Qazaq tilinde qandai mádeniet jasaldy?

Kishkentai qońyz úlken qońyzǵa suraq qoiypty:

– Áke, biz nege kóńde ómir súremiz? Ana

kóbelekti qarashy, alýan tústi gúlderdiń ústinde

ushyp júredi, solardyń nárin sorady.

Áke-qońyz shatasyna bylai jaýap beredi:

Bul seniń otanyń-ǵoi, janym-aý,  Otanyń.

Anekdottan

Sharýanyń ómirin idealdaý ziiandy jáne qaýipti.

M.Gandi

Ádebietsiz demokratiia,

demokratiiasyz ádebiet joq.

J.Derrida

 

Qazirgi qazaq mádenietiniń baryn bajailap, ómir tynysyn kóz aldyǵa keltirý úshin ony órkenietterdiń omyrylýy teoriiasy turǵysynan taldap baǵalaý kerek. Órkenietter indýstriialy jáne agrarly bolyp bólinip túskende, qazaqtar olardyń damý jaǵynan artta qalǵan basqyshynan tabyldy. Demek, ulttyq mádeniettiń sipaty men rýhani dúniede bolyp jatqan qubylystardyń syrlaryn da omyrylý syzyǵynyń arǵy jaǵyndaǵy jaǵdailarmen túsindirgende oǵan berilgen baǵa obektivti bola alady.

KÓRKEM ÁDEBIET JÁNE IDEOLOGIIaLYQ KEIIPKERLER 

Qazaqstanda sonaý XIX ǵasyrdyń ózinde-aq Sh.Ýálihanov, Y.Altynsarin, Abai syndy aqsúiek áýletterden shyqqan ulylardyń qolymen klassikalyq mádeniettiń irgetasy qalanǵan bolatyn. XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Á.Bókeihanov, A.Baitursynuly, M.Dýlatov, M.Jumabaev, Sh.Qudaiberdiuly, M.Áýezov jáne basqa kórkemóner qairatkerleri bul uly missiiany ary qarai jalǵastyrdy. Kópsalaly, kópjanrly qazaq ulttyq ádebieti dúniege kelip, ózge halyqtar ádebietterimen terezesi teń deńgeide, qanattas dami bastady. Negizgi janrlar prozada, poeziiada, dramatýrgiiada jańa esimder paida bolyp, jańa romandar, poemalar, pesalar jaryq kórip, halyq arasyna tarala bastady.

Alaida, qazaq memleketiniń táýeldilik jaǵdaida ómir súrýinen, tiisinshe, metropoliia júrgizip otyrǵan saiasattyń sheńberinen tys áreket ete almaýynan, Keńes biligi ornaǵannan keiingi kezeńdegi qazaq ádebietinde ár túrli úrdister kórinis berip jatty. Atalǵan progresshil baǵytqa  qarama-qarsy taptyq-ideologiialyq bastaýlardan tamyr alatyn ekinshi úrdis paida boldy. Keńes zamanynyń talaby boiynsha, kórkem óner biliktiń áleýmettik saiasatynyń júzege asyrylýyna úles qosýǵa mindetti bolatyn. Sol talapqa sai tómengi taptan shyqqan keibir jazýshylar óz sosloviesi ókilderin dáriptep shyǵarmalar jazdy.

B.Mailin Myrqymbaidy, S.Muqanov Shoqpytty óz zamanynyń qaharmandary retinde somdady. Bolsheviktik ideologiia turǵysynan alǵanda osyndai keiipkerlerdi somdaǵan shyǵarmalar qazaq ádebietiniń jetistikti úlgileri bolyp sanaldy. Budan keiingi kezeńde qazaq jazýshylarynyń úlken toby osy úrdisti jalǵastyrdy. Óz shyǵarmalaryna arqaý etip olar joǵaryda atalǵan keiipkerlerdiń rýhani izbasarlaryn tańdap aldy, shalasaýatty, esersoq, qiiali, maskúnem adamdar unamdy keiipkerge ainalyp, úlgi retinde sipattalatyn boldy. Osylai qazaq ádebietinde unamdy qaharman uǵymy tóńkerilip tústi.

Solardyń biri O.Boranbaev degen avtordyń «Áńgúdik» atty shyǵarmasynyń bas keiipkeri – qoly nege tise, sony búldiretin, istegen isinde opa joq, júrse súrinetin, júgirse jyǵylatyn, esi kiresili-shyǵasyly áńgúdik, oǵan qosymsha, maskúnem adam. Avtorlyq remarka boiynsha keiipkerdiń unamdy qasieti – onyń otanyn súietini: «aýrý, maskúnem bol, tek bilikke kóz salma, saiasattan aýlaq júr, «otanymdy súiemin» degen urannyń kóleńkesinde itshilegen ómirińdi súre ber. Bilik qalai aidasa – solai júrseń boldy, sonda sen jaqsysyń!» Rýhani mesheý, nadan, mádenietsiz, bilimsiz adamnyń «unamdy» beinesin jasaý keńestek ideologiianyń inertsiiasy retinde áli oryn alyp keledi. Osy shyǵarma M.Áýezov atyndaǵy Akademiialyq teatrdyń repertýarynan myǵym oryn alyp, uzaq ýaqyt sahnadan túspedi.

* * *

Ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ádebiet kókjieginde óz qoltańbasyn alyp kelgen jańa esimder kóbeie tústi. Á.Nurpeiisovtyń, Á.Álimjanovtyń, B.Momyshulynyń, M.Maǵaýinniń, Q.Jumadilovtiń, Á.Kekilbaevtiń, Juban Moldaǵalievtiń, T.Ahtanovtyń, Q.Muhametjanovtyń, H.Erǵalievtiń, T.Jarokovtyń, Q.Bekhojinniń, O.Súleimenovtyń, M.Maqataevtiń jáne olar qatarly kóptegen ózge jazýshylar men aqyndardyń shyǵarmalary óz dáýiriniń kórkemdik deńgeiiniń etalony ispetti boldy.

1960 jyldardyń ishinde Murat Áýezovtyń ideialyq dem berýimen jáne  uiymdastyrýymen Máskeýde oqityn qazaq jastarynyń «Jas tulpar» ulttyq-demokratiialyq beiresmi uiymy paida boldy. Bul uiym qazaq jastarynyń ulttyq sanasynyń ósýine, respýblikada jáne odan tys jerlerde qoǵamdyq-saiasi oidyń órkendeýine belgili deńgeide áser etti. Budan keiingi kezeńde ult-azattyq ideialary qazaq jazýshylarynyń tarihi romandarynan kórinis tapty. Tarihi-patriottyq taqyrypqa qalam tartqandardyń alǵashqylarynyń biri bolyp S.Smataev «Elim-ai» romanyn jazdy. 70 jyldar ishinde qazaq prozasynda tarihqa nazar aýdarý jańa impýlspen jalǵasyn tapty. I.Esenberlinniń romandary buqaralyq sanada refleksiia týdyryp, qoldan qolǵa ótip jatty.

Keiinirek keibir ozyq oily qalamgerler ekinshi ustaz Ál Farabi, Abylai han, Qabanbai batyr jáne solar siiaqty shynaiy unamdy qaharmandardyń beinelerin somdaǵan týyndylar berdi. Olar atalǵan kezeńdegi qazaq qaýymynyń talǵamy men talaptaryn birshama qanaǵattandyratyn edi. Sonysymen oqyrmandardyń iltifatyna bólenip, kórkem ádebiette ózindik iz qaldyrdy.

* * *

XX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq ádebietinde M.Áýezovtyń «Abai jolyna» eliktep iri qoǵamdyq jáne mádeniet qairatkerleriniń ómiri men qyzmetin sipattap jazǵan dilogiialar men trilogiialar qaptap ketti: «Aqqan juldyz», «Aqan seri», «Jaiaý Musa», «Sultanmahmut», «Qyzyl jebe», «Muhtar joly», t.b. Bul kóptomdyqtar avtorlardyń beinelerdi kórkemdikpen kóre bilgeninen emes, keiipker retinde somdap otyrǵan qairatkerdiń bedeline súienip nysanaǵa jetýdi kózdeýden týyndaǵan shyǵarmalar bolyp shyqty. Sondyqtan olardyń eshqaisysy metr somdaǵan deńgeige jete almady. Óitkeni, elikteýden týǵan týyndynyń sapa jaǵynan eshqashan eliktetken nusqaǵa jete almaityny belgili.

QAZAQ ÁDEBIETINDEGI AÝYLShYLDYQ DERTI 

Alaida, osy kezeńnen bastap ulttyq mádeniettiń aiaq alysynda ekinshi, negativti úrdis kórinis bere bastady. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq ádebietinde bir oqshaý baǵyt paida boldy. Ol baǵyt 60-jyldardan bastap ádebietke aýyl mektebin bitirip kelgen, balalyq shaqtaryn sonda ótkizgen, aýyl mentalitetin tasýshy jazýshylardyń úlken shoǵyrynyń shyǵarmalarynan kórinis berdi. Orys ádebietindegi «shestidesiatnikter» degenge uqsastyryp, qazaq ádebietshileri olardy  «alpysynshyjyldyqtar» dep atady. Olar dáýir ólshemimen, qazaq aýylynyń orta jáne aǵa býyn oqyrmandarynyń talǵamy turǵysynan shamalaǵanda birsydyrǵy táýir shyǵarmalar berdi. Aýyl turmysyn, qarapaiym eńbek adamdarynyń psihologiiasyn shynaiy sipattaǵan povesterdi oqyrman qaýym jyly qabyldady. Sondyqtan, XX ǵasyrdyń 60-70 jyldary qazaq ádebietiniń jetistikti jyldary dep baǵalandy. 

Árine, qazaq «alpysynshyjyldyqtary» darynnan quralaqan emes edi, arasynda qalam ustai biletin, qabilettileri de az bolmady. Olardyń ádebietke degen yntasy men qulshynysy da joǵary boldy. Olar shyǵarmashylyq obekt retinde ózderine jaqyn stihiia – aýyl turmysy taqyrybyn tańdady. Jazǵandarynda ózderi kúnde kórip júrgen aýyl adamyn beineledi, siýjetti solardyń istegen áreketterine qurdy, tek solardyń qolaiyna jaǵatyn, solar súisinip oqityn shyǵarmalar jazýǵa tyrysty.

