فوتو: datnews.info
قازٸرگٸ حالىقارالىق جاعدايدا ورتالىق ازييا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ گەوساياسي بەسەكەسٸنٸڭ نازارىندا تۇرعانى انىق. رەسەيلٸك پروپاگانديستەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە سولوۆەۆتٸڭ اگرەسسيۆتٸ ريتوريكاسى – ناقتى سوعىس جوسپارى ەمەس, بٸراق قىسىم كٶرسەتۋ, اقپاراتتىق ەسەر ەتۋ جەنە قورقىتۋ ەلەمەنتٸ. مۇنداي مەلٸمدەمەلەردٸ ەلەمەۋ دە, اسىرا قابىلداۋ دا دۇرىس ەمەس – باستىسى, سالقىنقاندىلىق پەن ينستيتۋتسيونالدىق بەرٸكتٸك. ترامپتىڭ ساياساتىنا كەلسەك, ول يدەولوگييادان گٶرٸ مەمٸلەگە, كٷش پەن پايداعا نەگٸزدەلگەن پراگماتيكالىق ساياسات ۇستانادى. مۇنداي تەسٸل ەلسٸز مەملەكەتتەر ٷشٸن قاۋٸپتٸ, ال ٶز مٷددەسٸن ناقتى قورعاي الاتىن ەلدەر ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر مٷمكٸندٸك تە تۋدىرۋى مٷمكٸن. سوندىقتان قازاقستان ٷشٸن جەكە سۋبەكتٸلٸك پەن تەڭگەرٸمدٸ سىرتقى ساياسات اسا ماڭىزدى. وسى تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸنە ەكس-ديپلومات قازبەك بەيسەباەۆ سۇقبات بەردٸ.
– رەسەيدٸڭ پروپوگونديستٸ سولوۆەۆ تاعى دا «ورتالىق ازيياعا قارسى ارنايى ەسكەري وپەراتسييا باستاۋعا بولادى» دەدٸ. ول اقش-تىڭ ۆەنەسۋەللاداعى ەرەكەتٸن ٷلگٸ رەتٸندە كەلتٸردٸ. قالاي ويلايسىز بٸزدٸڭ ەل ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ ويىنشىعى بولىپ قالماي ما?
– سولوۆەۆ دەگەن پروپاگانديست, ول ايتا بەرەدٸ. مەن ٶزٸم رەسەيدٸڭ ەشقانداي تەلەارناسىن كٶرمەيمٸن, سوندىقتان ول نە ايتتى, مەنٸڭ جۇمىسىم جوق. ٶيتكەنٸ ول جۋرناليست ەمەس, پروپاگانديست. مەن كەيدە تاڭعالامىن, بٸزدٸڭ قازاقستاندا وسىندايلاردى مۇقييات تىڭدايدى. ول قالاي بولسا دا, رەسمي تۇلعا ەمەس. ونىڭ سٶزٸنٸڭ سەبەبٸ بار. ٶيتكەنٸ اقش مادۋرونى تۇتقىنعا الدى, وپەراتسييا جاسادى. سول سەبەپتٸ بٸزگە دە, باسقا ەلدەرگە دە بەلگٸلٸ بٸر سيگنال بەرەدٸ.
ول ناقتى قازاقستان تۋرالى ايتقان جوق, قاتەلەسپەسەم, ارمەنييا مەن ورتا ازييا مەملەكەتتەرٸن مىسالعا كەلتٸردٸ. بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەكٸ ەل اراسىنداعى نەگٸزدٸ قاراۋ كەرەك. رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا قانداي نەگٸز بار? مىسالى, ۆەنەسۋەلا مەن اقش اراسىندا ەشقانداي رەسمي كەلٸسٸم جوق. سول سەبەپتەن قاقتىعىس, داۋ, تٸپتٸ جۇدىرىق كٶرسەتۋ جاعدايلارى پايدا بولىپ وتىر. ال بٸز رەسەيمەن وسىنداي جاعدايعا جەتپەگەنبٸز.
