Ult portalynyń poshtasyna tómendegidei hat kelip tústi. Avtor joǵarǵy oqý oryndaryndaǵy qazaq tili máselesi tóńireginde ashyna oi qozǵaidy. Jáne birqatar talaptar qoiady. Birneshe oqý oryndarynda bolyp jatqan keleńisiz jaittardy ashyp aitady. Maqalada keibir tulǵalardyń aty atalǵandyqtan, avtor kózqarasy redaktsiia ustanymyn kórsetpeitinin eskertemiz. Qarsy taraptyń aitar ýáji bolsa, ony da jariialaýǵa daiyn ekenimizdi jetkizemiz.
redaktsiiadan
Táýelsizdiktiń onshaqty jyly ótse de, biz eskishe kremldik arbaýynda jáne ana tili men týǵan tamyryn saqtap qalǵan ózimizdiń halyqymyzǵa birjyqty pańdyq kózqarasty zorlap mindettegenine baǵynyshty bolyp otyrmyz.
Qazaq tildiń «dushpadarynyń» arasynda qazaq ulttyń ókilderi de kezdesedi. Olar «bólip bile» atty kremldik saiasatyn myqty uǵyp alyp, basqynshylardyń minez-qulyqtaryna elekteidi. Olardyń adasyp ketkeni sonshama, jat eldik jaýlap alýshylardyń aldynda qurdai jorǵalaý úshin jaýapkershilik sharalardy túsinbeidi. Kreml eshqashan da qazaq halyqtyń damýyna múddeli bolǵan emes, ásirese qazirgi ýaqytta ol aiqyn túrde imperiialyq josparlaryn dáleldedi. Olarǵa ótken ǵasyrda bizdiń qunarly jerler kerek bolǵan. Oǵan qazaq eli men qazaq tili kedergi bolǵandyqtan, onymen oidaǵydai tartysty.
Ana tilimizdiń jaǵdaiy qaiǵyly, ásirese joǵary bilim alý men ǵylym salasynda kózboiaýshylyq arqyly shyn máninde bolyp jatqan aqiqatty jasyryp otyrǵandar az emes. Eger osy jaǵdai jalǵasa berse, bes jyldyń ishinde tilimiz tek úide paidalanýǵa jaramdy bolyp, on jyldyń ishinde joiylyp jatqan tilderdiń qataryna qosylady. Osyndai halge jetkizgen jaýapsyz basqarýshylar KAÝ, Narhoz, Kaspii ýniversiteti, QazUTZÝ, Alma Ýniversiteti, KBTÝ, KIMEP siiaqty kóptegen joǵary oqý oryndardy jailap aldy. Almatydaǵy joǵary oqý oryndardyń kóbi mamandardy orys tilde daiyndaidy.
Dál qazir kóptegen qyzdar men jigitter joǵary oqýǵa nemese joǵary oqý ornynan keiingi bilim alý úshin ýniversitetti tańdaýda. Eger olar Ulttyq Tehnikalyq Zertteý Ýniversitettiń magistratýra men doktorantýrasyna túsemiz dese, memlekettik tilde oqýǵa múmkindikteri joq. KBTÝ QazUTZÝ-ǵa qosylǵanǵa deiin qazaq tilde magistranttar men doktoranttardy túrli mamandyqqa oqytqan, al eki jyldan beri oqýdyń bári tek orys tilde jalǵasýda. Sonymen qatar, QazUTZÝ Qazaqstandaǵy eń birinshi memlekettik ýniversiteti bolsa da, áli kúnge deiin is qaǵazdary orys tilde júrgiziledi.
Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly N 151 Zańy, 3 taraýda, 16-babynda: «Qazaqstan Respýblikasy bastaýysh, negizgi orta, jalpy orta, tehnikalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keiingi, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keiingi bilimdi memlekettik tilde, orys tilinde, al qajetine qarai jáne múmkindigi bolǵan jaǵdaida basqa da tilderde alýdy qamtamasyz etedi», al 17-babynda: «Qazaqstan Respýblikasynda ǵylym salasynda, dissertatsiialardy resimdeý men qorǵaýdy qosa alǵanda, memlekettik til men orys tiliniń qoldanylýy qamtamasyz etiledi» dep jazylǵan.