Syrttai qaraǵanda, aýyldan shyqqan adamnyń ósip, oqyp, jetilip, jazýshy bolǵannan keiin ózi ósken ortasy – aýyly jaily jazýynyń jáne keiipkerdi onda turatyn, eńbek etetin adamdar arasynan izdeýiniń ózindik qisyny bar ekeni de ras. Biraq osy dáýirdegi qazaq ádebietine tereńirek úńilgen adam bul aiada bolyp jatqan qubylystardyń astarynan jalpy ulttyń rýhani damýyna keri yqpaly bar túitkilderdiń bolyp jatqanyn ańǵarǵan bolar edi.

Aýylshyl  jazýshylar  áleýmettik  ómirde  bolyp  jatqan  qubylystardy natýralistik  tásilmen sipattaýdan aryǵa bara almady. Olar aýyl adamynyń sońynan erýdi ǵana bildi. Jazǵandarynda oqyrmanmen keri bailanysty júzege asyrýǵa septigi tietin, progresshil ideia, jańa oi bolmady. Shyǵarmalarynyń fabýlasy biriniki ekinshisinikine  uqsap turdy, aýyl turǵyndarynan basqa oqyrmandardy  qyzyqtyra almady. Olarǵa aitylar ýáj munymen shektelmeidi.

Eń bastysy, «alpysynshyjyldyqtardyń» kórkem ádebiet arqyly halyqtyń sanasyna sińirmek ideiasy oqshaý boldy. Olardyń kópshiligi qazaqtardy aýyldan shyǵarmaý, qalaǵa jibermeý baǵytyn tańdaýymen, ádebietke, jalpy mádenietke ǵana emes, ulttyń saiasi-áleýmettik órleý jolyna tosqaýyl qoidy. Jazǵandarynyń bárinde negizgi jeli retinde qalanyń kóleńkeli jaqtarynyń fonynda aýyldy idealdaýdy ustandy, jastardy aýyldan ketpeýge, qalaǵa qonys aýdarmaýǵa úgittedi, shyǵarmalaryn órkenietten qashý ideiasyn qazaq ataýlynyń sanasyna sińirýge baǵyshtady.

Ol kezde qazaqtar derliktei aýyldy eldi mekenderde jaiǵasyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýmen ainalysatyn. Qalada turatyn az sandy qazaqtar, tildik orta bolmaǵandyqtan, oryssha sóilep, tildik sáikestiliginen aiyrylyp qalatyndai jaǵdaida ómir súrip jatty. Qazaqtardyń óz jerinde ulttyq azshylyq jaǵdaiǵa túsýi, ónerkásipti qalalardyń derliktei bárin ózge ult ókilderiniń jailap alýy, orys tiliniń ústemdiginiń jyl ótken saiyn arta túsýi, qalada turatyn qazaqtardyń orys arasynda jutylyp, orys tiline oiysa bastaýy qazaq mádeniet qairatkerleriniń sanasyna ulttyq mádeniettiń endigi ómirlik tynys alatyn jeri – tek qana qazaq aýyldary degen túsinikti týdyrǵan edi.

Ustanǵan baǵyttarynyń durystyǵyna myǵym sengen qazaq jazýshylarynyń deni dittegen nysanaǵa jetý úshin, til men ulttyq mádenietti saqtap qalý úshin, qaitkende onyń beleń alyp turǵan mádeniettermen jutylyp ketýin boldyrmaý úshin jantalasa qarmaný kúiin keshti, jankeshti áreketterge boi aldyrdy. Olardyń qolyndaǵy birden bir qural – sóz bolatyn. Sonyń ózinde ol sóz kommýnistik ideologiia sheńberinen shyqpaýy tiis.

Osy tusta qazaq jazýshylarynyń dittegeni bola qaldy. Olardyń dóidala ketken, kesirli baǵytyn Qazaqstan Úkimeti utymdy paidalanyp, «qazaq jastaryn aýyldy jerlerde turaqtandyrý» týraly qaýly shyǵaryp berdi. Qazaq aýylshyldaryna dańǵyl jol osylai ashyldy. Ádebiet pen kórkem óner qazaqtyń aýyldan ketpeýi kerek ekendigin násihattaityn birden bir quralǵa ainaldy. Jazýshylar endi bar shyǵarmashylyq qýaty men jigerin Qazaqty aýyldan ketirmeý úshin sarqa jumasýǵa belsene kirisip ketti.

 Qazaq jazýshylary aýyldyń súreńsiz turmysyn sýretteitin, onyń qaladan «artyqshylyǵyn» jan sala dáripteitin, sharýadan shyqqan «unamdy» keiipkerleri bar shyǵarmalardy tópep bere bastady. Siýjeti, ideiasy, keiipkerleri de biri birinen aýmaityn romandar men povesterinde olar boranda qasqyrmen alysqan shopannyń, jer jyrtyp júrgen mehanizatordyń, fermadaǵy saýynshynyń, keńestik belsendilerdiń, súigenin qyrmanda kezdesýge shaqyratyn traktorshynyń, bir kesek nandy dosymen bólisetin internat tárbielenýshisiniń, qaladaǵy «qatygez» áke-sheshesinen aýyldaǵy «meiirimdi» qarttarǵa qashyp bara jatqan jasóspirimniń beinelerin unamdy qaharmandar sapasynda somdap, aýyl oqyrmandaryn qyzyqtyrýǵa tyrysty. Mektep bitire salyp, qoi baǵýǵa shyqqan komsomol múshesiniń ómiri olardyń súiikti siýjetine ainaldy.

Alaida, jazýshylar meiirimdilik, aqkóńildilik, ańqaýlyq, jan tazalyǵy siiaqty izgi qasietterdi arqalaǵan aýyl adamynyń beinesiniń astynda tarih kóshinen adasyp qalǵan halyqtyń qarańǵylyǵy men artta qalýy dáriptelip jatqanyn sezbedi. Baryn salyp, jarty ǵasyr boiy qala órkenietin oqyrman aldynda jaǵymsyz qyrynan beineleýdiń túbinde eldi qandai orǵa aparyp jyǵatynyn ańǵarmady. Olardyń sipattaýynsha, qala –  moraldyq jaǵynan azǵan, meiirimsiz, qatygez adamdar turatyn, qorqynyshty orta. Qalaǵa barmaý kerek, barsań adamshylyqtan aiyrylyp qalasyń, boiyńdaǵy ulttyq, otanshyldyq sezimderdiń bári joǵalady.

Bul tustaǵy máseleniń ózektisi aýylshyl avtorlardyń oilaý stilderiniń birjaqtylyǵynda, aimaqtyq shekteýliliginde, shyǵarmalarynyń taqyrybynda, somdaǵan qaharmandarynyń beinelerinde ǵana emes, bastysy, olar kótergen ideialarynda bolatyn. Olar jazǵandarynda aýyl ómirin kórkemdep qana qoiǵan joq, qazaqty aýyldan ketpeýge shaqyrdy, malshylyqty dáriptedi, mesheýlikti iltifatpen sipattady, shyǵarmalarynda osy baǵytty ideologiia retinde betke ustady. Osylai, ádebiettiń ǵana emes, tutastai ulttyq mádeniettiń nysanalaityn ideiasy aýyl bolyp, kúlli qazaqtyń miyna sińip, sanasyna bekip aldy. Aýyldyń «artyqshylyǵyn» pásh etýdi ditteýdiń astarynda indýstriialy qoǵamǵa siresken, maǵynasyz qarsylyq jatty. Kórkem ádebiette «aýyl aýrýy» nemese «aýylshyldyq» degen úrdis osylai qalyptasty. Bul jyldary kórkem ádebiet arqyly aýyldy dáriptep, áleýmettiń túbinen shyqqan «unamdy» qaharmandaryn somdaýda S.Júnisov, B.Nurjekeev, B.Bodaýbaev, B.Muqaev, T.Nurmaǵambetov, Q.Túmenbaev, Á.Saraev, D.Áshimhanov, taǵy basqalar erekshe belsendilik kórsetti (qarańyz: Q.Júkeshev. Qalaǵa nege qyryn qaraimyz? Qazaq ádebieti, 13.01.1984; Aýylshyldyqty asqyndyrmaiyq. Juldyz, № 9.1988; Áleýmettik-psihologiialyq beiimdelý jáne obraz shynaiylyǵy // Ýaqyt jáne qalamger, A.: Jazýshy, 1990, 107-124 b.b.).

* * *

Kórkem ádebiette qazaqty aýylda turaqtandyrý ideiasyn buqaranyń sanasyna sińirýdi qazaq jazýshylary negizinen úsh ádebi tásilmen:

a) salystyrmaly assotsiatsiia;

á) tikelei úgit;

b) aýyldy idealdaý ádisterimen júzege asyrdy.

Salystyrmaly assotsiatsiia ádisi boiynsha aýyl men qala qarama-qarsy alynyp, aýyldyń jaǵymdy jaqtary men aýyl adamynyń unamdy qylyqtary qalanyń kóleńkelitustarymen, qala adamdarynyń kemshilikterimen qatar usynylady. Qala adamdarynyń «ekijúzdiligi», «qatygezdigi», «sumpaiylyǵy» aýyl adamdarynyń «adaldyǵynyń», «izgiliktiliginiń» astarynda áshkerelenedi. Qalanyń «býyrqanǵan», «qatýly» ómiri aýyldyń «ertegidegidei mamyrajai» tirshiliginiń fonynda salystyra sipattalady.

Ekinshi tásil boiynsha aýyl týra úgitteledi, qalaǵa ketip qalǵan jasty aýylǵa shaqyrý nemese týǵan aýyldan ketpeý kerek ekendigin avtor  arsenalyndaǵy troptar men giperbolalardy jerine jete paidalana otyryp, kórkemdik sheberlikpen násihattaidy.

Aýyldy idealdaý tásili boiynsha aýyl men qala qatar alynyp qarastyrylmaidy jáne ketip qalǵandarǵa «aýylǵa kelińder», «qalaǵa jolamańdar»  degen ashyq násihat ta júrgizilmeidi. Aýyl ómiri men turmysy ǵana alynyp, onyń salttary men dástúrleri kóńilge qonymdy, júrekke jyly tietindei, qoi ústinde boztorǵai jumyrtqalaǵan zaman ornaǵandai sýretteldi.

