ۇلت پورتالىنىڭ پوشتاسىنا تٶمەندەگٸدەي حات كەلٸپ تٷستٸ. اۆتور جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق تٸلٸ مەسەلەسٸ تٶڭٸرەگٸندە اشىنا وي قوزعايدى. جەنە بٸرقاتار تالاپتار قويادى. بٸرنەشە وقۋ ورىندارىندا بولىپ جاتقان كەلەڭٸسٸز جايتتاردى اشىپ ايتادى. ماقالادا كەيبٸر تۇلعالاردىڭ اتى اتالعاندىقتان, اۆتور كٶزقاراسى رەداكتسييا ۇستانىمىن كٶرسەتپەيتٸنٸن ەسكەرتەمٸز. قارسى تاراپتىڭ ايتار ۋەجٸ بولسا, ونى دا جارييالاۋعا دايىن ەكەنٸمٸزدٸ جەتكٸزەمٸز.
رەداكتسييادان
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ونشاقتى جىلى ٶتسە دە, بٸز ەسكٸشە كرەملدٸك ارباۋىندا جەنە انا تٸلٸ مەن تۋعان تامىرىن ساقتاپ قالعان ٶزٸمٸزدٸڭ حالىقىمىزعا بٸرجىقتى پاڭدىق كٶزقاراستى زورلاپ مٸندەتتەگەنٸنە باعىنىشتى بولىپ وتىرمىز.
قازاق تٸلدٸڭ «دۇشپادارىنىڭ» اراسىندا قازاق ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ دە كەزدەسەدٸ. ولار «بٶلٸپ بيلە» اتتى كرەملدٸك ساياساتىن مىقتى ۇعىپ الىپ, باسقىنشىلاردىڭ مٸنەز-قۇلىقتارىنا ەلەكتەيدٸ. ولاردىڭ اداسىپ كەتكەنٸ سونشاما, جات ەلدٸك جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاۋ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك شارالاردى تٷسٸنبەيدٸ. كرەمل ەشقاشان دا قازاق حالىقتىڭ دامۋىنا مٷددەلٸ بولعان ەمەس, ەسٸرەسە قازٸرگٸ ۋاقىتتا ول ايقىن تٷردە يمپەرييالىق جوسپارلارىن دەلەلدەدٸ. ولارعا ٶتكەن عاسىردا بٸزدٸڭ قۇنارلى جەرلەر كەرەك بولعان. وعان قازاق ەلٸ مەن قازاق تٸلٸ كەدەرگٸ بولعاندىقتان, ونىمەن ويداعىداي تارتىستى.
انا تٸلٸمٸزدٸڭ جاعدايى قايعىلى, ەسٸرەسە جوعارى بٸلٸم الۋ مەن عىلىم سالاسىندا كٶزبوياۋشىلىق ارقىلى شىن مەنٸندە بولىپ جاتقان اقيقاتتى جاسىرىپ وتىرعاندار از ەمەس. ەگەر وسى جاعداي جالعاسا بەرسە, بەس جىلدىڭ ٸشٸندە تٸلٸمٸز تەك ٷيدە پايدالانۋعا جارامدى بولىپ, ون جىلدىڭ ٸشٸندە جويىلىپ جاتقان تٸلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلادى. وسىنداي حالگە جەتكٸزگەن جاۋاپسىز باسقارۋشىلار كاۋ, نارحوز, كاسپيي ۋنيۆەرسيتەتٸ, قازۇتزۋ, الما ۋنيۆەرسيتەتٸ, كبتۋ, كيمەپ سيياقتى كٶپتەگەن جوعارى وقۋ ورىنداردى جايلاپ الدى. الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىنداردىڭ كٶبٸ مامانداردى ورىس تٸلدە دايىندايدى.
