Foto: datnews.info
Qazirgi halyqaralyq jaǵdaida Ortalyq Aziia, sonyń ishinde Qazaqstan iri derjavalardyń geosaiasi básekesiniń nazarynda turǵany anyq. Reseilik propagandisterdiń, sonyń ishinde Solovevtiń agressivti ritorikasy – naqty soǵys jospary emes, biraq qysym kórsetý, aqparattyq áser etý jáne qorqytý elementi. Mundai málimdemelerdi elemeý de, asyra qabyldaý da durys emes – bastysy, salqynqandylyq pen institýtsionaldyq beriktik. Tramptyń saiasatyna kelsek, ol ideologiiadan góri mámilege, kúsh pen paidaǵa negizdelgen pragmatikalyq saiasat ustanady. Mundai tásil álsiz memleketter úshin qaýipti, al óz múddesin naqty qorǵai alatyn elder úshin belgili bir múmkindik te týdyrýy múmkin. Sondyqtan Qazaqstan úshin jeke sýbektilik pen teńgerimdi syrtqy saiasat asa mańyzdy. Osy týraly Ult.kz tilshisine eks-diplomat Qazbek Beisebaev suqbat berdi.
– Reseidiń propogondisti Solovev taǵy da «Ortalyq Aziiaǵa qarsy arnaiy áskeri operatsiia bastaýǵa bolady» dedi. Ol AQSh-tyń Venesýelladaǵy áreketin úlgi retinde keltirdi. Qalai oilaisyz bizdiń el iri derjavalardyń oiynshyǵy bolyp qalmai ma?
– Solovev degen propagandist, ol aita beredi. Men ózim Reseidiń eshqandai telearnasyn kórmeimin, sondyqtan ol ne aitty, meniń jumysym joq. Óitkeni ol jýrnalist emes, propagandist. Men keide tańǵalamyn, bizdiń Qazaqstanda osyndailardy muqiiat tyńdaidy. Ol qalai bolsa da, resmi tulǵa emes. Onyń sóziniń sebebi bar. Óitkeni AQSh Madýrony tutqynǵa aldy, operatsiia jasady. Sol sebepti bizge de, basqa elderge de belgili bir signal beredi.
Ol naqty Qazaqstan týraly aitqan joq, qatelespesem, Armeniia men Orta Aziia memleketterin mysalǵa keltirdi. Birinshi kezekte eki el arasyndaǵy negizdi qaraý kerek. Resei men Qazaqstan arasynda qandai negiz bar? Mysaly, Venesýela men AQSh arasynda eshqandai resmi kelisim joq. Sol sebepten qaqtyǵys, daý, tipti judyryq kórsetý jaǵdailary paida bolyp otyr. Al biz Reseimen osyndai jaǵdaiǵa jetpegenbiz.
Jalpy Reseidi, orys halqyn alsaq, qai jaǵynan alsaq ta, biz tarihi turǵydan birge turmyz: Shyńǵys han zamanynan beri bir aimaqtamyz. Qazaqtar qypshaq, odan keiin Resei patshalyǵy, Keńes ókimeti boldy, odan keiin táýelsiz memleket qalyptasty. Qazirgi jaǵdaida bizdiń sharttyq kelisimimiz bar: 3–5 jylda prezident Máskeýge baryp, kelisim jasaidy. Osyndai dostyq, strategiialyq, 21 ǵasyrǵa baǵyttalǵan bailanystar eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty retteidi.
Ekinshi másele – halyqaralyq birlestikterge qatysý. Biz Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna, UQShU-ǵa jáne basqa da uiymdarǵa múshemiz. Qazaqtar men Resei arasyndaǵy qarym-qatynas osy arqyly nyǵaiady. Al Solovev aita beredi. Bizdi naqty aitqan joq, degenmen qazaqta «qyzym, saǵan aitam, kelinim, sen tyńda» degen sóz bar. Bizge Syrtqy ister ministrligi Reseidiń elshilerin shaqyryp, aita ma? «Solovev olai deidi» dep otyrmyz ba? Qazaq qoǵamy Reseide ne aitylyp jatqanyn ańdyp otyr. Solovev «solai dedi, bylai dedi» dep oǵan piar jasaimyz. Bizdiń onsyz da óz máselelerimiz kóp. Endi oǵan mán bermeýge bolmaidy. Biraq bir jaǵynan, ol resmi tulǵa emes.
– Jalpy Tramptyń saiasatyna kózqarasyńyz qandai?
– Trampqa kelsek, ol halyqaralyq kókpar jasap otyr. Onyń áreketterin jol erejelerimen salystyrýǵa bolady. Óitkeni qasyndaǵy memleketiń prezidentin tutqynǵa aldy. Tramp ne istegisi kelse, sony istep jatyr. Ol kúshin bildirip: «Sender basqa memleketsińder, bizdiń aimaqqa kirmeńder» deidi. Qazir tipti Grenlandiiany baqylaýǵa alǵym keledi dep otyr. Másele Trampta emes, Tramp – osy saiasatty júzege asyratyn prezident. Amerika «AQSh óziniń Soltústik jáne Ońtústik Amerikadaǵy aimaǵyn qorǵaidy, basqalar kire almaidy» degen saiasatty ustanady.