V.G.Belinskii «1847 jylǵy orys ádebietine kózqaras» degen jyl ádebietin qorytyndylaǵan  maqalasynda  sol  kezeńniń óneriniń «aianyshty kúii» týraly qynjyla baiandai  otyryp, «bul óner ainalasynda qainap jatqan ómirdi kórmegendei, barlyq tirshilik  ataýlyǵa, zamanaýiǵa, shyndyqqa moiyn burmai, kózin jumyp alyp, shabytty kelmeske ketken ótkennen izdeidi, sodan adamdar baiaǵyda sýynyp ketken, eshkimdi qyzyqtyrmaityn, jylytpaityn, ińkárlik sezimin oiatpaityn daiyn idealdardy terip alady» [Belinskii V.G. Vzgliad na rýsskýiý literatýrý 1847 goda // PSS. T. 10. M.: Izdatelstvo akademii naýk SSSR, 1956. 311-b.] dep jazǵan edi. Tarihi analogiia budan bir jarym ǵasyr burynǵy orys ádebietindegi ahýaldyń XX ǵasyrdyń II jartysyndaǵy qazaq ádebietinde qaitalanyp otyrǵanyn osylai alǵa tartady. Qazaq óneriniń kúiin anyqtap beretin budan artyq obektivti sipattamany izdep jatýdyń qajeti joq. 

Aýylshyldyq baǵytty bekem ustanǵan, ony súiikti taqyrybyna ainaldyryp alǵan jazýshylardyń keibir ýájderi kóńil aýdararlyqtai. Aýyl jáne aýyl adamdary týraly buǵan deiin aitylyp júrgen geografiialyq tezisterin qaitalai kelip, jazýshy Á.Saraev, aýyldyń aýasynyń taza bolatynyn qaitalap ashyp, kóne aýyldy ańsaýyn alǵa jaiyp, onda qorjyn úi men tam salý qajettigi týraly usynysyn aitty. Buǵan qosymsha, ol bylai dedi: jurtymyzdyń tarihyn, ádebietin, ónerin, ǵylymyn – barlyq rýhani bailyǵyn jasaǵan aýyldan shyqqan túlekter bolypty, halqymyzdyń el bastaǵan qairatty uldary, qoǵam qairatkerleri, tý ustaǵan kósemderi men batyrlary da osy aýyldan shyǵypty… Tabiǵatpen etene aýyl óz perzentterine izgilik, adamgershilik qasietterimen birge qabilet, talant degendi de molynan syilaǵan…» (Qazaq ádebieti, 16.11.1984).   

Osy jerde aqiqat pen absýrdtyń qosaqtala órilip ketkeni sondai, endi bulardyń arajigin ajyratyp alýǵa týra keledi. Osy eki filosofiialyq uǵymnyń arasynda qandai aiyrma bar? Suraq qanshalyqty tereń bolǵanymen, onyń jaýaby bette qalqyp tur. Óitkeni, danalyq ár qashanda qarapaiym bolady. Aqiqattan keiin suraq týmaidy, bári bárine túsinikti bolyp, ornyna kele qalady. Al absýrdtan keiin, ony estigen adamnyń oiyna júz suraq uialaidy jáne ol suraqtardyń jaýabyn tabý da ońaiǵa soqpaidy. Absýrdtyń absýrdtylyǵyn dáleldeýdiń qajeti joq. Tek absýrdtyń avtoryna suraq qoiý arqyly túpkilikti maǵynanyń joqtyǵyna kóz jetkizý tiimdi.

Eger jazýshy Á.Saraevtyń aitqandary aqiqat bolsa, onda myna suraqtardyń jaýabyn tabý qiynǵa soqpasa kerek. Suraqtar mynalar: «aýyldan shyqqan» degendi qalai túsinýge bolady, aýyldy eldi mekenderde dúniege kelip, sonda turyp, ómir súrip jatqandardy ma? Aýylda týyp, keiin ketip qalǵandardy qai sanatqa qosamyz? Qorjyn úidiń zamanaýi jáili páterlerden qandai artyqshylyǵy bar? «Halqymyzdyń el bastaǵan qairatkerleri, tý ustaǵan kósemderi men batyrlarynyń bári aýyldan shyqsa», ózderi «qairatty» bolsa, onda olar aýyldyq halyq qazaqtyń otarǵa túsýine nege jol berdi, halyq nege qyryldy, nege shetke qashty? Qazaqstan barlanǵan tabiǵi bailyqtyń qory boiynsha dúnie júzinde altynshy orynda tur. Solai bolsa da, qazaq nege kedei, nege bar taýqymet qazaqtyń basyna úiirilgen? Aýyldan shyqqandardyń ózgelerge qaraǵanda «qabiletti jáne talantty» (daryndy degisi kelgeni bolar – Q.J.) bolatynyn qandai ádisnamamen, kim zerttegen, nátijelerin qaidan tabýǵa, tanysýǵa bolady? Aýyldan shyqqan daryndylardyń dúniejúzilik ǵylymǵa, tehnikaǵa, tehnologiiaǵa qosqan úlesi týraly málimetterdi qaidan taýyp, olarmen tanysýǵa bolady, statistika qaida? Eger qalalyqtar qabilet pen darynnan kemshin bolyp týatyn bolsa, onda dúnie júzindegi qalalyq elder artta qalyp, aýylda turyp mal sharýashylyǵymen ainalysatyn elder (qazaq siiaqty) nege tasqa shaýyp, tóske órlep ketpegen? «Aýyldan ǵalym» qalai shyǵady? Aýyldyń óziniń ýniversitetteri men akademiialary bar ma? Aýyl kitaptardy, monografiialardy qai baspadan shyǵaryp jatyr? «Aýyldan shyqqan túlekter jasaǵan rýhani bailyqtyń» tutastai tyǵyryqqa tirelip otyrǵanyn, tildiń teoriialyq máseleleriniń birde birin sheship bere almaǵanyn nemen túsindirýge bolady?..

ORYS ÁDEBIETINDEGI «DEREVENSKAIa BOLEZN» 

Ol kezde orys tilin meńgere qoimaǵan qazaq jazýshylarynyń odaqtyq mádeniettiń ulanǵaiyr keńistiginde ne bolyp jatqanynan maǵlumattary tapshy bolatyn. Keńes ádebietinde bolyp jatqan qubylystar men úderisterden habarsyzdyǵyn ózi áshkerelep bergenderdiń biri synshy B.Sarbalaev boldy. Ol suraqty bylai qoidy: «Orystarda nege qalaǵa qarsylyq máselesi qozǵalmaidy? Olar nege qalaǵa arasha túsip jatpaidy?» Ile ol óz suraqtaryna ózi daiyn jaýabyn berdi. «Óitkeni, - dep túsindirdi qazaq synshysy, – olarda mundai tolǵaqty másele joq. Olarda joq bolsa, bizde bul alańsyz joq emes pe?» (Qazaq ádebieti, 10.08.1984.).

Árine, qazaq synshysy óziniń aýylyndaǵy kiiz úiiniń sulbasyndai tanym keńistigimen qala men derevnia araqatynasynyń orys ádebietinde sipattalýynyń tolǵaqty máselelerinen habarsyz bolatyn. Qala men derevniany birin birine qarsy qoiýdy aldymen bastaǵan orystar ekenin, bul qubylystyń XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda orys ádebietinde  «derevenskaia bolezn» degen atpen kórinis bergenin atalǵan synshy bilmeitin. «Derevnia dertine» urynǵandar da orys «shestidesiatnikteri» arasynan shyqty. 60-70 jyldary bul baǵyt olarda da keń qanat jaidy. «Derevenskaia proza» degen uǵym paida boldy. Bul aǵymnyń keibir ókilderi orys ádebietine kórkemdik jaǵynan biregei týyndylar berdi. 

Derevniany qyzǵyshtai qorǵap, onda turatyn adamdardyń adamgershiliktiligi men arlylyǵy týraly shyǵarmalarynda ǵana emes, qoiǵan filmderinde de kóp ózek etkenderdiń biri V.Shýkshin edi. Ol Sibirdiń tunyq tabiǵatyn, orys derevniasy adamdarynyń mahabbatyn, ar tazalyǵyn, olardyń ańqaýlyǵy men saýatynyń kemshindiginen týyndap jatqan orasholaq áreketterimen qabystyra, tabiǵi qalpynda, shynaiylyqpen sýrettedi. Derevniany ýaǵyzdap, oǵan qarsy qala ómiriniń kóleńkeli tustaryn áshkerelep, jastardy qalaǵa ketpeýge shaqyrǵan maqalalar jazdy. Sondyqtan altailyq qalamgerdiń shyǵarmalarymen tanys bolǵan qazaq aýylshyldary ony qatty qadirleitin. Ony betke ustap, «renessans tulǵa» dep, aýyl men qala týraly sóz bolǵanda onyń keiipkerlerin úlgi retinde keltirip jatatyn.

Alaida, keiinirek orys «derevniashyldary» raiynan qaitty. Olar derevnia turǵyndarynyń moraldyq qasietteri jaǵynan qalalyqtardan «artyqshylyǵyn» ýaǵyzdaýdyń, jastardy derevniada qalýǵa úgitteýdiń, ondaǵy ómirdi idealdaýdyń zamanaýi órkeniettiń damý zańdylyqtarymen úilespeitinin túsindi. Buǵan deiin derevniashyldyǵymen aishyqty kózge túsip júrgen V.Shýkshin de buryn ustanǵan baǵytyn ózgertip, «...selo mádenieti qalada jasalady. Túptep kelgende, selo mádenieti degen múldem bolmaidy» [Shýkshin V. Voprosy samomý sebe // Sobranie sochinenii v treh tomah. T.3. M.: «Molodaia gvardiia», 1985. 583-b.] dep, derevniada mádeniet bolmaitynyn moiyndaǵan maqalasyn jazdy. Al sońǵy suhbattarynyń birinde ol «Alǵashynda men krestiandy derevniada ustap qalýǵa árekettendim. Osy taqyrypqa maqalalar jazýǵa, úndeý salýǵa batylym bardy. Artynan bul qylyǵymnyń keleńsizdigin túsindim» dep aǵynan jarylǵan bolatyn.

