QR Bilim jáne ǵylym ministrligi elimizdiń Táýelsizdiginiń 30 jyly ishinde otandyq ǵylym salasynda qandai jetistikterge qol jetkizilgenine qatysty málimettermen bólisti, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Vedomstvonyń atap ótýinshe, Qazaqstan ǵylymy 2011 jyly qabyldanǵan «Ǵylym týraly» jáne 2015 jylǵy «Ǵylymi jáne/nemese ǵylymi-tehnikalyq qyzmet nátijelerin kommertsializatsiialaý týraly» zańdarǵa sáikes júzege asyrylady. 1990 jyldary elimizde 289 ǵylymi mekeme boldy. Olarda negizinen ǵylymi-tehnikalyq qyzmetpen ainalysatyn 50,6 myń adam jumys istedi. Al búginde ǵylymi zertteýlermen jáne ázirlemelermen 384 uiym ainalysady. Oǵan 22 378 adam, onyń ishinde 17 454 maman-zertteýshi jumyldyrylǵan. Búginde ǵylymǵa betburǵan jastardyń sany da artyp keledi. Naqty aitar bolsaq, 2011 jyly 35 jasqa deiingi jas ǵalymdardyń sany 6,4 myń bolsa, ótken jyly olardyń sany 8,1 myńǵa jetti.
«Ǵylym týraly» QR zańy júzege asyryla bastaǵan sátten beri atalǵan júiede negizgi qurylym jumysy qalyptastyryldy. Olardyń qatarynda Qazaqstan Respýblikasy Úkimeti janyndaǵy Joǵarǵy ǵylymi-tehnikalyq komissiia, Memlekettik ǵylymi-tehnikalyq saraptama, Ulttyq ǵylymi keńes bar. Olardyń quramyna ǵalymdar, sarapshylar, óndiris pen biznes qurylymdardyń ókilderi kiredi. Ǵylymdy basqarýdyń jańa modeli men ǵylymdy qarjylandyrýdyń jańa tetigi (bazalyq, granttyq, baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý) jumys isteidi.
2017 jyly granttyq qarjylandyrý arqyly 1 547 ǵylymi joba jáne 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý boiynsha 95 ǵylymi, ǵylymi-tehnikalyq baǵdarlama júzege asyryldy. Júzege asyrylǵan jobalardyń 35 paiyzyn jas ǵalymdar (7 413 adam) ázirledi. Al zertteý toptarynyń quramynda sheteldik 716 ǵalym boldy. Otandyq ǵalymdar 201 patent jáne 21 avtorlyq kýálik aldy. 86 ázirleme qoldanysqa engizildi.
Ǵylymdy reglamentteitin normativtik-quqyqtyq baza kúsheitildi. Onyń ishinde ǵylymdy qarjylandyrý, memlekettik ǵylymi-tehnikalyq saraptama júrgizý erejeleri, Ulttyq ǵylymi keńes tártibi men quramy qaita qaraldy. Normativtik-quqyqtyq aktilerde jobalardy granttyq jáne baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý boiynsha qabyldanatyn sheshimderdiń ashyqtyǵy arttyryldy. Jobalardy irikteýdiń naqty kriteriileri aiqyndaldy. Suralyp otyrǵan qarjy kóleminiń negizdigin baǵalaý, memlekettik ǵylymi-tehnikalyq saraptama ballyn jáne Ulttyq ǵylymi keńes ballyn jinaqtaý, jobalardy bekitý jáne qarjylandyrý úshin jiyntyq ball boiynsha olardy saralaý engizildi.
2015 jyldyń jeltoqsanynda alǵash ret Memleket basshysy Ál-Farabi atyndaǵy ǵylym men tehnika salasyndaǵy Qazaqstan Respýblikasynyń jańa memlekettik syilyǵymen 40 laýreatty marapattady. 2019 jyly syilyq 29, al 2020 jyly 15 laýreatqa tabystyldy. Jalpy, elimizde jyl saiyn 6 ataýly syilyq jáne 75 memlekettik ǵylymi stipendiia, onyń ishinde talantty jas ǵalymdarǵa arnalǵan 50 stipendiia beriledi.
QR Bilim jine ǵylymi ministrligi janynan Jas ǵalymdar keńesi qurylǵan. Jas ǵalymdar úshin alǵash ret 2020-2022 jyldary ǵylymi zertteýlerdi granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrs ótkizilip jatyr. 2019 jyldan bastap elimizdegi barlyq ýniversitetterde Tehnologiialardy kommertsializatsiialaý keńesi/Tehnologiialar transferti keńsesine arnalǵan granttar bólý aiasynda Tehnologiialar transferti keńsesiniń shamamen 1 500 ǵalymy men qyzmetkerlerin oqytý bastaldy.
