قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلى ٸشٸندە وتاندىق عىلىم سالاسىندا قانداي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزٸلگەنٸنە قاتىستى مەلٸمەتتەرمەن بٶلٸستٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
ۆەدومستۆونىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, قازاقستان عىلىمى 2011 جىلى قابىلدانعان «عىلىم تۋرالى» جەنە 2015 جىلعى «عىلىمي جەنە/نەمەسە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت نەتيجەلەرٸن كوممەرتسياليزاتسييالاۋ تۋرالى» زاڭدارعا سەيكەس جٷزەگە اسىرىلادى. 1990 جىلدارى ەلٸمٸزدە 289 عىلىمي مەكەمە بولدى. ولاردا نەگٸزٸنەن عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتپەن اينالىساتىن 50,6 مىڭ ادام جۇمىس ٸستەدٸ. ال بٷگٸندە عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن جەنە ەزٸرلەمەلەرمەن 384 ۇيىم اينالىسادى. وعان 22 378 ادام, ونىڭ ٸشٸندە 17 454 مامان-زەرتتەۋشٸ جۇمىلدىرىلعان. بٷگٸندە عىلىمعا بەتبۇرعان جاستاردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدٸ. ناقتى ايتار بولساق, 2011 جىلى 35 جاسقا دەيٸنگٸ جاس عالىمداردىڭ سانى 6,4 مىڭ بولسا, ٶتكەن جىلى ولاردىڭ سانى 8,1 مىڭعا جەتتٸ.
«عىلىم تۋرالى» قر زاڭى جٷزەگە اسىرىلا باستاعان سەتتەن بەرٸ اتالعان جٷيەدە نەگٸزگٸ قۇرىلىم جۇمىسى قالىپتاستىرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸ جانىنداعى جوعارعى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسييا, مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس بار. ولاردىڭ قۇرامىنا عالىمدار, ساراپشىلار, ٶندٸرٸس پەن بيزنەس قۇرىلىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ كٸرەدٸ. عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلٸ مەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا تەتٸگٸ (بازالىق, گرانتتىق, باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ) جۇمىس ٸستەيدٸ.
2017 جىلى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى 1 547 عىلىمي جوبا جەنە 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ بويىنشا 95 عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما جٷزەگە اسىرىلدى. جٷزەگە اسىرىلعان جوبالاردىڭ 35 پايىزىن جاس عالىمدار (7 413 ادام) ەزٸرلەدٸ. ال زەرتتەۋ توپتارىنىڭ قۇرامىندا شەتەلدٸك 716 عالىم بولدى. وتاندىق عالىمدار 201 پاتەنت جەنە 21 اۆتورلىق كۋەلٸك الدى. 86 ەزٸرلەمە قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ.
عىلىمدى رەگلامەنتتەيتٸن نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازا كٷشەيتٸلدٸ. ونىڭ ٸشٸندە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ, مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما جٷرگٸزۋ ەرەجەلەرٸ, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس تەرتٸبٸ مەن قۇرامى قايتا قارالدى. نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەردە جوبالاردى گرانتتىق جەنە باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ بويىنشا قابىلداناتىن شەشٸمدەردٸڭ اشىقتىعى ارتتىرىلدى. جوبالاردى ٸرٸكتەۋدٸڭ ناقتى كريتەرييلەرٸ ايقىندالدى. سۇرالىپ وتىرعان قارجى كٶلەمٸنٸڭ نەگٸزدٸگٸن باعالاۋ, مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما باللىن جەنە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس باللىن جيناقتاۋ, جوبالاردى بەكٸتۋ جەنە قارجىلاندىرۋ ٷشٸن جيىنتىق بالل بويىنشا ولاردى سارالاۋ ەنگٸزٸلدٸ.
2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا العاش رەت مەملەكەت باسشىسى ەل-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا مەملەكەتتٸك سىيلىعىمەن 40 لاۋرەاتتى ماراپاتتادى. 2019 جىلى سىيلىق 29, ال 2020 جىلى 15 لاۋرەاتقا تابىستىلدى. جالپى, ەلٸمٸزدە جىل سايىن 6 اتاۋلى سىيلىق جەنە 75 مەملەكەتتٸك عىلىمي ستيپەندييا, ونىڭ ٸشٸندە تالانتتى جاس عالىمدارعا ارنالعان 50 ستيپەندييا بەرٸلەدٸ.
قر بٸلٸم جٸنە عىلىمي مينيسترلٸگٸ جانىنان جاس عالىمدار كەڭەسٸ قۇرىلعان. جاس عالىمدار ٷشٸن العاش رەت 2020-2022 جىلدارى عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرس ٶتكٸزٸلٸپ جاتىر. 2019 جىلدان باستاپ ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە تەحنولوگييالاردى كوممەرتسياليزاتسييالاۋ كەڭەسٸ/تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸ كەڭسەسٸنە ارنالعان گرانتتار بٶلۋ اياسىندا تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸ كەڭسەسٸنٸڭ شامامەن 1 500 عالىمى مەن قىزمەتكەرلەرٸن وقىتۋ باستالدى.