دەل قازٸر كٶپتەگەن قىزدار مەن جٸگٸتتەر جوعارى وقۋعا نەمەسە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم الۋ ٷشٸن ۋنيۆەرسيتەتتٸ تاڭداۋدا. ەگەر ولار ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراسىنا تٷسەمٸز دەسە, مەملەكەتتٸك تٸلدە وقۋعا مٷمكٸندٸكتەرٸ جوق. كبتۋ قازۇتزۋ-عا قوسىلعانعا دەيٸن قازاق تٸلدە ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى تٷرلٸ ماماندىققا وقىتقان, ال ەكٸ جىلدان بەرٸ وقۋدىڭ بەرٸ تەك ورىس تٸلدە جالعاسۋدا. سونىمەن قاتار, قازۇتزۋ قازاقستانداعى ەڭ بٸرٸنشٸ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ بولسا دا, ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٸس قاعازدارى ورىس تٸلدە جٷرگٸزٸلەدٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تiل تۋرالى N 151 زاڭى, 3 تاراۋدا, 16-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى باستاۋىش, نەگٸزگٸ ورتا, جالپى ورتا, تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك, ورتا بٸلٸمنەن كەيٸنگٸ, جوعارى جەنە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بiلiمدi مەملەكەتتiك تiلدە, ورىس تiلiندە, ال قاجەتiنە قاراي جەنە مٷمكiندiگi بولعان جاعدايدا باسقا دا تiلدەردە الۋدى قامتاماسىز ەتەدi», ال 17-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا عىلىم سالاسىندا, ديسسەرتاتسييالاردى رەسiمدەۋ مەن قورعاۋدى قوسا العاندا, مەملەكەتتiك تiل مەن ورىس تiلiنiڭ قولدانىلۋى قامتاماسىز ەتiلەدi» دەپ جازىلعان.
قازۇتزۋ-دىڭ باستىقتارى: بەيسەمبەتوۆ ي., يسكاكوۆ ر., ورىنحانوۆ جەنە سەبيتوۆا د. قوعاممەن بايلانىس دەپارتامەنتتى جابۋعا بايلانىستى دەپ سىلتاۋراتىپ, زاڭدى ەلەمەي, مەملەكەتتٸك تٸلدە بۇرىننان ەڭبەك ەتكەن ون بەس قىزمەتكەردٸ بٸر كٷننٸڭ ٸشٸندە قىسقارتىپ جٸبەردٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە بالالارى مٷگەدەك انالار بار, كٶپ جىلدار بويى ەڭبەگٸ سٸڭٸرگەن تەجٸريبەلٸ ماماندار بار, باسپاناسىز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان باۋىرلارىمىز دا بار. وعان ەشكٸم كٶڭٸل بٶلٸپ جاتقان جوق. دەگەنمەن, ولاردىڭ ورنىنا كبتۋ-دان قازاق تٸلدە جۇمىس ٸستەي المايتىن قىزمەتكەرلەرگە اۋىستىرۋدا. كەلەسٸ قىسقارتۋ كٸتاپحاناداعى ەڭبەك ەتكەن ازاماتتارعا تيەدٸ. جالپى كبتۋ-دان 120 ادام قازۇتزۋ-دىڭ قىزمەتكەرلەردىڭ ورىندارىن الۋعا جۇمىلدىرىلعان. مىناداي ەبٸگەرلٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ, وقىتۋشىلاردىڭ, جەنە دە ستۋدەنتتەردٸڭ مازاسىن ەبدەن كەتٸرٸپ, جاعدايدى ناشارلاتتى.
شىن مەنٸندە ۋنيۆەرسيتەتتٸ باسقارىپ وتىرعان سەبيتوۆا دٸلدا دەگەن جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ باسشىسى, ٶيتكەنٸ سونىڭ جوسپارلارى جٷزەگە اسىرۋدا. ٶزٸ ۇناتپاعان ادامداردى جۇمىستان شىعارىپ, ۇناعاندارىن الىپ, 2016 جىلدان بەرٸ جٷزدەگەن قىزمەتكەرلەردٸ, وقۋتىشىلاردى جەنە ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى ۋنيۆەرسيتەتتەن شىعارىپ جٸبەردٸ. ەگەر ادامنىڭ تٸلٸ كەلمەي, وعان تازا ورىس تٸلدە سٶيلە الماسا, ول بٷكٸل بيلٸگٸن پايدالانىپ, كٷشٸن كٶرسەتدٸ, شەتەلدٸك تاعىلىمداماعا جٸبەرمەيدٸ جەنە شىعارىپ تاستاۋعا شەيٸن بارۋعا دايىن. ەسٸمٸ قازاق بولسا دا, قازاقتاردى جەنە قازاق تٸلدٸ جاقتىرمايدى, ٸستەرٸنٸڭ بەرٸ دە قازاق نامىسىنا قايشى, بەيەتيكالىق جەنە ادامگەرشٸلٸككە جات قىلىقتاردى جاسايدى. الايدا, وسىنىڭ بەرٸن كٶرٸپ وتىرعان رەكتور مەن پرورەكتورلار ٷن شىعارماي وتىر.
