالاۋ, ينسپەكتسييا جەنە كارانتين جٶنٸندەگٸ باس باسقارماسى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ەكسپورتتالاتىن جىلقى تۇقىمداس جانۋارلار ٷشٸن قويىلاتىن كارانتين جەنە دەنساۋلىعىن قورعاۋ تالاپتارى جٶنٸندەگٸ حاتتاما;

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لٸگٸ مەن قىتاي حالىق رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ ساپانى قاداعالاۋ, ينسپەكتسييا جەنە كارانتين باس باسقارماسى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ەكسپورتتالاتىن سويا بۇرشاعى پارتييالارىنا قويىلاتىن فيتوسانيتارييالىق تالاپتار جٶنٸندەگٸ حاتتاما.

بٸز وسى ارادا «نۇرلى جول» جەنە «جٸبەك جولىنىڭ ەكونو­ميكالىق بەلدەۋٸ» باعدار­لا­مالارىن ۇشتاستىرۋ جٶنٸندەگٸ ىن­تىماقتاستىق جوسپارىنا قاتىستى مەلٸمەت بەرە كەتەيٸك. قۇجاتقا قازاقستان تاراپىنان ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيسترٸ قۋاندىق بيشٸم­باەۆ, ال قىتاي جاعىنان دامۋ جەنە رەفورمالار جٶنٸندەگٸ مەملە­كەتتٸك كوميتەتتٸڭ تٶراعاسى سيۋي شاوشي قول قويدى. اتالعان جوس­پار ەكٸ ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكو­نوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى, ينفراقۇرىلىم, ينۆەستيتسييالار جەنە ساۋدا, ٶنەركەسٸپ, كٶلٸك جەنە تۋريزم سالالارىنداعى ەكٸجاقتى قاتىناستاردى ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. تا­راپ­تار اۆتوجولدار سالۋعا جەنە قازاقستان اۋماعىنداعى اۆتوجول ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭعىرتۋعا, سونداي-اق, قحر – ەۋروپا جەنە كەرٸ باعدار بويىنشا تەمٸرجول ماگيس­ترالٸن سالۋ مەن جاڭعىرتۋعا كەسٸپ­ورىنداردىڭ قاتىسۋىن بەلسەندٸ تٷردە كٶتەرمەلەۋگە نيەتتٸ. ودان باسقا, قۇجات ەكٸ ەلدٸڭ اۋماعىندا, سول سيياقتى ٷشٸنشٸ ەلدەردە لو­گيستيكالىق تەرمينالداردى دامى­تۋدا كەسٸپورىندارعا قولداۋ كٶرسەتۋدٸ كٶزدەيدٸ, ال ٷشٸنشٸ ەلدەر قازاقستان مەن قىتايدىڭ ەكس­پورتتىق-يمپورتتىق ەلەۋەتٸن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەتٸن بولادى.

سونىمەن بٸرگە, جوسپار بويىنشا تاراپتار ەۋەجايلارعا ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى قۇرىپ, ەۋە قوزعالىسىن باسقارۋ جٶنٸندەگٸ ىن­تىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, اق­پارات الماسۋ ٷشٸن بٸرلەسٸپ الاڭ­دار قالىپتاستىرۋعا جەنە ەكٸ ەل­دەگٸ ەۋە كومپانييالارىنىڭ بيزنەس جٷرگٸزۋٸ ٷشٸن قولايلى ورتا جاساۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋعا نيەت بٸلدٸردٸ. ونىڭ ٷستٸنە, اتالعان قۇجات ساۋدا سالاسىن كەڭەيتۋدٸ, ساۋدا قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋدى, ساۋدا اۋقىمىن ۇلعايتۋدى, سونداي-اق, ەكٸجاقتى ساۋدا اينالىمىندا جوعارى تەحنولوگييالى ٶنٸمدەردٸڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋدى كٶزدەيدٸ.

قول قويىلعان جوسپار شەڭ­بەر­ٸندە, قازاقستان مەن قىتاي يندۋس­ترييانىڭ جاڭا بۋىن بيوتەحنولوگيياسى, ەنەرگييانىڭ جاڭا كٶزدەرٸ جەنە جاڭا ماتەريالدار سيياقتى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا نيەتتٸ. ەكٸ مەملەكەت ينجينيرينگ تەحنيكاسى مەن اۆتوموبيل ٶنەركەسٸبٸن ٶندٸرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق اۋ­قىمىن كەڭەيتۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق, قۇجات تۋريزم مەن كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق جەنە سۋمەن جابدىقتاۋ جٷيەلەرٸ سالا­سىن­داعى ينفراقۇرىلىمدى سالۋ ايا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى نىعاي­تۋعا باعىتتالعان.