قازاقستان عالىمدارىنىڭ حالىقارالىق رەيتينگتٸك باسىلىمداردا جارييالانىم جارييالاۋ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ دە ايتارلىقتاي ارتا تٷسكەنٸ بايقالادى. بٷگٸندە Scopus مٸلٸمەتتەر بازاسىنداعى قازاقستاندىق عالىمدار جارييالانىمدارىنىڭ جالپى سانى 2011 جىلعى 577 ماقالادان 34 ەسەگە ارتىپ, 19 879-عا, ال Web of Science مەلٸمەتتەر بازاسىندا 59 ەسە ۇلعايىپ 425-تەن 25 088 ماقالاعا جەتٸپ وتىر. سوڭعى 5 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ەربٸر بەسٸنشٸ جارييالانىمى ەلەمنٸڭ عىلىمي جۋرنالدارىنىڭ توپ-25 پايىزىنا ەنٸپ كەلەدٸ. ال 2019 جىلى 7 قازاقستاندىق ٶزدەرٸنٸڭ پەندٸك سالاسى بويىنشا ەلەمدە جۇمىسى ەڭ كٶپ دەيەكسٶز كەلتٸرٸلگەن 1 پايىز عالىمداردىڭ قاتارىنا كٸردٸ.
«بٸز عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقان عالىمدارىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ەلٸمٸزدەگٸ عىلىم سالاسىنىڭ ەلەۋەتٸ زور. مەسەلەن, بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى ەزٸرلەگەن ۆاكتسيناسىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا عىلىم سالاسىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸ ايتارلىقتاي كٶپ, دەگەنمەن پروبلەمالار دا جوق ەمەس. سوندىقتان بٸز ٶز تاراپىمىزدان ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمنىڭ ودان ەرٸ دامۋى ٷشٸن كەشەندٸ شارالار قابىلداپ جاتىرمىز», - دەگەن ەدٸ تاياۋدا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆ.
بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جان-جاقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا عىلىمدى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ سوڭعى ەكٸ جىلدا شامامەن ەكٸ ەسەگە ارتتى. 2025 جىلعا قاراي عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸن جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 1 پايىزىنا دەيٸن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. بۇل وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ٷلكەن سەرپٸن بەرەتٸن بولادى.
بۇعان دەيٸن ەلٸمٸزدە گرانتتىق جەنە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستار ٷش جىلدا بٸر رەت جٷرگٸزٸلسە, ەندٸ ولار جىل سايىن ٶتكٸزٸلەتٸن بولادى. تەك ٶتكەن جىلى 5 كونكۋرس ٶتكٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار العاش رەت گرانتتاردىڭ جاڭا تٷرلەرٸ (ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان, قىسقا مەرزٸمدٸ, جەكە, جاس عالىمدارعا ارنالعان جەنە ت.ب) ەنگٸزٸلدٸ. بۇل كٶپتەگەن پەرسپەكتيۆتٸ عىلىمي يدەيالارعا مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
دوكتورانتتاردىڭ ستيپەنديياسى 80 پايىزعا ۇلعايدى. بۇدان بىلاي ولاردىڭ ستيپەنديياسى جىل سايىن 15 پايىزعا ٶسٸپ وتىرادى جەنە 2025 جىلعا قاراي 260 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايتىن بولادى. جاس عالىمداردى قولداۋ ٷشٸن دوكتورانتۋرادان كەيٸنگٸ زەرتتەۋلەرگە باعىتتالعان ارنايى گرانتتار بٶلۋ جٷزەگە اسىرىلادى.
ۆەدومستۆونىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, عىلىمي جۋرنالداردىڭ تٸزٸمٸن قالىپتاستىرۋ ەرەجەلەرٸنە دە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. 2021 جىلدان باستاپ مىقتى, بەدەلدٸ عىلىمي جۋرنالداردى قولداۋ جٶنٸندەگٸ جوبانى ٸسكە اسىرۋ باستالادى. ەندٸ جىل سايىن 50 ٷزدٸك عىلىمي قىزمەتكەرگە 5 ملن تەڭگە كٶلەمٸندە سىياقى تاعايىندالادى. مۇنداعى مەحانيزم «جوو ٷزدٸك وقىتۋشىسى» كونكۋرسىنا ۇقساس بولادى.
سونىمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ قولداۋىمەن 2020 جىلى بعم-گە قاراستى عىلىمي ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ جەنە جۇمىسىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان جاڭا بيۋدجەتتٸك باعدارلاما اشىلىپ, 2,8 ملرد تەڭگە بٶلٸنگەن ەدٸ. نەتيجەسٸندە 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جابدىقتار ساتىپ الىندى. بيىل وسى ماقساتتا 3,5 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. دەمەك ينستيتۋتتاردى مودەرنيزاتسييالاۋ بويىنشا جۇمىس ەرٸ قاراي جالعاسادى.