جالپى رەسەيدٸ, ورىس حالقىن الساق, قاي جاعىنان الساق تا, بٸز تاريحي تۇرعىدان بٸرگە تۇرمىز: شىڭعىس حان زامانىنان بەرٸ بٸر ايماقتامىز. قازاقتار قىپشاق, ودان كەيٸن رەسەي پاتشالىعى, كەڭەس ٶكٸمەتٸ بولدى, ودان كەيٸن تەۋەلسٸز مەملەكەت قالىپتاستى. قازٸرگٸ جاعدايدا بٸزدٸڭ شارتتىق كەلٸسٸمٸمٸز بار: 3–5 جىلدا پرەزيدەنت مەسكەۋگە بارىپ, كەلٸسٸم جاسايدى. وسىنداي دوستىق, ستراتەگييالىق, 21 عاسىرعا باعىتتالعان بايلانىستار ەكٸ ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەيدٸ.
ەكٸنشٸ مەسەلە – حالىقارالىق بٸرلەستٸكتەرگە قاتىسۋ. بٸز ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا, ۇقشۇ-عا جەنە باسقا دا ۇيىمدارعا مٷشەمٸز. قازاقتار مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وسى ارقىلى نىعايادى. ال سولوۆەۆ ايتا بەرەدٸ. بٸزدٸ ناقتى ايتقان جوق, دەگەنمەن قازاقتا «قىزىم, ساعان ايتام, كەلٸنٸم, سەن تىڭدا» دەگەن سٶز بار. بٸزگە سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ رەسەيدٸڭ ەلشٸلەرٸن شاقىرىپ, ايتا ما? «سولوۆەۆ ولاي دەيدٸ» دەپ وتىرمىز با? قازاق قوعامى رەسەيدە نە ايتىلىپ جاتقانىن اڭدىپ وتىر. سولوۆەۆ «سولاي دەدٸ, بىلاي دەدٸ» دەپ وعان پيار جاسايمىز. بٸزدٸڭ ونسىز دا ٶز مەسەلەلەرٸمٸز كٶپ. ەندٸ وعان مەن بەرمەۋگە بولمايدى. بٸراق بٸر جاعىنان, ول رەسمي تۇلعا ەمەس.
– جالپى ترامپتىڭ ساياساتىنا كٶزقاراسىڭىز قانداي?
– ترامپقا كەلسەك, ول حالىقارالىق كٶكپار جاساپ وتىر. ونىڭ ەرەكەتتەرٸن جول ەرەجەلەرٸمەن سالىستىرۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ قاسىنداعى مەملەكەتٸڭ پرەزيدەنتٸن تۇتقىنعا الدى. ترامپ نە ٸستەگٸسٸ كەلسە, سونى ٸستەپ جاتىر. ول كٷشٸن بٸلدٸرٸپ: «سەندەر باسقا مەملەكەتسٸڭدەر, بٸزدٸڭ ايماققا كٸرمەڭدەر» دەيدٸ. قازٸر تٸپتٸ گرەنلاندييانى باقىلاۋعا العىم كەلەدٸ دەپ وتىر. مەسەلە ترامپتا ەمەس, ترامپ – وسى ساياساتتى جٷزەگە اسىراتىن پرەزيدەنت. امەريكا «اقش ٶزٸنٸڭ سولتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك امەريكاداعى ايماعىن قورعايدى, باسقالار كٸرە المايدى» دەگەن ساياساتتى ۇستانادى.
