سۋرەت: YouTube/تاريح ماريح
ابىلاي حان – قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى اسا ٸرٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. XVIII عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن بۇل ۇلى حان ەلدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسٸپ, ٷش جٷزدٸڭ باسىن قوسىپ, ەل بٸرلٸگٸن ساقتاۋدا ەرەكشە رٶل اتقاردى. ابىلاي حاننىڭ ۇلىلىعى ونىڭ كٶرەگەن ساياساتكەر, باتىر قولباسشى جەنە دانا ديپلومات بولۋىندا جاتىر. ونىڭ ەسٸمٸ قازاق حالقىنىڭ جادىندا ەلٸن سٷيگەن, حالقى ٷشٸن جانىن بەرگەن قايراتكەر رەتٸندە ساقتالىپ كەلەدٸ.
XVIII عاسىر – قازاق حالقى ٷشٸن كٷردەلٸ كەزەڭ بولدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى, رەسەي مەن قىتاي يمپەرييالارىنىڭ ىقپالى كٷشەيٸپ, قازاق جەرٸنە كٶز تٸگە باستادى. ەل ٸشٸندە رۋ ارالىق ارازدىقتار مەن الاۋىزدىقتار دا بار ەدٸ. وسىنداي قيىن-قىستاۋ شاقتا قازاقتى بٸرٸكتٸرٸپ, سىرتقى جاۋدان قورعاي الاتىن كٶسەم قاجەت بولدى. مٸنە, دەل وسى تۇستا ابىلاي حان تاريح ساحناسىنا شىقتى. ول تەك باتىر عانا ەمەس, كٷردەلٸ ساياسي جاعدايدى تٷسٸنەتٸن جەنە سوعان لايىق شەشٸم قابىلداي الاتىن تۇلعا ەدٸ.
ەل بٸرلٸگٸن ساقتاۋداعى رٶلٸ
ابىلاي حاننىڭ ەڭ ٷلكەن ەرلٸگٸ – ٷش جٷزدٸ بٸرٸكتٸرٸپ قاراماعىنا الا بٸلۋٸندە. ول تەۋكە حاننىڭ «جەتٸ جارعىسىن» جالعاستىرىپ, دالا زاڭىنا سٷيەنە وتىرىپ بيلٸك قۇردى. ەل ٸشٸندەگٸ داۋ-دامايدى شەشٸپ, بٸرلٸك پەن ىنتىماقتى ناسيحاتتادى. ونىڭ بەدەلٸ تەك ورتا جٷزدە عانا ەمەس, ۇلى جەنە كٸشٸ جٷزدە دە جوعارى بولدى. قازاقتىڭ رۋ باسىلارى جەنە بيلەرٸ ابىلاي حانعا سەنٸم ارتىپ, ونىڭ اينالاسىنا توپتاستى. بۇل ٸشكٸ تۇراقتىلىق سىرتقى جاۋمەن كٷرەستە ٶتە ماڭىزدى رٶل اتقاردى.
جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كٷرەسٸ
ابىلاي حان جاس كٷنٸندە جوڭعار تۇتقىنىندا بولىپ, كەيٸن ەلگە ورالعان سوڭ جاۋعا قارسى كٷرەستٸڭ بەل ورتاسىنا ارالاستى. ول قازاق جاساعىن ۇيىمداستىرىپ, جوڭعارلارعا اۋىر سوققى بەردٸ. وربۇلاق, اڭىراقاي, بۇلانتى سەكٸلدٸ شايقاستاردا ەرلٸك كٶرسەتٸپ, ٶزٸنٸڭ قولباسشىلىق قابٸلەتٸن دەلەلدەدٸ. ابىلايدىڭ باتىرلىعى مەن ستراتەگيياسى ارقاسىندا قازاق جەرٸنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸ جاۋدان ازات ەتٸلدٸ. ونىڭ «جاۋىنگەر حان» اتانۋى دا وسىدان.
سىرتقى ساياساتتاعى كٶرەگەندٸگٸ
ابىلاي حاننىڭ ۇلىلىعى ونىڭ ديپلوماتييالىق شەبەرلٸگٸندە دە كٶرٸنەدٸ. ول رەسەي مەن قىتاي يمپەرييالارىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭ ساياسات ۇستاندى. بٸرٸنە تەۋەلدٸ بولماي, ەكٸنشٸسٸنٸڭ ىقپالىنا تٷسٸپ كەتپەي, قازاق ەلٸنٸڭ مٷددەسٸن قورعادى. رەسەي پاتشالىعىمەن دە, قىتاي يمپەريياسىمەن دە قاتىناس ورناتىپ, ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋ ٷشٸن سانالى تٷردە مەمٸلەگەرلٸك جاسادى. بۇل سىرتقى قاۋٸپتٸڭ الدىن الىپ, ەلدٸڭ ٸشكٸ دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ابىلاي حاننىڭ رۋحاني مۇراسى
ابىلاي حان تەك ساياسي كٶسەم عانا ەمەس, رۋحاني جەتەكشٸ دە بولا بٸلدٸ. ول بۇقار جىراۋ, ٷمبەتەي جىراۋ سيياقتى دانا جانداردى اينالاسىنا توپتاستىرىپ, ەلگە ٶنەگە تاراتتى. قازاق رۋحانيياتى مەن مەدەنيەتٸن ساقتاۋ ٷشٸن دە ەڭبەك ەتتٸ. ونىڭ تۇسىندا قازاق تٸلٸ, سالت-دەستٷرٸ, بيلەر ينستيتۋتى, جىراۋلىق ٶنەر دامىدى. بۇل رۋحاني بايلىق قازٸرگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ مەدەني نەگٸزٸنە اينالدى.
قازاق ٷشٸن ابىلاي حاننىڭ ۇلىلىعى – ونىڭ ەلٸنٸڭ تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەسكەنٸندە, قازاقتىڭ مەملەكەتتٸگٸن ساقتاپ قالعانىندا, ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋعا قوسقان ٷلەسٸندە. ول – ەلٸن سٷيگەن, حالقىنىڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن جانىن قيعان, شىن مەنٸندەگٸ ۇلى تۇلعا. ابىلاي حان – ٶتكەننٸڭ عانا ەمەس, بٷگٸنگٸ سونىمەن قاتار, بولاشاقتىڭ دا ٷلگٸ تۇتار كٶسەمٸ.