80-jyldary orys ádebi basylymdarynda derevniashyl baǵyttardyń aqylǵa siymsyzdyǵyn áshkerelegen, ótkir pikirler molynan jariialana bastady. Solardyń biri jazýshy Georgii Semenov qala men derevnianyń araqatynasy haqynda bylai dep jazdy: «Men derevniany da, qalany da birdei nazar sala, qyzyǵa jazamyn. Men «qazirgi zamannyń adamgershilik tiregi – derevnia, bári nannan bastaý alady, al nan – derevniada» degendi estigende tań qalamyn. Jáne men, eginshiniń aldynda basymdy ie otyryp, nege biz adamgershilikti taza geografiialyq uǵymǵa tańatynymyzdyń maǵynasyna jete almaimyn?» (Semenov G. Jivye kartiny // Literatýrnaia gazeta, № 36, 1985). 

Ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna qaraǵan shaqta derevniashyldyq aǵym retinde orys ádebietiniń aspanynan seiilgen tumansha kózden ǵaiyp boldy.

TÁÝELSIZDIKTEN KEIINGI KEZEŃNIŃ ÁDEBIETI 

Qazaqstan Respýblikasy memlekettik táýelsizdigin alǵannan keiingi kezeńde de qazaq tilinde jasalyp jatqan mádeniettiń ustanǵan taqyryby men mazmuny ózgere qoimady, sol burynǵysha, shekteýli, aýyl adamdarynan ózgelerge túsiniksiz, indýstriialy qoǵamǵa kirikpeitin, aýyldan tys jerlerge taralmaityn kúiinde qala berdi.

2001 ádebi jyl qorytyndysynda romandar týraly jasaǵan baiandamasynda J. Dádebaev bylai taldaý jasady: «jaryq kórgen romandardy taqyryptyq-janrlyq belgilerine qarai ekige bólip toptastyrýǵa bolady: a) tarihi taqyrypqa jazylǵan shyǵarmalar; á) áleýmettik-turmystyq taqyrypqa jazylǵan shyǵarmalar»... (Dádebaev J. Aitylar sóz áli alda // Qazaq ádebieti, 11.04.2003.)  Solardyń ishinde baiandamashy 4 romanda adam men ańnyń tirshiligi ózara bailanysta sýretteletinin atap ótedi.

Baiandamashynyń T.Áljanteginiń «Qym-qiǵash tirshilik» romany týraly iltifatty pikiri toqtalyp ótýge turarlyq. Óitkeni, bul shyǵarma taǵy sol, qala adamy men aýyl adamyn qatar ala otyryp, olardyń aldyńǵysyn jeksuryn, sońǵysyn súikimdi etip kórsetetin salystyrmaly assotsiatsiia ádisimen jazylǵan.

Baiandamashynyń  túiindeýinshe: avtor «áleýmettik-turmystyq, adamgershilik sipattaǵy máselelerdi kótergen... Qaladaǵy úlken balasynyń tirligine, isine aýrý ákeniń kóńili tolmaidy. Ony óziniń janazasyna shaqyrylatyn et jaqyndarynyń tizimine qospaidy.... Bir áke, bir anadan týǵan eki balanyń eki túrli isi, eki túrli qylyǵy, aýyldaǵy uldyń jónge, júiege júiriktigi, kisiligi, qaladaǵy uldyń jattyǵy, bótendigi sekildi jailar oqiǵa jelisin túzedi» (sonda).

Bul jerde ótken ǵasyrdyń ortasynan bastap qazaq jazýshylarynyń talaiynyń shyǵarmasyna ózek bolǵan, únemi qaitalanatyn, sonysymen kózqaraqty oqyrmannyń yzasyn keltiretin, taptaýryn siýjetpen taǵy ushyrasamyz.

Qazaqty aimaqtandyrý ideiasynan áli bas tartpai kele jatýdyń kelesi bir mysaldaryn poeziialyq shyǵarmalardan keltireiik:

 «Kedeilengen kóńilge em bola ma,

Ketkim kelip turady keń dalaǵa.

Kóship alǵan qalaǵa men de keshe,..

Qala – meniń qatygez ógei anam...» (I. Saparbai. Baramyz erkek kindik ezge ainalyp. «Jas Alash» 2014).

«Bet aýǵan jaqqa shyqtym da,

Qaladan  qashtym men zeńip,..»  (Ia. Amandyqov. Saq atanyń shańyraǵyn shaiqaltpai. «Qazaq ádebieti». 19.09.2014.).

«Poiyzdaiyn zymyrap bara jatqan,

Qashyp baram dalaǵa qala jaqtan,...» (T.Tuiaqbaev. Juldyzdardyń janaryn jasaýratyp. «Qazaq ádebieti». 19.09.2014. 

Bul neni kórsetedi?

Bul Keńes úkimetiniń qazaqty qalaǵa keltirmeý týraly nusqaýynyń kúshi joiylsa da, qazaq    jazýshylarynyń  sol, baiaǵysha, antiýrbanizatsiialyq baǵyttan aiyrylmai, aýyldy nysanalaýdan  kóz jazbai kele jatqanyn kórsetedi. Ádebiettegi jaǵdai da qaz qalpynda, ideia da, ádis te, siýjet te ornynda ekenin aiǵaqtaidy.

Árine, ádebiet keńistiginde tirshilik toqtap qalǵan joq. Barlyq janrlarda birdeńeler jazylyp jatyr. Belgili bir mazmundyq qundylyq arqalaǵan, ózinshe kórkemdik bultarystary men iirimderi bar shyǵarmalar da ushyrasady.  Olar azdaǵan tirajben taratylyp jatyr. Qazirgi qazaq ádebietiniń úlken kemistigi – qoǵam tynysyn ańǵartatyn, kópshilikti eleńdetetin, mazmunymen, kórkemdigimen túrli pikirlerdiń taralýyna, talqylaýǵa ózek bola alatyn, buqara arasynda jandy qybyr – mimesis týdyratyn shyǵarmanyń jetispeýinde.

Bul rette belgili qalamger Muhtar Maǵaýinniń sońǵy jyldary jaryq kórgen shyǵarmalaryn atap ótý kerek. Qoǵamda bolyp jatqan qubylystarǵa ótkir synshyl turǵy ustanatyn, adýyndy oilar aita biletin avtordyń «Men», «Jarmaq» romandary tereń saiasi-filosofiialyq astary bar tolǵaýlarǵa toly, ziialy ókiliniń izdep júrip oqityn shyǵarmalaryna ainaldy.

* * *

Aldymen ulttyń bir bóliginiń basqa tilge aýysyp ketýi, sonan keiin qaita qurý men jariialylyqtyń jariialanýy, aqyry, shirek ǵasyrǵa sozylǵan qazaq tiliniń tóńiregindegi diskýrs ulttyq mádeniettiń, bilim berýdiń, ǵylymnyń kúiin aiqyndap, máselelerin sheship bere almady. Ziialy qaýym «altyn balyqty» qoiyp, «sur balyqty» da aýlai almai, sol jyrtyq astaýdyń qasynda qalyp otyr. Memlekettik táýelsizdikke qol jetkizgennen keiin ákimshilik resýrsty jumsai otyryp, tildi, mádenietti jetildirý saiasatyn júrgizý múmkindigine ie bolýdyń da sharapaty tie qoimady. Mol múmkindik jaǵdaiynda shirek ǵasyr boiy ter tókkennen keiingi jetken jerimiz  taǵy sol starttyq mejeden uzai almaý bolyp otyr. Budan bir qatar alańdatatyn suraqtar týyndaidy.

Qazaq ádebietin taiaýdaǵy onjyldyqtarda ne kútip tur? Dolbar kóńil jubatarlyq emes. Mádeniettiń, sonyń ishinde ádebiettiń toqyraýy týraly árkim aitady. Biraq kóbi otbasynda, ishtei sybyrlap aitady. Ashyq aitýdan qaimyǵady. Óitkeni olar erkin adamdar emes. Oiyndaǵysyn aita almaǵanyna ishtei qynjylmai-aq, úndemei júre beredi.

 Degenmen, sońǵy ýaqyttarda keibir tanymal qairatkerlerdiń qobaljýyn ashyq bildire bastaǵandary kóńilge medeý uialatady. Óitkeni, sóz iske ulasar degen úmit týady. Olardyń keibireýleriniń pikirleri mynadyi:

«Búgingi prozamyz saýatsyz. Bir jolyn sharshamai oqyp shyǵa almaisyń. Maǵan bir qap prozany ákelip bergende, jariialaýǵa turatyn bir shyǵarma taba almaimyn... Qazirgi jazýshylarda tabiǵatyna qonǵan intellekt joq» (Ysqaq Q. 2011 ádebi jyl qorytyndysy. Qazaq ádebieti. 25-31. 05. 2012 j.). 

«Surǵylt beldeýge kelip tireldik (kórkem ádebiette – Q.J.). Memlekettik syilyqqa tatityn eshkim de, esh shyǵarma da joq. Obskýratsiia fazasy tónip tur» (G.Belger. Pletenie chepýhi. Iz 21-i tetradi).

«1991 jyldan bastap 2015 jylǵa deiingi aralyqta ádebi protsess toqtap tur... Poeziiada jańalyq joq. Nátijesinde ádebi ólimge para-par jaǵdaiǵa tap kelip otyrmyz» (E. Raýshanov. Ótirik aitpaýǵa, aqiqatyn aitýǵa bel býdym // Obshestvennaia pozitsiia. 25.06.2015. Silteme:http://kitap.kz).