گرەنلانديياعا قىزىعۋشىلىق سەبەبٸ – سولتٷستٸك مۇحيت ارقىلى ساۋدا جولدارىن باقىلاۋ. مىسالى, الماتىدا ەلٸ قىس كەلگەن جوق, تەمپەراتۋرا كٶتەرٸلٸپ جاتىر. مۇزدار ەرٸپ, جول اشىلادى, قىتاي مەن ەۋروپا ساۋداسى پايدا بولادى. گرەنلاندييا ستراتەگييالىق تۇرعىدان ماڭىزدى. ترامپ بولسىن, باسقا بٸرەۋ بولسىن, ول ايماقتى باقىلاۋعا الادى. امەريكا ٶزٸنە قاجەتتٸ ايماقتى باسىپ الادى, «امەريكا بٸرٸنشٸ» دەگەن ساياساتى بار.
– رەسەي پروپوگونديستەرٸ بٸزگە جيٸ سەس كٶرسەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ۇقشۇ-عا (ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمى) مٷشە بولۋ بٸزگە نەسٸمەن تيٸمدٸ?
– سولوۆەۆتەن باستادىق, ول «بٸز كٶرشٸلەرگە نەگە جۇدىرىق تٷيمەيمٸز?» دەپ ايتادى. ەگەر حالىقارالىق قۇقىق بۇزىلسا, اقش رەسەيگە «نەگە باسقا ەلدەرگە تيٸسٸپ جاتىرسىڭ?» دەيدٸ. رەسەي بولسا «سەنەن ٷلگٸ الىپ جاتىرمىز» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. سول سەبەپتەن حالىقارالىق قۇقىق بۇزىلىپ جاتىر. بۇل دۇرىس ەمەس, ەلەمگە جەنە بٸزگە دە قاۋٸپ-قاتەر تٶندٸرەدٸ. سوندىقتان بٸز مىقتى بولۋىمىز كەرەك, ەكونوميكانى كٶتەرٸپ, بٸرتۇتاس بولۋىمىز قاجەت.
امەريكا ۆەنەسۋەلانى باسىپ الدى, ٶيتكەنٸ ول مەملەكەت ەلسٸز. رەسەي دە مىقتى مەملەكەت. ۇناي ما, ۇناماي ما, ول ماڭىزدى ەمەس. قارۋ-جاراق, ەسٸرەسە يادرولىق قارۋ-جاراق بويىنشا رەسەي مەن امەريكا تەڭ, كەيدە رەسەي وزىپ بارا جاتقانىن كٶرەمٸز. ەگەر بٸز ۇقشۇ-دان شىقساق, باسقا مەملەكەتتەر, مىسالى قىتاي, حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزىپ, بٸزدٸڭ جەرلەرٸمٸزدٸ تالاپ ەتە الادى. بٸزدە 20 ميلليون ادام عانا, ەسكەري كٷشٸمٸز شەكتەۋلٸ. كٸم كٶمەكتەسەدٸ? سوندىقتان ۇقشۇ كەرەك. قاڭتارداعى وقيعالاردا بٸزدٸڭ قارۋ-جاراق, ەسكەرلەرٸمٸز جەتكٸلٸكسٸز بولدى. الماتىدا كٸم قورعادى? ۇقشۇ ەسكەرلەرٸ كەلدٸ. كەلمەسە نە بولار ەدٸ?
ەسكەري كٶمەك بولعاندا, ۇقشۇ ارتىندا رەسەي تۇر. ارمەنييا مەن تەجٸكستاننىڭ ەسكەرٸ دە بولدى, بٸراق نەگٸزٸ دەسانتتاردى رەسەيدٸڭ ۇشاقتارى جەتكٸزدٸ. ۇقشۇ بولماسا, ٶزٸمٸزدٸ قورعاي الامىز با? حالىقارالىق قۇقىق كٷشتٸنٸڭ مٷددەسٸنە قاراي بۇزىلادى. كٸمنٸڭ كٷشٸ بار, سونىڭ قۇقىعى ٷستەم. امەريكاندىق جەنە باسقا ەلدەر دە وسىلاي ەرەكەت ەتەدٸ. ٶتە قاۋٸپتٸ دەۋٸردە تۇرىپ جاتىرمىز.
– جالپى قازاقستاننىڭ ەسكەري قاۋقارىن قالاي باعالايسىز?