ايتا كەتەيٸك, بۇعان دەيٸن حابار­لاعانىمىزداي, الداعى 4-5 قىركٷيەك كٷندەرٸ قىتايدىڭ حانچ­جوۋ قالاسىندا G-20-نىڭ سام­ميتٸ ٶتەدٸ. وعان 27 مەملەكەت­تەن باسشىلار مەن بۇۇ, دسۇ باستا­عان ٸرٸ حا­لىقارالىق ۇيىمدار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەك­شٸلەرٸ قا­­تى­سادى دەپ كٷتٸلۋدە. قازٸرگٸ تاڭ­­دا حانچجوۋ قالاسى شەتەلدٸك قۇر­­­مەتتٸ قوناقتاردى قارسى الۋ ٷستٸندە.

نەگٸزٸنەن, G-20 سامميتٸ بۇعان دەيٸن 10 رەت ۇيىمداستىرىلعان. مٸنە, ەندٸ «ٷلكەن جيىرمالىقتىڭ» 11-شٸ سامميتٸ ۇيىمنىڭ 2015-2016 جىلدارداعى تٶراعاسى سانالاتىن قىتاي جەرٸندە ٶتپەك.

G-20 سامميتٸ ٶتەتٸن حالىق­ارالىق «ەكسپو» ورتالىعىنىڭ قۇ­رى­­لىسى 8 ايدا اياقتالىپتى.  اۋ­ماعى 15 مىڭ شارشى مەتردٸ الىپ جات­قان عيمارات انادايدان كٶز تار­تادى.

قىتاي جاعىنىڭ وسىناۋ القا­لى جيىندى ٶتكٸزۋگە بارىنشا دايىن­دالعانى انىق بايقالادى. بۇعان بٸز حانچجوۋ قالاسىن ارالاپ, قا­را­پايىم تۇرعىندارمەن اۋدارماشى ارقىلى تٸلدەسكەنٸمٸزدە كٶزٸمٸز جەتە تٷستٸ. شاھاردىڭ قاراپايىم حالقىنا دەيٸن G-20 جيىنىن نا­سيحاتتاۋدا. 4 مىڭداي ستۋدەنتتەن قۇرالعان ەرٸكتٸلەر توبى جيىندى ۇيىم­داستىرۋعا بەلسەندٸ تٷردە كٶ­مەكتەسۋدە. ولار سامميتتٸڭ تابىستى اياقتالاتىنىنا, ونىڭ ٶز ەلدەرٸنٸڭ بولاشاعىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸنە سەنٸممەن قارايدى.

اينالانىڭ بارلىعى «G20-CHINA-2016» جازۋى بەينەلەنگەن دٷنيەلەرگە تولى. قوعامدىق كٶ­لٸكتەرگە, كٶرنەكٸ جەرلەرگە, تٸپتٸ, تۇرعىنداردىڭ كيٸمدەرٸنە دەيٸن  اتالعان بەلگٸ جاپسىرىلعان.

قىتايدىڭ كٶنە شاھارلارىنىڭ بٸرٸ, چجەتسزيان پروۆينتسيياسىنىڭ ور­تالىعى 8 ميلليون تۇرعىنى بار, بٷگٸندە ەلەم كٶز تٸگٸپ وتىرعان حانچ­جوۋ قالاسىندا تەرتٸپ بارىن­شا كٷشەيتٸلگەن. ۆيزالىق تەر­تٸپ ٶزگەرٸپ, سونىڭ سالدارىنان مۇن­دا قىدىرىپ كەلەتٸندەر سانى ازايعان كٶرٸنەدٸ. كٶلٸك قوزعالىسى بٸرشاما شەكتەلگەن. جٷك كٶلٸكتەرٸ قالاعا سامميت بٸتكەنگە دەيٸن كٸرگٸزٸلمەيدٸ. بٸراز دٷكەندەر مەن مەيرامحانالار جابىلعان. 1 ميلليونداي تۇرعىن ۋاقىتشا باسقا جاققا كٶشٸرٸلٸپتٸ. ال جاڭا وقۋ ماۋ­سىمىنىڭ باستالۋ مەرزٸمٸ 7 قىر­كٷيەككە شەگەرٸلگەن. بۇل جاع­داي­لاردىڭ بارلىعى حالىققا قو­لاي­سىزدىق الىپ كەلگەنٸمەن, ولار ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جيىننىڭ ما­ڭى­زىن ۇعىپ, تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋدا.

جولدىباي بازار