* * *

Táýelsiz zertteýlerdiń qorytyndylary boiynsha, qazaq tiliniń qazirgi anomal qoldanylý jaǵdaiy kórkem ádebiettiń injýy men marjandaryn ǵana emes, ádebi jýrnaldardy toltyrýǵa paidalanatyn, orta qol romandar jazýǵa múmkindik bermeidi. Ázirshe, salystyrmaly túrde, qalam ustai biledi, qazaqsha mátin jaza alady degen sanatqa qosýǵa bolatyn, qazaq tili anomaldy beldeýge tolyq kirmei turǵanda tili shyqqan, kózi tiri jazýshylar – 55-60 jas shamasyndaǵy jáne odan egdeler, «aqqý zaryn» aityp bolǵansha, qazaq kórkem ádebieti keńistiginde bir shama diskýrstar jalǵasa turady. Atalǵan sanattaǵy jazýshylardyń sońǵy shyǵarmalary tutastai qazaq ádebietiniń de «aqqý zary» bolyp shyǵýy múmkin. Odan keiin, belgili bir ýaqyt shamasynda, bul tilde bai jazýshylardyń (tili men elestetýi jaǵynan emes, sózdiń týra maǵynasynda), illiýstratsiiasynyń ózi kólemniń jartysyn alatyn, mereilik-ómirbaiandyq «romandar» ǵana jazylatyn bolady. Odan keiin, qazir eshkim sipattap bere almaityn ýaqyt keledi. Eger...

Bul – osy zertteýlerdiń avtorynyń nemese áldebir múddeli toptyń qiialynan nemese olardyń emotsiiasynyń jetegine ilesýden týǵan, asyǵys sinopsis emes. Qazirgi qazaq tiliniń ómir súrý arealyn, sózdik qoryn, qoldanylý praktikasyn – tildiń ideia týdyrýshy jáne reprezentatsiialaýshy qabiletin bajailai otyryp shyǵarylǵan qorytyndy.

G.Tardtyń tujyrymdaýynsha «til ideialardyń áleýmettik keńistigin kórsete alýy kerek» [Tard G. Sotsialnaia logika. S-Pb. 1996. S. 130]. Iu.Habermas bári «tildiń reprezentatsiialaýshy qyzmetine táýeldi» [Habermas Iu. Filosofskii diskýrs o moderne. M.: «Ves mir». 2003. S. 268] ekenin eskertedi. Álemdik lingvistika ǵylymynda osy baǵyttar jetkilikti zerttelgen jáne osylarǵa úndes tujyrymdar aitqan danyshpandar az emes. Solarǵa iek arta otyryp, ulttyq mádeniettiń, sonyń ishinde ádebiettiń qazirgi kúiin – qazaq tiliniń oi týdyrýshy, ideia kóterýshi jáne olardy reprezentatsiialaý qabiletiniń múldem álsiregeniniń saldary dep túsindirýge bolady.

Bizdiń ziialy qaýymǵa belgili bir keńester aitpastan buryn, ózge janrlardaǵy jaǵdaidy saralai kelip, ádebiet pen mádeniettiń tóńireginde kórinis berip otyrǵan konstelliatsiiaǵa ǵylymi dáiekti, kvalifikatsiialy baǵa berip alý kerek.

ULTTYQ MÁDENIETTIŃ TOQYRAÝY 

Ulttyń rýhani keńistiginde qalyptasqan ahýaldy qalai baǵalaý kerek?

Til men mádeniettiń toqyraýynyń únemi shielenisip bara jatýyn nemen túsindirýge bolady?

Qazirgi qazaq tilinde jasalyp jatqan mádeniettiń máni men sipatyn shekteýli mádeniet jáne dekadans dep atalatyn kategoriialarǵa súiene otyryp, tolyq kóz aldyǵa keltirýge bolady.

Shekteýli mádeniet – sýbkýltýra (lat. sub – astynda, janynda, shette) uǵymy shette, belgili bir áleýmettik toptyń arasynda ǵana taralatyn, tuiyqtalǵan mádeniet degendi bildiretini belgili. Sýbkýltýranyń ózindik erekshelikteri bar. Olardyń bastylary mynalar:

birinshiden, sýbkýltýra – qoǵamnyń quramyna enetin belgili bir toptyń mádenieti bolǵandyqtan, qoǵam músheleriniń bári ony qabyldamaidy. Mysaly ol top – jastar bolýy múmkin. Mundaidy bildirý úshin jastardyń shekteýli mádenieti (molodejnaia sýbkýltýra) degen termin qoldanylady. Sýbkýltýrany keide ulttyń bir bóligi nemese halyqtyń quramyndaǵy bir etnos, keide ornalasýyna qarai bólingen top jasaýy múmkin.

Ekinshiden, kópshilik jaǵdaida sýbkýltýranyń ustanǵan ideiasy tutas qoǵam nemese jalpy adamzat qabyldaǵan qundylyqtarmen úilespeidi, toptyń yndyny retinde kórinis beredi. Sondyqtan sýbkýltýra shyǵarmalarynyń taqyryby shekteýli, ony jasap otyrǵandardyń ózderine túsinikti bolǵanymen, ózgelerge túsiniksiz, sonysymen ózge mádeniettermen bailanyssyz, olarmen kirikpeidi, baiymaidy, ózge jurttarǵa taralmaidy.

Úshinshiden, sýbkýltýrany arnalǵan toptyń arasynan shyqqan, daryndy, biraq júieli bilimi joq (joǵary bilimniń diplomy bolsa da), Dj. Loktyń sózimen aitqanda «óńdelmegen almastar» jasaidy.

Aǵylshyn filosofynyń keltirýinshe «óńdelmegen almasqa eshkim qanaǵattanbaidy, ainalasyna jaǵymdy áser qaldyrǵysy kelgen adam ony sol kúiinde taǵyp júrmeidi. Ol tek jonylyp, kemertys kiigizilgende ǵana jarqyraidy. Sapa jaqsy bolsa mańyz alarlyq jan bailyǵyn quraidy. Tek izgi tárbielilik qana oǵan kemertys retinde qyzmet ete alady» [Djon Lokk. Mysli o vospitanii // Soch. T. 3. M.: Mysl, 1985. 484-b.].

Qazaq  arasynda  «óńdelmegen  almas» uǵymyn dál beretin “kesek altyn” («zolotoi samorodok») tirkesi qoldanylady. Olar – topqa mentaliteti men dúnietanymy úilesetin, top múddesin túsinetin, talǵamyn biletin adamdar. Biraq dúnietanymy tar, adamdarmen júzdesý mádenieti jáne intellekt deńgeii tómendiginen olar buqarany ilestirip, jalpyadamzattyq órkenietke qosa almaidy, ózderi buqaranyń sońynan ilesedi. Buqara alyp júrgen ideialardy, qundylyqtardy shyǵarmasyna tiek etedi, kópshiliktiń kókeiindegisin jyrlaidy, onyń qaradúrsin ómiri men turmysyn sipattaidy, sonysymen topqa jaǵady.

Tórtinshiden, sýbkýltýra óziniń ómir súretin arealynda qoldanylatyn jutań lingvemamen jasalady. Sózdik  qorynyń shamasyna laiyq tili jetetin taqyryptardy ǵana qozǵai alady. Aýyl sýbkýltýrasy ókilderi qala, óndiris, ǵylym, saiasat taqyryptaryna shyǵarma jaza almaidy.

Besinshiden, sýbkýltýra týyndylary kórkemdik jaǵynan solǵyn, qaradúrsindigi basym bolady, taptaýryndarǵa jol beredi, mádenietten góri ermekke jaqyn bolady, toptyń emotsiiasyn ǵana kúiitteitindikten rýhani azyq bermeidi, ýaqyt ótkizip, kóńil kóterýge kóbirek baǵyshtalady.

Belgili  jazýshy, ádebietshi G.Belgerdiń túsindirýi boiynsha, qazaq sýbkýltýra­syna uqsas qubylysqa qatysty «nemis ádebietinde aimaqtaǵy ómirdi shektei sýretteý uǵymyn beretin «Heimatdichtung» degen termin burynnan qoldanylady. Mundaida dúnieni sezinýdiń qamalǵan nusqasy alǵa tartylady. Qazaq tilindegi ádebi shyǵarmalardyń kópshiligi osy «Heimatdichtung» stilinde jazylǵan. Demek, olarda ómir aýyl mańyndaǵy kúltóbeniń biiginen ǵana kórinis tabady. Tamasha, aiqyn, túsinikti, biraq, geografiialyq, tarihi, psihologiialyq turǵylardan qaraǵanda tuiyqta qamalyp jatyr. Tusalýdyń kibirtikteýdiń, omalýdyń bári osydan týyndap otyr» [G. Belger. Pletene chepýhi. Iz 24 - tetradi].

Sýbkýltýranyń klassikalyq mádenietpen úsh qainasa sorpasy qosylmaidy, qoǵamnyń sýbaimaqtarynda paida bolyp, ómir súrip, ólip jatady. Sýbkýltýra – mádeniettegi toqyraýdyń meńdegeniniń, turalap qalýdyń, dekadanstyqtyń kórinisi.  

* * *

Eger sýbkýltýra rýhani álemdi eńserip tursa, onyń týyndylaryn turǵyndardyń basym kópshiligi paidalanyp jatsa, onda bul qubylys sol eldiń mádenietine dekadanstyń tónip kele jatqanyn aiǵaqtaidy. Tiisinshe, mádeniettegi dakadans sýbkýltýranyń paida bolýyna jáne onyń buqaralyq sanany iektep alýyna jol berip otyrǵan ulttyń ózin de kórge súireidi.

 Dekadans – qoqynyshty sóz, ásirese kemshiligin moiyndaǵysy kelmeitin bizdiń halqymyz úshin. Burynǵynyń qazaqtary «aýrýyn jasyrǵannyń óletinin» bilgen. Qazirginiń qazaqtary kemshilikter týraly obektivti aqparattan góri, jalǵan jetistikter týraly, qulaǵyna jaǵatyn, qyzyl sózdi tyńdai bergisi keledi. Sonda jany jai tabady. Qazaqqa «biz búkil planetanyń aldynda, alyp adymmen, bárinen óza shaýyp, zymyrap baramyz. Mádenietimiz gúldenip ketti» deseń unaisyń. Solai bolsa da, aldan kútip turǵan aiaýsyz anafemany seze tura, «bizdiń koroldikte bári retti bolmai tur» degendi daýys shyǵara aitýǵa týra keledi.

Qazaq tili  qazaqtildi aýylda saqtalady degen teoriianyń ózi qate. Bári kerisinshe, aýyl tildiń anomaliialyq qoldanylýy «praktikasyn» kórsetip berdi, sonysymen, ony úirene de, ózgege úirete de almaityndai tabanǵa túsirdi. Biz aýylda shektelip qalǵandyqtan indýstriialy qoǵam talabyna sai dami almaǵan qazaq tilin resmi qoldanysqa jarata almai júrmiz.