QazUTZÝ-dyń bastyqtary: Beisembetov I., Iskakov R., Orynhanov jáne Sábitova D. Qoǵammen bailanys departamentty jabýǵa bailanysty dep syltaýratyp, zańdy elemei, memlekettik tilde burynnan eńbek etken on bes qyzmetkerdi bir kúnniń ishinde qysqartyp jiberdi. Olardyń ishinde balalary múgedek analar bar, kóp jyldar boiy eńbegi sińirgen tájiribeli mamandar bar, baspanasyz ómir súrip jatqan baýyrlarymyz da bar. Oǵan eshkim kóńil bólip jatqan joq. Degenmen, olardyń ornyna KBTÝ-dan qazaq tilde jumys istei almaityn qyzmetkerlerge aýystyrýda. Kelesi qysqartý kitaphanadaǵy eńbek etken azamattarǵa tiedi. Jalpy KBTÝ-dan 120 adam QazUTZÝ-dyń qyzmetkerlerdyń oryndaryn alýǵa jumyldyrylǵan. Mynadai ábigerlik qyzmetkerlerdiń, oqytýshylardyń, jáne de stýdentterdiń mazasyn ábden ketirip, jaǵdaidy nasharlatty.
Shyn máninde ýniversitetti basqaryp otyrǵan Sábitova Dilda degen Joǵary oqý ornynan keiingi bilim berý basshysy, óitkeni sonyń josparlary júzege asyrýda. Ózi unatpaǵan adamdardy jumystan shyǵaryp, unaǵandaryn alyp, 2016 jyldan beri júzdegen qyzmetkerlerdi, oqýtyshylardy jáne magistranttar men doktoranttardy ýniversitetten shyǵaryp jiberdi. Eger adamnyń tili kelmei, oǵan taza orys tilde sóile almasa, ol búkil biligin paidalanyp, kúshin kórsetdi, sheteldik taǵylymdamaǵa jibermeidi jáne shyǵaryp tastaýǵa sheiin barýǵa daiyn. Esimi qazaq bolsa da, qazaqtardy jáne qazaq tildi jaqtyrmaidy, isteriniń bári de qazaq namysyna qaishy, beietikalyq jáne adamgershilikke jat qylyqtardy jasaidy. Alaida, osynyń bárin kórip otyrǵan rektor men prorektorlar ún shyǵarmai otyr.
Ár joǵary oqý orynda Tilder týraly Zańdy bilmeý jáne qoldanbaý máselesi Qazaqstandaǵy baiyrǵy halyqqa adam aitqysyz túrde kórsetken kemsitýshilikti dáleldeitin qylmysty selqostyq týraly oi týǵyzady. Árbir adam memlekettik qazaq tildi kúndelikti jumys orynda, ásirese bilim berý mekemede erkin paidalanýǵa tiis. Eger qazaqtarǵa keńes zamannan qalyp qalǵan ádiletsiz qatynas, eskishe, qoǵamyzda ilgerilikti toqtatyp jatsa, ózimizdiń joǵary bilikti mamandar jaiynda sóz qozǵaýdyń ne paidasy bar?
Memleket jáne jeke biznes orasan zor somalardy sheteldik qyzmetkerlerge tóleidi, sonyń ishinde Resei men Ýkrainadan kelgen jáne taǵy basqa azamattar bar. Baiyrǵy halyqtyń arqasynda tabylǵan milliarttaǵan dollarlar qaitarýsyz ketedi dei turǵanmen Qazaqstanda qalyp halyqtyń bailyǵyn qarqyndy arttyrar edi. Qazaq halyqqa ana tilinde oqyp joǵary bilimdi mamandar retinde eńbek etýge múmkindik berý kerek. Eńbek naryqta teńsizdikti baiqaýǵa bolady: aýyr fizikalyq jumyspen baiyrǵy halyq ainalysady, al «aq jaǵalar» kóbinese mektepten beri orys tilde oqyǵan tulǵalar. Buny dereý toqtatý kerek, sebebi bul naǵyz ekonomikalyq teńsizdik belgisi. Eldiń dáýlettiligi ana tiliniń keń aýqymda dendep enýden bastalady. Eldiń ekonomikalyq órkendeýi tikelei paidalanǵan tilge bailanysty: qazaq tilde isterdi ne ǵurlym kóp júrgizssek, soǵurlym kóbirek damyǵan el bolamyz. Sondyqtan, jalǵyz memlekettik tili shyn máninde memlekettik tili bolyp, bilim berý, ǵylym damýy jáne qoǵamdyq turmys jaqtardan tereń eńgizýden bastalý tiis.