– بٸزدٸڭ ەسكەر سانى از – ۇشقىشتار مەن سولداتتاردى قوسقاندا 100 مىڭعا جەتپەيدٸ. جەرٸمٸز ٷلكەن بولسا دا, حالىق سانى از. ۋكرايناداعى سوعىستى قاراساڭىز, دروندار, باسقا زاماناۋي تەحنيكا بار. بٸزدە جاس ەسكەرلەر جيٸ قايتىس بولادى. بۇل ەسكەرگە سەنٸمنٸڭ تٶمەن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. مۇنداي جاعدايدا اتا-انالار بالاسىن ەسكەرگە جٸبەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ەسكەر جاعدايىن جاقسارتۋ, ەكونوميكانى كٶتەرۋ ماڭىزدى.
– ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆ قازٸرگٸ كٷردەلٸ ساياسي كەزەڭدە اتوم قارۋىنسىز ەشبٸر ەل ٶزٸن قاۋٸپسٸز سەزٸنە المايدى دەيدٸ. سٸز قالاي ويلايسىز بٸزگە اتوم قارۋى قاجەت پە?
– اتوم قارۋىڭىز بولسا, قاۋٸپسٸز سەزٸنەسٸز. بٸراق وعان ماماندار, بٸلٸم, عىلىمي بازا كەرەك. بۇل ساتىپ الا سالاتىن نەرسە ەمەس. امەريكا مەن قىتاي باسقا مەملەكەتتەرگە اتوم قارۋىنا رۇقسات بەرمەيدٸ. يرانعا شابۋىل دا سول سەبەپتەن جاسالدى. رەسەي مەن قىتاي بٸرٸگٸپ, رۇقسات بەرمەيدٸ. سوندىقتان ٶزٸمٸز سيياقتى مەملەكەتتەر بٸرلەستٸكتە بولۋىمىز كەرەك. ەۋروپا ەلدەرٸ نەگە ناتو-عا بٸرٸكتٸ? جەكە كٷشتەرٸ جەتكٸلٸكسٸز, بٸرٸگٸپ, ەسكەري تۇرعىدان مىقتى ۇيىم قۇرۋ ٷشٸن بٸرٸكتٸ. ناتو رەسەيدٸ باسىپ تۇرادى. اتوم قارۋىن قولدانسا, بەرٸ جويىلادى. ۋكرايناداعى سوعىستى قاراڭىز: رەسەيدە يادرولىق قارۋ بار, بٸراق قولدانباي وتىر. ەگەر قولدانسا, بٷكٸل ەلەم زارداپ شەگەدٸ.
وقي وتىرىڭىز: «يادرولىق قارۋى جوق بٸردە-بٸر ەل ەندٸ ٶزٸن تولىق قاۋٸپسٸز سەزٸنە المايدى»
– بٸزدە حالىق پەن بيلٸك اراسىندا سەنٸم قاتىناسى بار ما? ەل باسىنا كٷن تۋا قالعان جاعدايدا حالىق بيلٸككە سەنٸم ارتا الا ما?
– سۇراعىڭىز ورىندى. بٸز بٸر توپ ازامات ۋاقىت بەلدەۋٸن قايتارۋدى تالاپ ەتكەنبٸز. بيلٸك بٸر بەلدەۋگە كٶشٸرۋدٸ شەشتٸ, بۇل 10–15 مىڭ ادامنىڭ كٷن تەرتٸبٸن بۇزدى. بيلٸك حالىقپەن ساناسپايدى. سالىقتى بيىل كٶتەردٸ, حالىققا ەسەپ بەرمەدٸ. E-Otinish پلاتفورماسى ارقىلى ۇسىنىس بەرەمٸز, بٸراق جاۋاپ جوق. پارلامەنت رەفورماسى جارييالانبايدى. ەلۋەمەتتٸك جەلٸلەردە, اقپارات پورتالدارىندا تالقىلانبايدى. بيلٸك حالىقپەن ساناسپايدى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