Shyntýaittap kelgende, memlekettik tildiń de barlyq qiyndyqtary onyń «áleýmettik tiregi» aýyl bolýynan týyndap otyr. Qazaq tiliniń indýstriialy ómirden aýlaqta qalýy degendi, onyń da, ekinshi sózben aitqanda, tarihtan, mádenietten tysqary qalýy dep túsiný kerek. Sýbaýmaqta ǵana taralǵan tilde keleshek bolmaidy. Tildi agrarlyq ýklad qoinaýynan sýyryp alyp, qala indýstriiasyna alyp kelgende ǵana, demek, til «qalalyq» bolǵanda ǵana qalypty damý jolyna túsedi, óziniń keleshegin jasai alady. Túptep kelgende, tildiń toqyraýy – qubylys, aýyl – sebep, mádeniettiń toqyraýy – saldar.

Taǵy da sol, «aýyl mádenietin kóteremiz» dep tyrashtaný da – dalbasalyq. Óitkeni «aýyl mádenieti» degen uǵym joq, mádeniet qalada jasalady, aýyl onyń jetistigin qulyqsyz qabyldaidy, eriksiz paidalanady. Qazaq jazýshylary «aýyl mádenietin kóterýmen» únemi ainalysyp keledi. Ótken ǵasyrda marqum O.Bókeevtiń taralymy kóp gazetterdiń birinen turaqty aidar ashyp, talaidy «aýyl mádenietin» kóterýge jumyldyrmaq áreketterin jasaǵany bar. Qazir de ár tustan osyǵan baǵyttalǵan sharalarǵa toptasýlar kórinis berip otyrady. Biraq esh nátije shyǵyp kórgen emes, shyqpaidy da.

Qoǵamnyń damý úderisindegi qalanyń róli Batys filosofiiasynda az kóterilgen joq. Tanymal Batys oishyldarynyń biri M.Veber «mádeniet ataýlynyń bári óziniń máni jaǵynan aldymen qalalyq bolady, saiasi ómirdi quratyny siiaqty, ónerdiń de, ádebiettiń de tasýshysy qala bolyp tabylady» [Veber M. Sotsialnye prichiny padeniia antichnoi kýltýry // Izbrannoe: Obraz obshestva: M.: Iýrist, 1994. – 449-b.] dep jazǵan bolatyn. Demek, mádeniet tek qalada jasalady. Onda aýyl mádenieti degen uǵym sanada shóldegi aisberg degen siiaqty iz qaldyrady.

Bul diskýrstyń áleýmettik-psihologiialyq astary bar. Aýyl mádenietin kóterýdi jaqtaýshylar mádeniettiń tek qalada jasalatynyn, «aýyl mádenieti» degen tirkeste maǵyna joq ekenin moiyndaǵysy kelmeidi. Bul teziske qarsy ýáj aitýǵa taǵy dármenderi joq, oǵan alǵa tartar argýmetteri men keltirer aiǵaqtary jetpeidi. Aýyl mádenietin kóterý joldaryn kórsetip bere almaidy? Óitkeni, ondai jol joq. Keibireýleri muny túsinedi, biraq aýylyn jamandyqqa qiia almai, eriksiz konformistik psihologiiaǵa boi aldyryp, kópshilik jaǵyna shyǵyp otyrady. Olarǵa aýyl mádenietin kóterýshilerdiń qatarynda ekendigin kórsetip júre berý yńǵaily. Túptep kelgende, aýyl mádenietin kóterýdi jaqtaýshylardyń eshqaisysy qaladan ketpeidi, aýyldyń ózine baryp, onyń mádenietin kóterýmen belsendi ainalysýǵa óz erkimen eshkim adym baspaidy.

Rýhani damýdyń ámbebap zańdylyqtarynyń biri mynaý: mádeniettiń kúireýi qoǵamnyń kúireýine ulasady. Ejelgi Rim imperiiasynyń basynan ótken úderisterdiń mysalymen bul qaǵidany Maks Veber qolǵa taiaq ustatqandai sipattap bergen bolatyn. Onyń túsindirýinshe, «Rim  imperiiasy áldebir bógde sebepterden – jaýlary san jaǵynan kóp bolǵandyǵynan nemese saiasi jetekshileriniń qabiletsizdiginen nemese syrttan kezdeisoq kelgen kúshti soqqydan,..  qulaǵan joq... Imperiianyń ózi qulaǵanynan buryn Ejelgi Rimniń mádenieti kúireýge ushyrady. III ǵasyrdyń basynda Rim ádebieti ún shyǵarýyn toqtatqan bolatyn. Iýrisprýdentsiia jáne quqyq mektepteri kúiredi. Grek jáne latyn poeziiasy óli uiqyda jatty. Tarih derliktei ómir súrýin toqtatty. Tipti jazýlar da melshiip qaldy. Latyn tili tolyǵymen mesheýlenýge jaqyndap keldi» (sonda. 447-b.).

Sońǵy  myń  jyl  ishindegi  adamzattyń  tarihy  mynany dáleldedi: halyq órkenietke, sonyń ishinde Batystyń gúldengen demokratiialy qoǵamdaryna qosylǵanda alańsyz damý jolyna túsedi. Shyǵys qairatkerleriniń ishinde aldymen Batys órkenietine den qoiǵan, ony janymen túsingen, eliniń bolashaǵyn sonymen bailanystyrǵan jáne saiasi qyzmetin solai baǵyttaǵan, artyna ulaǵatty ósiet qaldyryp ketken túrik ultynyń jetekshisi Atatúrik boldy. «Biz órkeniet salǵan jolmen júremiz jáne soǵan kelemiz. Órkeniet – ol kúshti ot, ony elemegen janyp ketedi, kúireidi. Biz órkenietke qosylamyz jáne sol úshin maqtanatyn bolamyz» degen eken ol [Kýttykadam S. Slýjenie natsii. A.: INES-TsA, 2009. 29-b.]. Osylai Atatúrik Túrkiiany agrarlyq bylyqtan sýyryp alyp, indýstriialy qoǵamdar qataryna qosyp ketti. Al, ókinishke orai, mundai aksiomaǵa ainalyp ketken qaǵidalardy qazaq jazýshylary túsine almady, órkenietten aýlaq júrip, «janyp ta, kúiip te» ketken kezderinen qorytyndy shyǵarmady, myńdaǵan jyl boiy órkeniet alǵa tartyp kele jatqan tájiribeden sabaq alýdy qajet dep tappady.

* * *

Sýbkýltýranyń erekshe kesirli túri – kontrkýltýra. Ol HH ǵasyrdyń 60-70 jyldary Batystyń býrjýaziialyq mádenietine rýhani qarsylyq retinde paida bolǵan bolatyn. Kóptegen elderde etek alǵan bul rýhani qozǵalys Batys qoǵamdarynyń áleýmettik qundylyqtarynan, moraldyq-adamgershilik ideialarynan, standarttarynan, ómir beinesinen, bas tartý, olardyń respektabeldiligine, materialdyq igilikterine, jádigóiligine, egoizmine, qarsylyq formalarynda kórinis berdi. Bir jaǵynan, pýristik moraldi, eńbekti áspettep, esirtkishilikke, ujymdyq orgiiaǵa qarsy baǵyttalǵan áreketter jasaǵanymen, tutastai qarastyrǵanda, kontrkýltýrashyldar adamzattyń mańyzdy jetistikterin obektivti baǵalai almady, áleýmetttik shynaiylyqtan shyǵyp ketti. Sonysymen, efemerli kórinis deńgeiinde, tarihta iz qaldyrmai, joiylyp ketip otyrdy. Kontrkýltýralyq baǵytty belsendi ustanyp arenaǵa shyqqandardyń ózderi keiinnen zamanaýi órkenietke qosylyp, sińip ketip otyrdy. Olardy ózderiniń urpaqtary da qoldamady.

Otarlyq júieniń paida bolýy men halyqtardyń ezgige tap bolý aiǵaǵyn Keńestik ideologtar Shyǵys elderin Batysqa aidap salatyn ideologiialyq qarý retinde paidalanǵany belgili. Ótken ǵasyrlarda otar elderde kontrkýltýralyq baǵyttardyń paida bolýy men jaiylýy osymen túsindiriledi.

Al qazaq kontrkýltýrasynyń negizine osyǵan uqsas, biraq budan ózgeshe qubylys áser etti. Qazaq mádenietindegi kontrkýltýralyq ideialar kezinde Qazaqstan Keńes Odaǵynyń qaramaǵynda bolǵanda kórinis bere bastaǵan bolatyn. Qazir sol úrdis jalǵasyp keledi. Batystyń alpaýyt elderiniń Qazaqstandy otarlamaǵany belgili. Solai bolsa da, qazaq mádenietinde kontrkýltýralyq baǵyt beleń alyp, únemi órship otyrdy. Onyń sebebi Keńestiń Batysqa qarsy ideologiialyq soǵysynyń saldarymen, qazaqtardyń  Keńes kommýnisteriniń sońynan kózsiz ilesýimen túsindiriledi.

Qazaq mádeniet týyndylaryna sińisti bolyp kelgen kontrkýltýralyq ideialar qazir de buqaranyń sanasyn ylailaýyn, halyqty Batystyń ozyq qoǵamdaryna óshiktirip qoiýyn jalǵastyryp keledi. Mádeniet qairatkerleriniń saiasi filosofiialyq baǵdarlarynyń teristiginen, tarihi sananyń súrtilip tastalýynan, olar ultty ońǵa bastamaityn týyndylaryn jariialaýdy jalǵastyryp keledi.

Qazaq kontrkýltýrasy rýhani keńistikte eki baǵytta júzege asyrylýda:

a) keńestik ideologiia turǵysynan Batystyń mádenietterine qarsy;

b) aýylshyl patriotizm turǵysynan qala mádenietine qarsy.

* * *

Shyn qulshynǵan adamnyń sheberliginde shek bolmaidy. Qazaq alpysynshyjyldyq­tary da dittegenin oqyrmannyń sanasyna jetkizý úshin nebir utymdy tásilderdi oilap tabýdan kende qalmady. Keibir qalamgerler shyǵarmashylyq qýaty men darynyn ózderiniń kontrkýltýrologiialyq ideialaryn násihattaýǵa – qalany ǵaibattaýǵa ǵana emes, búkil adamzat órkenietin qubyjyq retinde sipattaýǵa baǵyshtady jáne jetistiksiz bolmady.