Grenlandiiaǵa qyzyǵýshylyq sebebi – Soltústik muhit arqyly saýda joldaryn baqylaý. Mysaly, Almatyda áli qys kelgen joq, temperatýra kóterilip jatyr. Muzdar erip, jol ashylady, Qytai men Eýropa saýdasy paida bolady. Grenlandiia strategiialyq turǵydan mańyzdy. Tramp bolsyn, basqa bireý bolsyn, ol aimaqty baqylaýǵa alady. Amerika ózine qajetti aimaqty basyp alady, «Amerika birinshi» degen saiasaty bar.
– Resei propogondisteri bizge jii ses kórsetetini belgili. UQShU-ǵa (Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymy) múshe bolý bizge nesimen tiimdi?
– Solovevten bastadyq, ol «biz kórshilerge nege judyryq túimeimiz?» dep aitady. Eger halyqaralyq quqyq buzylsa, AQSh Reseige «nege basqa elderge tiisip jatyrsyń?» deidi. Resei bolsa «senen úlgi alyp jatyrmyz» dep jaýap beredi. Sol sebepten halyqaralyq quqyq buzylyp jatyr. Bul durys emes, álemge jáne bizge de qaýip-qater tóndiredi. Sondyqtan biz myqty bolýymyz kerek, ekonomikany kóterip, birtutas bolýymyz qajet.
Amerika Venesýelany basyp aldy, óitkeni ol memleket álsiz. Resei de myqty memleket. Unai ma, unamai ma, ol mańyzdy emes. Qarý-jaraq, ásirese iadrolyq qarý-jaraq boiynsha Resei men Amerika teń, keide Resei ozyp bara jatqanyn kóremiz. Eger biz UQShU-dan shyqsaq, basqa memleketter, mysaly Qytai, halyqaralyq quqyqty buzyp, bizdiń jerlerimizdi talap ete alady. Bizde 20 million adam ǵana, áskeri kúshimiz shekteýli. Kim kómektesedi? Sondyqtan UQShU kerek. Qańtardaǵy oqiǵalarda bizdiń qarý-jaraq, áskerlerimiz jetkiliksiz boldy. Almatyda kim qorǵady? UQShU áskerleri keldi. Kelmese ne bolar edi?
Áskeri kómek bolǵanda, UQShU artynda Resei tur. Armeniia men Tájikstannyń áskeri de boldy, biraq negizi desanttardy Reseidiń ushaqtary jetkizdi. UQShU bolmasa, ózimizdi qorǵai alamyz ba? Halyqaralyq quqyq kúshtiniń múddesine qarai buzylady. Kimniń kúshi bar, sonyń quqyǵy ústem. Amerikandyq jáne basqa elder de osylai áreket etedi. Óte qaýipti dáýirde turyp jatyrmyz.
– Jalpy Qazaqstannyń áskeri qaýqaryn qalai baǵalaisyz?
– Bizdiń ásker sany az – ushqyshtar men soldattardy qosqanda 100 myńǵa jetpeidi. Jerimiz úlken bolsa da, halyq sany az. Ýkrainadaǵy soǵysty qarasańyz, drondar, basqa zamanaýi tehnika bar. Bizde jas áskerler jii qaitys bolady. Bul áskerge senimniń tómen ekenin kórsetedi. Mundai jaǵdaida ata-analar balasyn áskerge jibergisi kelmeidi. Ásker jaǵdaiyn jaqsartý, ekonomikany kóterý mańyzdy.
– Saiasattanýshy Dosym Sátpaev qazirgi kúrdeli saiasi kezeńde atom qarýynsyz eshbir el ózin qaýipsiz sezine almaidy deidi. Siz qalai oilaisyz bizge atom qarýy qajet pe?
– Atom qarýyńyz bolsa, qaýipsiz sezinesiz. Biraq oǵan mamandar, bilim, ǵylymi baza kerek. Bul satyp ala salatyn nárse emes. Amerika men Qytai basqa memleketterge atom qarýyna ruqsat bermeidi. Iranǵa shabýyl da sol sebepten jasaldy. Resei men Qytai birigip, ruqsat bermeidi. Sondyqtan ózimiz siiaqty memleketter birlestikte bolýymyz kerek. Eýropa elderi nege NATO-ǵa birikti? Jeke kúshteri jetkiliksiz, birigip, áskeri turǵydan myqty uiym qurý úshin birikti. NATO Reseidi basyp turady. Atom qarýyn qoldansa, bári joiylady. Ýkrainadaǵy soǵysty qarańyz: Reseide iadrolyq qarý bar, biraq qoldanbai otyr. Eger qoldansa, búkil álem zardap shegedi.
Oqi otyryńyz: «Iadrolyq qarýy joq birde-bir el endi ózin tolyq qaýipsiz sezine almaidy»
– Bizde halyq pen bilik arasynda senim qatynasy bar ma? El basyna kún týa qalǵan jaǵdaida halyq bilikke senim arta ala ma?
– Suraǵyńyz oryndy. Biz bir top azamat ýaqyt beldeýin qaitarýdy talap etkenbiz. Bilik bir beldeýge kóshirýdi sheshti, bul 10–15 myń adamnyń kún tártibin buzdy. Bilik halyqpen sanaspaidy. Salyqty biyl kóterdi, halyqqa esep bermedi. E-Otinish platformasy arqyly usynys beremiz, biraq jaýap joq. Parlament reformasy jariialanbaidy. Álýemettik jelilerde, aqparat portaldarynda talqylanbaidy. Bilik halyqpen sanaspaidy.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
