Sýret: YouTube/Tarih Marih
Abylai han – qazaq halqynyń tarihyndaǵy asa iri tulǵalardyń biri. XVIII ǵasyrda ómir súrgen bul uly han eldiń táýelsizdigi úshin kúresip, úsh júzdiń basyn qosyp, el birligin saqtaýda erekshe ról atqardy. Abylai hannyń ulylyǵy onyń kóregen saiasatker, batyr qolbasshy jáne dana diplomat bolýynda jatyr. Onyń esimi qazaq halqynyń jadynda elin súigen, halqy úshin janyn bergen qairatker retinde saqtalyp keledi.
XVIII ǵasyr – qazaq halqy úshin kúrdeli kezeń boldy. Jońǵar shapqynshylyǵy, Resei men Qytai imperiialarynyń yqpaly kúsheiip, qazaq jerine kóz tige bastady. El ishinde rý aralyq arazdyqtar men alaýyzdyqtar da bar edi. Osyndai qiyn-qystaý shaqta qazaqty biriktirip, syrtqy jaýdan qorǵai alatyn kósem qajet boldy. Mine, dál osy tusta Abylai han tarih sahnasyna shyqty. Ol tek batyr ǵana emes, kúrdeli saiasi jaǵdaidy túsinetin jáne soǵan laiyq sheshim qabyldai alatyn tulǵa edi.
El birligin saqtaýdaǵy róli
Abylai hannyń eń úlken erligi – úsh júzdi biriktirip qaramaǵyna ala bilýinde. Ol Táýke hannyń «Jeti jarǵysyn» jalǵastyryp, dala zańyna súiene otyryp bilik qurdy. El ishindegi daý-damaidy sheship, birlik pen yntymaqty nasihattady. Onyń bedeli tek Orta júzde ǵana emes, Uly jáne Kishi júzde de joǵary boldy. Qazaqtyń rý basylary jáne bileri Abylai hanǵa senim artyp, onyń ainalasyna toptasty. Bul ishki turaqtylyq syrtqy jaýmen kúreste óte mańyzdy ról atqardy.
Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúresi
Abylai han jas kúninde jońǵar tutqynynda bolyp, keiin elge oralǵan soń jaýǵa qarsy kúrestiń bel ortasyna aralasty. Ol qazaq jasaǵyn uiymdastyryp, jońǵarlarǵa aýyr soqqy berdi. Orbulaq, Ańyraqai, Bulanty sekildi shaiqastarda erlik kórsetip, óziniń qolbasshylyq qabiletin dáleldedi. Abylaidyń batyrlyǵy men strategiiasy arqasynda qazaq jeriniń kóp bóligi jaýdan azat etildi. Onyń «Jaýynger han» atanýy da osydan.
Syrtqy saiasattaǵy kóregendigi
Abylai hannyń ulylyǵy onyń diplomatiialyq sheberliginde de kórinedi. Ol Resei men Qytai imperiialarynyń arasynda tepe-teń saiasat ustandy. Birine táýeldi bolmai, ekinshisiniń yqpalyna túsip ketpei, qazaq eliniń múddesin qorǵady. Resei patshalyǵymen de, Qytai imperiiasymen de qatynas ornatyp, el tynyshtyǵyn saqtaý úshin sanaly túrde mámilegerlik jasady. Bul syrtqy qaýiptiń aldyn alyp, eldiń ishki damýyna múmkindik berdi.
Abylai hannyń rýhani murasy
Abylai han tek saiasi kósem ǵana emes, rýhani jetekshi de bola bildi. Ol Buqar jyraý, Úmbetei jyraý siiaqty dana jandardy ainalasyna toptastyryp, elge ónege taratty. Qazaq rýhaniiaty men mádenietin saqtaý úshin de eńbek etti. Onyń tusynda qazaq tili, salt-dástúri, biler institýty, jyraýlyq óner damydy. Bul rýhani bailyq qazirgi táýelsiz Qazaqstannyń mádeni negizine ainaldy.
Qazaq úshin Abylai hannyń ulylyǵy – onyń eliniń tutastyǵy úshin kúreskeninde, qazaqtyń memlekettigin saqtap qalǵanynda, ulttyq bolmysty saqtaýǵa qosqan úlesinde. Ol – elin súigen, halqynyń erteńi úshin janyn qiǵan, shyn mánindegi uly tulǵa. Abylai han – ótkenniń ǵana emes, búgingi sonymen qatar, bolashaqtyń da úlgi tutar kósemi.