Antiórkeniettik, kontrkýltýrologiialyq ideialardy kóterýdiń mysaly jazýshy T.Ábdikovtyń «Tozaq ottary jymyńdaidy» degen jazýshylar arasynda jaqsy atalǵan povesinde aishyqty kórinis berdi. «Amazonkany tozaqqa ainaldyrǵan... kádimgi  tsivilizatsiia men mádeniet aparmaq bolǵan «aq nietti» adamdar» dep kórsetti ol atalǵan shyǵarmasyndaǵy unamdy keiipkeriniń aýzymen [Ábdikov T. Tozaq ottary jymyńdaidy // TSh. A.: Jazýshy, 1991. 371-b.]. Avtordyń mundaǵy tozaq ottary dep otyrǵany «aq adamdardyń meken-turaǵynan qaz-qatar jyltyraǵan ǵajaiyp ottar. Erekshe sáýleli, siqyr ottar» (sonda: 386-b.), demek, órkenietti elder turatyn qalalardyń shamshyraqtary.

Avtor astarly eksplikatsiiasymen oqyrmanyn dilemmaǵa ákelip tireidi:  órkenietti qoǵamnyń azamaty bolý kerek pe, álde, órkenietke deiingi dáýirde ómir súrip jatqan erikti homo sapienstiń ókili bolyp qala bergen jón be?  Órkeniet – tozaq, ol halyqtardy, elderdi jutady. Órkenietke qosylmai, tabiǵat aiasynda, alǵashqy qaýymdyq qurylysta, ózgerissiz qala berý adamdardyń bir qalypty, mamyrajai ómirin jalǵastyra berýin qamtamasyz etedi. Árine, bul tusta avtor oqyrmandarynyń ekinshi joldy qalaǵany jón ekendigin emeýrinmen bildiredi. 

Qazaq  jazýshylary áskeri tehnikaǵa, ot qarýǵa, muhit transportyna erterek qol jetkizgen  jurttardyń qaýymdyq qurylysta nemese agrarlyq ýklad jaǵdaiynda ómir súrip jatqan taipalar men halyqtardy basyp alǵanyn, qyrǵanyn, ezgenin eńirei sipattaýǵa úiirsek. Osy aiǵaqpen olardyń jaýyzdyǵyn áshkerelep, oqyrmanyn olardan teris ainaldyrmaq boldy. Uzaqqa sozylǵan tarihi úderisten rasynda da bolǵan bir oqiǵany – ispandyqtardyń Amazonkadaǵy bir taipa eldi qyrǵynǵa ushyratqanyn bólip alyp, «órkeniet – tozaq» degen qorytyndyny shyǵarady. Osy bir mysaldan alynǵan túiinniń quiryǵynan ustap alyp, qazaqty tutas órkenietke qarsy aidap salmaq bolady.

Ziialy qaýym adamzat órkenietinde oryn alǵan, bir halyqtyń ekinshisin basyp alý aiǵaqtarynyń astyndaǵy tarihi maǵynany tutastai kóre almady. Shamasy jetip tursa, tarihta kez kelgen kúshti halyqtyń álsizdi eńiretýiniń úrdistiligin; sonyń ishinde óz babalarynyń da aidarynan jel esip turǵanda talaidy eńiretkenin; Shyǵys jihangerleriniń de basyp alǵan jurttaryna meiirimdi bola qoimaǵanyn eskermedi. Batystyń basqynshy halyqtarynyń kelesi urpaqtarynyń quldyq pen násilshildik siiaqty antiadami qubylystardy joiǵanyn,  dúniejúzilik otarlyq júieni ydyratqan da solar – Batys órkenietteri ekenin, óz halqynyń da táýelsizdikti solardyń – kezinde «tozaq ottaryn jaqqandardyń» urpaqtarynyń kómegimen alǵanyn umytyp, atalǵan povestiń avtory qazaqty olarǵa meiilinshe óshiktirmek nietin kórkemdik sheberlikpen jetkizýge tyrysyp baqty. Tarihi oqiǵalardy zerdeli saralap almai, qubylysty tutastai kóz aldyǵa keltire almai, onyń mánin tereń túsinip almai, aqyry, odan ózimizge keler-keterdi bajailap almai, onyń bir elemetinen ústirt qorytyndy shyǵaryp, urpaqty progreske qarsy aidap salýǵa bolmaityn edi.

QAZAQ TEATR ÓNERINIŃ AIaQALYSY 

Qazaq dramatýrgteri kezinde «alyptar toby» atalǵan, klassikalyq ádebiettiń negizin salǵan qairatkerler úlgilerin jasap bergen folklorlyq shyǵarmalardy instsenirovkalaý tájiribesin odan ary spetsifikalyq drama týdyrýǵa ulastyra almady, drama úlgilerin jasaýdan ótken ǵasyrlardaǵy Shekspir men Molerdiń deńgeiine jete almady. Olar dástúr boiynsha, sol burynǵysha,  salystyrmaly táýir romandar men povesterdi – Á. Nurpeiisovtyń «Qan men ter» romany, Sh. Aitmatovtyń «Qus joly», «Jámila» povesteri, taǵy sol qatardaǵy shyǵarmalardy instsenirovkalaýdan ary damyta almady. Pesalarynda ishinara eksperiment deńgeiindegi dramatýrgiiaǵa uqsas qaqtyǵystar ushyrasqanymen, olar naǵyz dramatýrgiianyń spetsifikalyq erekshelikteri men tásilderin meńgermedi. Kásipqoi teatrlardyń ózderinde áreketinen sózi kóp, aibyndylyǵynan muńy kóp bas keiipkerleri bar, jylaýyq sentimentalizm sarynyndaǵy spektaklder basym túsip jatty. Ulttyq teatrdyń jetken shyńy osy ǵana boldy. Repertýar tapshylyǵynan akademiialyq atqa ie bolǵan teatrlardyń ózderi aýdandyq ónerpazdar ujymdary deńgeiinde qalyp qoidy.

Shynaiylyǵynda, qazaq teatrlary rejisserleriniń qorjynyna túsip jatqan pesalar az emes. Olardyń arasynan sirek bolsa da, T.Ahtanovtyń «Ant», 
Q. Ysqaqovtyń «Qazaqtar» siiaqty birsydyrǵy, táýir tarihi dramalar ushyrasatyn. D.Isabekovtyń zamandastar beinelerin jasaǵan keibir pesalary shet elderde qoiyldy. Qazaq teatrlary bolymsyz jetistigin solarmen astastyrady. Biraq bular siiaqty salystyrmaly táýir pesalar Qazaqstan teatrlaryn repertýarmen qamtamasyz etýge azdyq etti.

Qazaq teatrlary Ortalyq Aziiada, ózge Shyǵys elderiniń teatrlary arasynda ótken konkýrstarda aldyńǵy lekten kórinip júrdi. Biraq, bul kóńil jubatýdan basqa paidasy joq «jetistik» bolyp shyqty. Arttaǵydan ozǵanǵa maqtanar dáneńe joq, árine. Shyǵys elderiniń, solardyń ishinde mádenietten kenje qalyp otyrǵan elderdiń jetistigi nysanaǵa alatyn etalon bola almaidy. Eýropa teatrlarymen iyq tiresýge umtylý bolǵan joq.

Zamanaýi qazaq teatrlary memlekettiń taǵdyryna qatysty, ulttyń, tildiń, mádeniettiń  qordalanyp qalǵan máselelerin qopara, qotara qozǵaityn, áleýmettik-saiasi dramalar qoiýǵa betburys jasai almady.  Dramaǵa arqaý bolýǵa suranyp turǵan  oqiǵalardyń  ishinen ózektisin iriktep ala bilmedi. Biliktiń mańaiyndaǵy úreili qarbalas, ózinde erki joq depýttardyń jeldiń yǵyna qarai japyraqsha jyǵylǵysh kúii, sybailas jemqorlyqpen bailanysty shytyrman oqiǵalar, áleýmettik ómirdiń tómengi qabattaryndaǵy siqyrly qubylystar... bári jabýly qazan astynda jatyr. Shýaǵy men kóleńkesi qatar júretin, jylymyǵy men yzǵary tez almasatyn, kereǵar zamandaǵy zamandas beinesi, onyń psihologiialyq tolaǵanysy men kúizelisi, úmiti men kúdigi buqaranyń aldyna tartylǵan joq, jan dúniesin qozǵap, ony oi keshýge itermelegen joq. Jailaý men qystaý arasyn shiyrlai berýden qoldary timeitin qazaq avtorlarynyń bul taqyryptardy igerýge qaýqary jetpeidi.

Shekspirdiń zamanynda ómir súrgen qazaq dramatýrgin ondai bola almadyń dep kinalaǵanda, ol «men Shekspir emespin, aǵylshynnyń joǵary qaýymynyń arasynda júrgen joqpyn, jailaýdan keldim» dep aqtalar edi. Al HHI ǵasyrdaǵy qazaq qalamgerin shekspirshe jaza almadyń dep sógýge ábden bolady. Óitkeni, ol «titannyń iyǵynda tur» (O. Súleimenovtyń sózimen).  Búgingi qazaq qalamgeriniń Eýropa óneri shyqqan biikke kókten  qaraý múmkindigi bar.

* * *

2013 jyldyń jazynda Astanada jańa opera jáne balet teatrynyń ǵimaraty paidalanýǵa berildi. Mádeniet ministri sipattaǵandai, dúniejúzilik standarttarǵa sai, biregei mádeniet obektisiniń syrtqy sáýleti boiynsha klassikalyq, ishki bezendirilýi ýltrazamanaýi ekeni de ras. Sońǵy jyldary Eýropa astanalarynda salynǵan tektes óner ordalarynan asyp túsken «Astana-opera» M.Tólebaevtiń biregei týyndysy «Birjan-Saramen» ashyldy. 

Bári kelisti. Syrttai qaraǵanda, jetistik emes dep aitýǵa eshkimniń aýzy bara qoimaidy. Biraq,..

