Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen arnaiy Komissiia qurylyp, saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Onyń ishinde QR Mádeniet jáne sport ministrliginiń Arhiv isteri jáne qujattamany basqarý komiteti de belsendi jumystar atqarýda, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Atalǵan komitettiń bas sarapshysy Ibraim Babaev Komissiia jumys tobynyń, óńirlik jumys tobynyń barlyǵyna jaǵdai jasalyp jatqanyn aityp ótti.
«Qazaqstan boiynsha 223 arhiv bar. Komissiia jumys tobynyń, óńirlik jumys tobynyń barlyǵyna jaǵdai jasap, súiemeldep, karantin kezinde de arhivist mamandar jumysqa shyǵyp, úlken jumysty bári birlese atqaryp kele jatyr. Rasynda biraz qujattar qupiiasyzdandyrylsa, óńirlerde 68-70 myńǵa jýyqtap qaldy. Kóp oblystarda saralap, taldap, qupiiasyzdandyrý jumystaryn júrgizip jatyr. Almatydaǵy Ortalyq memlekettik arhivtiń ózinde saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń 40 myńǵa jýyq dúniesi jatyr eken. Sonyń bes myńy ǵana qupiiasyzdandyryldy, áli qanshamasy boiynsha jumys júrgizilýi kerek. sondyqtan qazir júrgizilip jatqan jumys óte keń, aýqymdy jumys», – dedi QR Mádeniet jáne sport ministrliginiń Arhiv isteri jáne qujattamany basqarý komitetiniń bas sarapshysy Ibraim Babaev.
Onyń aitýynsha, ótken jyly qazaqstandyq delegatsiia Ýkraina memleketine baryp, arhivpen jumys istegen. 20-30 jyldary Qazaqstannyń bai-kýlaktaryn joiý saiasaty óte qarqyndy júrgendikten, eki ret saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdar da bar eken.
«Sol qujattardyń kóshirmelerin bárin alyp kelip, qazir memleket esepke alyp, ǵylymi anyqtamalyq apparat jasap, ǵylymi ainalymǵa engizýge kirgizip jatyr», – dedi Ibraim Babaev.
Al Memleket Tarihy Institýtynyń direktory, Tarih ǵylymynyń doktory, professor Erkin Ábildiń aitýynsha, sol sheteldegi arhivtermen jumys isteý edáýir qiyndyqtarǵa ákelip soqtyrýda.
«Qazir qiyndyq bop turǵan sheteldegi arhivter. Buǵan deiin Reseidegi arhivke kirý qiyn boldy. Sebebi basynda Resei 80-jyldary óte kóp jumys istedi. Biraq 2013-2014 jyldan bastap arhivter qaitadan jabyla bastady. Arnaiy sheshim qabyldanyp, áskeri arhiv tolyǵymen jabyldy. Repressiiaǵa qatysty materialdardy zertteýshilerge bermeidi, tek qana jeke suranys bolsa, týǵandary, urpaqtary surasa solardyń suranysy boiynsha beredi. Sonymen qatar, Ózbekstan arhivine kirý qiyn, kóptegen arhivter sol jerde de bar. Al Ýkrainaǵa bizdiń zertteýshiler bardy, olar áli de birge jumys isteýge daiyn», – dedi professor Erkin Ábil.
Al Arhiv isteri jáne qujattamany basqarý komitetiniń tóraǵasy Qýat Borashev elimiz Táýelsizdik alǵan jyldary arhiv salasymen yntymaqtastyq týraly 18 elmen kelisimshart jasasqanyn, alaida ol qazir kúshtik qurylymdarǵa bailanysty múmkin emestigin aitty.
«Bul máseleni túbegeili zertteýde ózimizdiń ishki qujattarǵa súienip qalýǵa bolmaidy. Postkeńestik eldermen qatar salystyrmaly túrde júrgizilýi kerek. jalpy arhiv salasymen yntymaqtastyq týraly 18 elmen kelisimshart bar. Biraq bul Táýelsizdik alǵan jyldary bolǵan kelisim, óte názik dúnie. Sol kelisimderimiz qazir ǵalymdardyń Resei, Ózbekstan, Qyrǵyzstan elderine baryp jumys isteýine múmkindik bermeidi. óitkeni olar kúshtik qurylymdardyń deńgeiinde bir-birimen kelisimge kelýi kerek. Olarda da qupiia túrde jatqan qujattar bar. Qazir komissiia tóraǵasynyń tapsyrmasymen Ózbekstan, Qyrǵyzstan elderimen jumys júrgizilip jatyr, kúshtik qurylymdar kelisim jasasý deńgeiinde. Eger kelisim sátti aiaqtalsa, bizdiń ǵalymdarǵa múmkindik berilip qalar degen úmit bar. Ol tarihi sátterge Ortalyq Aziia elderiniń bári qatysqan, arhiv derekteri bar», – dedi Arhiv isteri jáne qujattamany basqarý komitetiniń tóraǵasy Qýat Borashev.
Sonymen qatar, Tarih ǵylymynyń doktory Búrkitbai Aiaǵan Qytai, Iran elderinen de birshama qujattar tabylýy múmkin ekenin tilge tiek etti.
«Birshama qujattar Qytaida, Iranda birshama qujattar tabylýy múmkin. Osy kúnge deiin az zerttelgen másele, 30-jyldary qazaqtardyń shetelge ketken. Sol ketý jolynda shekaradan ótpekshi bolǵan talai adamdy, jas-kári, bala-shaǵa demei qyrdy, atty. Ony ózderi doklad qylyp jazyp, baiandap otyrǵan. Osy zetterýimizde Qytaiǵa, Iranǵa, Aýǵanstanǵa ketkenderdi qaldyrmaýymyz kerek. Al olardy osy kúnge deiin qurban retinde eshkim sanamaidy. Bizdiń saiasi qýǵyn súrgin bosqyndaryn qazirgi álemdegi migranttarmen salystyrýǵa bolmaidy. Qazirgi bosqyndarǵa eshkim tiisip jatqan joq qoi jolynda. Al tarih betterinde qyzyl ásker shekara asqan qazaqtardy atqan, qyrǵan. Adai kóterilisine qatysty Mańǵystaýda qujattar kórdim», – dedi Memleketttik tarih institýtynyń direktory, komissiia múshesi Búrkitbai Aiaǵan.