Ár ult óz jerinde óz tilinde sóileidi: orystar – oryssha, aǵylshyndar – aǵylshynsha, japondyqtar, halyqaralyq kompaniialardyń ókilderin eseptemese, tipti aǵylshyn tildi da oqymaidy, tek óz tiliniń kómegimen damydy. Bizdiń ulttyq sáikestigimiz ana tilimizden turady. Tilge durys kóńil bólmesek ózge ulttardyń aldynda mazaq bolyp qala beremiz, tilimizdi, namysymyzdy joǵaltyp, ult degen mártebeden aiyrylyp qalamyz. Al endi bailyq jaiynda sóz qozǵasaq, ol – altyn men munai emes, ol – bizdiń jas urpaǵymyz. Sondyqtan, qazaq tilde jastardy oqytpai, ǵylymnyń damýyna qatystyrmai, jumystan shyǵaryp tastap, jylatyp, qanaýdyń kemistetetin qylyqtardy maquldap otyrsaq, olar kim bolyp ósedi?
Tómendegi talaptardy oryndaýyn asyǵa kútemiz:
1. Memlekettik qazaq tilge ádiletsiz kózqarasty oqý oryndardyń barlyq deńgeilerde tolyqtai tyiý.
2. Qazaqstanda memlekettik tilde bilim berý tolyq bolý qajet, sonyń ishinde bilim alýdyń barlyq deńgeileri bolý kerek: orta bilim, orta kásiptik bilim, joǵary bilim jáne joǵary oqý ornynan keiingi bilim.
3. Oqý orynda is qaǵazdardy júrgizý memlekettik tilde bolý kerek.
4. Oqý oryndardyń barlyq qyzmetkerlery, ásirese basshylyq, kásibi qazaq tildi erkin igerý kerek.
5. Oqý orynda qarym qatynas tili memlekettik qazaq tili bolý qajet.
6. Oqý orynǵa qabyldaǵanda aǵylshyn tildi, mindetti emtihan retinde, alyp tastaý kerek. Árbir adam sheteldik tili qajettiligin ózi tańdaý kerek.
7. Orys, aǵylshyn nemese ózge sheteldik tildi bilmegendigi, bilim týraly kúálik pen diplomdardy alý úshin eshqandai jaǵdaida kedergi bolmaý tiis. Sonymen qatar memlekettik qazaq tildi bilý mindetti.
8. Oqý oryndarda qazirgi mentalitetti qazaq mádeniettiń salaýattylyǵy men adamgershilik qundylyqtaryna negizdelgen ideologiiaǵa ózgertý kerek.
9. Qazaq tilge, salt-sanasyna jáne ǵylymǵa kedergi keltirip otyrǵandarǵa shara qoldaný.
10. Memlekettik tilde bilim berýge kedergi keltirip otyrǵandarǵa oqý oryndy ne onyń bólimin basqarýǵa tyiym salý.
11. Eger memlekettik granttar orys, aǵylshyn ne ózge jat eldiń tilinde oqytýdy qarjylandyrsa, oǵan múlde tyiym salý.
12. Barlyq oqý quraldardy qazaq tilge aýdarý.
13. Eger oqý orynda oqytýshylar qazaq tilde oqytpasa, olardy memlekettik tildi kásibi sheberlik túrde meńgergen professorlar men oqytýshylarǵa aýystyrý kerek.
14. Barlyq zerthanalyq, IT, tájiribelik jáne óndiristik jumystar qazaq tilde júrgizilý kerek.
15. Qazaq tilde bilim berýden bas tartýdyń eshbir sebebi zańdy bolyp tabylmaidy. Enjarlyq, tákapparlyq jáne ana tilde bilim men ǵylymdy damýǵa járdemdesýdi tilemeý – ol qazaq halyqqa qarsy genotsid pen qylmys.
16. Qazaq azamattar óz jerinde jumysyz jáne baspanasyz júrmeý kerek. Ár memlekettik jáne jekemenshik uiymy osyny jete uǵý kerek.
QazUTZÝ-da oqyp jatqan kóptegen jastardyń qiynshylyqtaryna kýá bolyp, kóz jastaryn kórip, ádletsizdikke tap bolǵandaryn kórip, aiaýshylyq tanytyp, osy hatty jazýǵa sheshtim. Joǵary oqý oryndardaǵy bylyqtardy ashyp aitpasaq, ertengi kúni tym kesh bolady.
Mahmýd Názgúl Myrzataiqyzy
Ǵylym doktory, professor