ەر جوعارى وقۋ ورىندا تٸلدەر تۋرالى زاڭدى بٸلمەۋ جەنە قولدانباۋ مەسەلەسٸ قازاقستانداعى بايىرعى حالىققا ادام ايتقىسىز تٷردە كٶرسەتكەن كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ دەلەلدەيتٸن قىلمىستى سەلقوستىق تۋرالى وي تۋعىزادى. ەربٸر ادام مەملەكەتتٸك قازاق تٸلدٸ كٷندەلٸكتٸ جۇمىس ورىندا, ەسٸرەسە بٸلٸم بەرۋ مەكەمەدە ەركٸن پايدالانۋعا تيٸس. ەگەر قازاقتارعا كەڭەس زاماننان قالىپ قالعان ەدٸلەتسٸز قاتىناس, ەسكٸشە, قوعامىزدا ٸلگەرٸلٸكتٸ توقتاتىپ جاتسا, ٶزٸمٸزدٸڭ جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار جايىندا سٶز قوزعاۋدىڭ نە پايداسى بار?
مەملەكەت جەنە جەكە بيزنەس وراسان زور سومالاردى شەتەلدٸك قىزمەتكەرلەرگە تٶلەيدٸ, سونىڭ ٸشٸندە رەسەي مەن ۋكراينادان كەلگەن جەنە تاعى باسقا ازاماتتار بار. بايىرعى حالىقتىڭ ارقاسىندا تابىلعان ميلليارتتاعان دوللارلار قايتارۋسىز كەتەدٸ دەي تۇرعانمەن قازاقستاندا قالىپ حالىقتىڭ بايلىعىن قارقىندى ارتتىرار ەدٸ. قازاق حالىققا انا تٸلٸندە وقىپ جوعارى بٸلٸمدٸ ماماندار رەتٸندە ەڭبەك ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك. ەڭبەك نارىقتا تەڭسٸزدٸكتٸ بايقاۋعا بولادى: اۋىر فيزيكالىق جۇمىسپەن بايىرعى حالىق اينالىسادى, ال «اق جاعالار» كٶبٸنەسە مەكتەپتەن بەرٸ ورىس تٸلدە وقىعان تۇلعالار. بۇنى دەرەۋ توقتاتۋ كەرەك, سەبەبٸ بۇل ناعىز ەكونوميكالىق تەڭسٸزدٸك بەلگٸسٸ. ەلدٸڭ دەۋلەتتٸلٸگٸ انا تٸلٸنٸڭ كەڭ اۋقىمدا دەندەپ ەنۋدەن باستالادى. ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ٶركەندەۋٸ تٸكەلەي پايدالانعان تٸلگە بايلانىستى: قازاق تٸلدە ٸستەردٸ نە عۇرلىم كٶپ جٷرگٸزسسەك, سوعۇرلىم كٶبٸرەك دامىعان ەل بولامىز. سوندىقتان, جالعىز مەملەكەتتٸك تٸلٸ شىن مەنٸندە مەملەكەتتٸك تٸلٸ بولىپ, بٸلٸم بەرۋ, عىلىم دامۋى جەنە قوعامدىق تۇرمىس جاقتاردان تەرەڭ ەڭگٸزۋدەن باستالۋ تيٸس.
ەر ۇلت ٶز جەرٸندە ٶز تٸلٸندە سٶيلەيدٸ: ورىستار – ورىسشا, اعىلشىندار – اعىلشىنشا, جاپوندىقتار, حالىقارالىق كومپانييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸن ەسەپتەمەسە, تٸپتٸ اعىلشىن تٸلدٸ دا وقىمايدى, تەك ٶز تٸلٸنٸڭ كٶمەگٸمەن دامىدى. بٸزدٸڭ ۇلتتىق سەيكەستٸگٸمٸز انا تٸلٸمٸزدەن تۇرادى. تٸلگە دۇرىس كٶڭٸل بٶلمەسەك ٶزگە ۇلتتاردىڭ الدىندا مازاق بولىپ قالا بەرەمٸز, تٸلٸمٸزدٸ, نامىسىمىزدى جوعالتىپ, ۇلت دەگەن مەرتەبەدەن ايىرىلىپ قالامىز. ال ەندٸ بايلىق جايىندا سٶز قوزعاساق, ول – التىن مەن مۇناي ەمەس, ول – بٸزدٸڭ جاس ۇرپاعىمىز. سوندىقتان, قازاق تٸلدە جاستاردى وقىتپاي, عىلىمنىڭ دامۋىنا قاتىستىرماي, جۇمىستان شىعارىپ تاستاپ, جىلاتىپ, قاناۋدىڭ كەمٸستەتەتٸن قىلىقتاردى ماقۇلداپ وتىرساق, ولار كٸم بولىپ ٶسەدٸ?
تٶمەندەگٸ تالاپتاردى ورىنداۋىن اسىعا كٷتەمٸز:
1. مەملەكەتتٸك قازاق تٸلگە ەدٸلەتسٸز كٶزقاراستى وقۋ ورىنداردىڭ بارلىق دەڭگەيلەردە تولىقتاي تىيۋ.
2. قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸلدە بٸلٸم بەرۋ تولىق بولۋ قاجەت, سونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم الۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرٸ بولۋ كەرەك: ورتا بٸلٸم, ورتا كەسٸپتٸك بٸلٸم, جوعارى بٸلٸم جەنە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم.
3. وقۋ ورىندا ٸس قاعازداردى جٷرگٸزۋ مەملەكەتتٸك تٸلدە بولۋ كەرەك.
4. وقۋ ورىنداردىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى, ەسٸرەسە باسشىلىق, كەسٸبي قازاق تٸلدٸ ەركٸن يگەرۋ كەرەك.
5. وقۋ ورىندا قارىم قاتىناس تٸلٸ مەملەكەتتٸك قازاق تٸلٸ بولۋ قاجەت.
6. وقۋ ورىنعا قابىلداعاندا اعىلشىن تٸلدٸ, مٸندەتتٸ ەمتيحان رەتٸندە, الىپ تاستاۋ كەرەك. ەربٸر ادام شەتەلدٸك تٸلٸ قاجەتتٸلٸگٸن ٶزٸ تاڭداۋ كەرەك.
7. ورىس, اعىلشىن نەمەسە ٶزگە شەتەلدٸك تٸلدٸ بٸلمەگەندٸگٸ, بٸلٸم تۋرالى كٷەلٸك پەن ديپلومداردى الۋ ٷشٸن ەشقانداي جاعدايدا كەدەرگٸ بولماۋ تيٸس. سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك قازاق تٸلدٸ بٸلۋ مٸندەتتٸ.
8. وقۋ ورىنداردا قازٸرگٸ مەنتاليتەتتٸ قازاق مەدەنيەتتٸڭ سالاۋاتتىلىعى مەن ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارىنا نەگٸزدەلگەن يدەولوگيياعا ٶزگەرتۋ كەرەك.
9. قازاق تٸلگە, سالت-ساناسىنا جەنە عىلىمعا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىرعاندارعا شارا قولدانۋ.
10. مەملەكەتتٸك تٸلدە بٸلٸم بەرۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىرعاندارعا وقۋ ورىندى نە ونىڭ بٶلٸمٸن باسقارۋعا تىيىم سالۋ.
11. ەگەر مەملەكەتتٸك گرانتتار ورىس, اعىلشىن نە ٶزگە جات ەلدٸڭ تٸلٸندە وقىتۋدى قارجىلاندىرسا, وعان مٷلدە تىيىم سالۋ.
12. بارلىق وقۋ قۇرالداردى قازاق تٸلگە اۋدارۋ.
13. ەگەر وقۋ ورىندا وقىتۋشىلار قازاق تٸلدە وقىتپاسا, ولاردى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ كەسٸبي شەبەرلٸك تٷردە مەڭگەرگەن پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلارعا اۋىستىرۋ كەرەك.
14. بارلىق زەرتحانالىق, IT, تەجٸريبەلٸك جەنە ٶندٸرٸستٸك جۇمىستار قازاق تٸلدە جٷرگٸزٸلۋ كەرەك.
15. قازاق تٸلدە بٸلٸم بەرۋدەن باس تارتۋدىڭ ەشبٸر سەبەبٸ زاڭدى بولىپ تابىلمايدى. ەنجارلىق, تەكاپپارلىق جەنە انا تٸلدە بٸلٸم مەن عىلىمدى دامۋعا جەردەمدەسۋدٸ تٸلەمەۋ – ول قازاق حالىققا قارسى گەنوتسيد پەن قىلمىس.
16. قازاق ازاماتتار ٶز جەرٸندە جۇمىسىز جەنە باسپاناسىز جٷرمەۋ كەرەك. ەر مەملەكەتتٸك جەنە جەكەمەنشٸك ۇيىمى وسىنى جەتە ۇعۋ كەرەك.
قازۇتزۋ-دا وقىپ جاتقان كٶپتەگەن جاستاردىڭ قيىنشىلىقتارىنا كۋە بولىپ, كٶز جاستارىن كٶرٸپ, ەدلەتسٸزدٸككە تاپ بولعاندارىن كٶرٸپ, اياۋشىلىق تانىتىپ, وسى حاتتى جازۋعا شەشتٸم. جوعارى وقۋ ورىندارداعى بىلىقتاردى اشىپ ايتپاساق, ەرتەنگٸ كٷنٸ تىم كەش بولادى.
ماھمۋد نەزگٷل مىرزاتايقىزى
عىلىم دوكتورى, پروفەسسور