Qazaqstan ǵalymdarynyń halyqaralyq reitingtik basylymdarda jariialanym jariialaý belsendiliginiń de aitarlyqtai arta túskeni baiqalady. Búginde Scopus milimetter bazasyndaǵy qazaqstandyq ǵalymdar jariialanymdarynyń jalpy sany 2011 jylǵy 577 maqaladan 34 esege artyp, 19 879-ǵa, al Web of Science málimetter bazasynda 59 ese ulǵaiyp 425-ten 25 088 maqalaǵa jetip otyr. Sońǵy 5 jyldyń ishinde qazaqstandyq ǵalymdardyń árbir besinshi jariialanymy álemniń ǵylymi jýrnaldarynyń top-25 paiyzyna enip keledi. Al 2019 jyly 7 qazaqstandyq ózderiniń pándik salasy boiynsha álemde jumysy eń kóp dáieksóz keltirilgen 1 paiyz ǵalymdardyń qataryna kirdi.
«Biz ǵylymnyń damýyna zor úles qosyp kele jatqan ǵalymdarymyzdy maqtan tutamyz. Elimizdegi ǵylym salasynyń áleýeti zor. Máselen, Biologiialyq qaýipsizdik problemalary ǵylymi-zertteý institýty ǵalymdarynyń koronavirýsqa qarsy ázirlegen vaktsinasyn erekshe atap ótýge bolady. Búgingi tańda ǵylym salasynyń jetistikteri aitarlyqtai kóp, degenmen problemalar da joq emes. Sondyqtan biz óz tarapymyzdan elimizdegi ǵylymnyń odan ári damýy úshin keshendi sharalar qabyldap jatyrmyz», - degen edi taiaýda QR Bilim jáne ǵylym ministri Ashat Aimaǵambetov.
Bilim ministrliginiń málimetinshe, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jan-jaqty qoldaýynyń arqasynda ǵylymdy respýblikalyq biýdjetten qarjylandyrý kólemi sońǵy eki jylda shamamen eki esege artty. 2025 jylǵa qarai ǵylymdy qarjylandyrý kólemin jalpy ishki ónimniń 1 paiyzyna deiin ulǵaitý josparlanǵan. Bul otandyq ǵylymnyń damýyna úlken serpin beretin bolady.
Buǵan deiin elimizde granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstar úsh jylda bir ret júrgizilse, endi olar jyl saiyn ótkiziletin bolady. Tek ótken jyly 5 konkýrs ótkizildi. Sonymen qatar alǵash ret granttardyń jańa túrleri (yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan, qysqa merzimdi, jeke, jas ǵalymdarǵa arnalǵan jáne t.b) engizildi. Bul kóptegen perspektivti ǵylymi ideialarǵa memlekettik qoldaý kórsetýge múmkindik berdi.
Doktoranttardyń stipendiiasy 80 paiyzǵa ulǵaidy. Budan bylai olardyń stipendiiasy jyl saiyn 15 paiyzǵa ósip otyrady jáne 2025 jylǵa qarai 260 myń teńgeni quraityn bolady. Jas ǵalymdardy qoldaý úshin doktorantýradan keiingi zertteýlerge baǵyttalǵan arnaiy granttar bólý júzege asyrylady.
Vedomstvonyń atap ótýinshe, ǵylymi jýrnaldardyń tizimin qalyptastyrý erejelerine de ózgerister engizildi. 2021 jyldan bastap myqty, bedeldi ǵylymi jýrnaldardy qoldaý jónindegi jobany iske asyrý bastalady. Endi jyl saiyn 50 úzdik ǵylymi qyzmetkerge 5 mln teńge kóleminde syiaqy taǵaiyndalady. Mundaǵy mehanizm «JOO úzdik oqytýshysy» konkýrsyna uqsas bolady.
Sonymen qatar Qazaqstan Prezidentiniń qoldaýymen 2020 jyly BǴM-ge qarasty ǵylymi uiymdardyń materialdyq-tehnikalyq bazasyn nyǵaitý jáne jumysyn jandandyrýǵa baǵyttalǵan jańa biýdjettik baǵdarlama ashylyp, 2,8 mlrd teńge bólingen edi. Nátijesinde 23 ǵylymi-zertteý institýtyna jabdyqtar satyp alyndy. Biyl osy maqsatta 3,5 mlrd teńge bólindi. Demek institýttardy modernizatsiialaý boiynsha jumys ári qarai jalǵasady.