Biraq, osy ýltrazamanaýi saraidyń ishine kirgende jetesi bar adamnyń jelkesinen aýyr zil basady, onyń kóńili qulazyp sala beredi. Nege?

Bul suraqtyń jaýaby da suraqpen beriledi: Endi osy ǵajap ǵimarattyń sahnasyna shyǵaratyn qazaq operalary men baletteri qaida?

Almatydaǵy  Abai atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń (kezinde bul da joiylyp kete jazdady) repertýary negizinen sheteldik avtorlardyń shyǵarmalarynan  turady. Ishinara ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda ómir súrgen qazaq avtorlarynyń shyǵarmalary qaitalap qoiylyp jatady. Óitpeske shara joq. Repertýar tapshylyǵy aldan kóldeneńdei beredi. Teatr táýelsizdikten keiingi kezeńde qazaq tilinde sonaý Keńes kezinde jazylǵan, qazirgi kórermendi tartpaityn, Á.Kekilbaev pen E.Rahmadievtiń «Abylai hanynan» basqa tatymdy eshteńe usyna almady. Qazaqtildi avtorlar opera men balet jazatyndai, kórermenderi ony kórip baǵalaityndai deńgeige deiin óspedi.

ÁDEBIETTEGI ÚRDISTERDIŃ MÝZYKADAN BAIaN TABÝY 

Mýzyka ónerimen ainalysýshylar da ózderiniń áleýmettik jaiǵasýyna sáikes, órkenietten jyraq qalǵan aýyl adamdaryna arnalǵan turmystyq jailardy sipattaýmen keledi. Qazaq áýenshileriniń ánderindegi taptaýryndar josyqsyzdyǵy men jalpylyǵy jaǵynan aitylar oi nemese alǵa tartylar ideia túrinde ǵana emes, kórkemdik ádis retinde de myzǵymastyǵyn kórsetti. Intellektýaldyq qorashtyǵynan, shyǵarmashylyq aýqymynyń tarlyǵynan qazaq aqyndary men sazgerleri oryndaýshylardy zamanaýi repertýarmen qamtamasyz ete almady.

Qazaq    jazýshylary men   sazgerleriniń  arasynan  shyqqan,  aýyldyq  tabiǵilyǵymen  kórinetin, indýstriialy qoǵam ómirine beiimdelmegen tulǵalar – óńdelmegen  «kesek altyndar» az bolǵan joq. Biraq olar shyǵarmashylyq qyzmetinde de sol «óńdelmegendigin» únemi kórsetýmen boldy. Kópshiligi tabiǵi qabiletiniń arqasynda birdeńeler shyǵaryp, sonysymen ziialy qataryn toltyryp júr. Joǵary bilimniń diplomyn úderistik (protsedýralyq) ádispen alǵan aýyl marginaly postindýstriialy qoǵam adamynyń talǵamyna sai mádeniet týyndylaryn jasaǵan joq, jasai almaityn edi. Sondyqtan, qazirgi qazaqtar ótken XX ǵasyrdyń 60-70 jyldarynda paida bolǵan, Sh.Qaldaiaqov jáne onyń tustastarynyń ánderin aityp júr. Bul sol kezde ómir súrip, eńbek etken avtorlardyń kemeńgerliginiń emes, mádenietti jasaýda jyljý bolmaǵanynyń jáne buqaranyń talǵamynyń da óspegeniniń aiǵaǵy bolyp tabylady. Sońǵy 30-35 jyl ishinde qazaq kompozitorlarynyń án janyrynda ǵana emes, klassikalyq (opera, simfoniia) janrlarynda da usynyp júrgenderiniń arasynda tatymdylary kóp emes.

Qazirgi tańda ideiasy ulttyq múddege qaishy, taqyryby taptaýryn, mazmuny qorash, zarly saǵynysh pen aýyldy ańsaýǵa toly minorly notadaǵy, týystar jáne olarǵa án arnaý formalarynda ushyrasatyn án janrynyń týyndylary buqaranyń jutań sanasyn ábden meńdep aldy. Qubylystyń naqty mysaldary mynadai.

1-mysal.  Saǵynysh taqyrybynyń taptaýrynǵa ainalýy:

«Shattyǵyń bop sharladym,.. Saǵynysh bop samǵadym» («Sarjalym». Óleńin jazǵan R.Ońtaǵarov, ánin jazǵan T.Abylaihanov. Budan bylai osy retpen.); «Aiaýlym, saǵyndyryp kelseń edi»… («Aralym – aiaýlym». J.Mákenáliev, N. Alǵashbaev); «Amanbysyń, inkárim-aý, Saǵynyshym, amanbysyń?» («Oiandyń ba?» T.Moldaǵaliev, Q.Arshabaev); «Saǵyna ma menibireý, saǵyna ma mendei bop. Saǵyna ma meni bir jan...» («Saǵyna ma meni bireý?» T.Moldaǵaliev, Q.Arshabaev); «Ákeńniń osy saǵynysh kúiin sherte bar» («Baryp qait balam aýylǵa». A.Qadyrbaeva, T.Baqtygereev); «Qara kózim, saǵynasyń ba, kók japyraq kóktemderdi» («Qara kózim». T.Moldaǵaliev, D.Gýsintsov); «Kózińniń otyn saǵyndym, janym… Sairaǵan kezin saǵyndym, erkem… Serpilter óziń, saǵyndym seni» («Jan erke». S.Ospanov, Q.Deripsaldin); «Ana degen júregim, saǵynyshtan balqysyn… Saǵynatyn kezderim… Saǵyndyrdy-aý sózderiń…» («Bala saǵynyshy». M. Embergenov); «Sen meniń máńgi-baqi saǵynyshym». («Aq gúlim». M.Embergenov); «Saǵynyp ketpei oidan týǵan jerim»,.. («Týǵan jer saǵynyshy». Q.Qazybekov, S.Qaiyrǵaliev); «Saǵan degen saǵynyshym bitpedi. («Úmitim meniń». Q.Qazybekov, S.Qaiyrǵaliev); «Kóńilim kóbelek bop taǵy da ushty, qomdap ap saǵynyshtyń qos qanatyn». («qara kóz». Á.Sársenbaev, A.Qasymov); «Saǵynysh boidy sharpydy». («Ińkár». Q.Jumaǵaliev, J.Meimandosov); «Qaraimyn jolyńa, seni súigen júrekti saǵyndyrma… Samalym-aý, sen endi saǵyndyrma… Baqytym-aý, sen endi saǵyndyrma». («Saǵyndyrma». Ó.Oralbaev, J.Nazarov); «Senderdi oilap, saǵynyp júrmin búgin»,.. («Ádemi edik». G.Seitaqov, M.Nysanov); «Shet júrsem – saǵynarym»,.. («Anashym». Q.Jumaǵaliev, M.Omarov); «Túsiner kim bar ózińdei saǵynysh toly janymdy» («Áke armany». Q.Qazybekov, M.Omarov); «Saǵyndym ǵoi, dediń-aý, janym, maǵan,.. Saǵynyshqa tósegin besik etken»… («Saǵynysh besigi». M.Maqataev, Q.Palymbetova); «Saǵan arnap saǵynyshyn joldaidy» («Sezim nury». Q.Palymbetova); «Saǵynyshtan sarǵaiyp tús pen óńdei» («Qaidasyń sen, arýym?» S.Ospanov, T.Taibekov); «Saǵyndym seni, arailym»,.. («Ańsarym sen». Ó.Esekbaev, S.Turǵymbaev); «Saǵynǵan sazdy únimniń ońasha mánin». («Jetkizsem deimin ózińe». S.Ospanov, S.Turǵymbaev); «Áýendei ǵasyrdyń, saǵynyshty asyrdyń». («Asylym». A.Túgelbaev); «Armandai ańsap kelgen aiaýly elim, sálemim, saǵynyshym saǵan meniń». («Elim saǵan». A.Túgelbaev); «Saǵynysh bop qalam dep, óziń be ediń kezikken». («Ańsaǵanym». T.Yshqońyrov); «Kezderim joq seni ańsap saǵynbaǵan». («Júrek syry». M.Kóbeeva, T.Iztaev); «Túsimde seni kórip saǵynatyn». («Oqjetpes». K.Salyqov, K.Iliiasov); «Saǵynǵan osy qazir sátterimde». («Saǵynysh». E.Ibraim, K.Iliiasov); «Sezemin súigen júrekke, saǵyný soqpas ońaiǵa». («Meni oila». T.Aibergenov, M.Iliiasov); «Osy ánmen balańyz, saǵynyshyn joldaidy». («Bala saǵynyshy» M.Embergenov) [Jastyq shaq áýenderi: Ánder. – Almaty: «Óner», 1993.].

2-mysal: Án arnaý taptaýrynyna qurylǵan shyǵarmalar:

 «Aralym, saǵan arnap án salamyn». («Aralym – aiaýlym». J.Mákenáliev, N.Alǵashbaev); «Bir balań saǵan ánmen syi arnady». («Ásem qala – Almatym». Á.Nilibaev, H.Dáýitbaev); «Ózińe arnap jazǵan ánim úshin». («Aq gúlim». M.Embergenov); «Ózińsiń – meniń ańsarym, ánim. Arnaimyn saǵan ánimdi, janym». («Ózińsiń súigenim». Q.Jaǵyparova); «Jas dáýrende arnadym súiikti óleń». («Shirkin-ai, dáýren-ai». J.Kárimova); «Arnaimyn men árqashanda án saǵan»... «Sensiń – meniń armanym, ándi ózińe arnadym». («Jan syrym». Q.Hasanov, M.Nysanov) [sonda].

Osylardyń bári bir ǵana ánder jinaǵynan alynǵan. Jinaqqa engen ánderdiń joǵaryda atalǵandarynan basqasynyń derliktei bári aýylǵa shaqyrý ideiasyn kóteredi. Bul ideianyń qazaqtyń sanasyndaǵy ústemdigi sondai, tek aýyl taqyrybyna jazylǵan ánderdiń arnaiy jinaqtary bar.

Turmys taqyryby qazaq ádebietiniń barlyq janrlaryn meńdep alǵany burynnan belgili. Al án janrynda bul taqyryp kózge urarlyqtai, aishyqty kórinis beredi. 

Turmys obektileriniń ishindegi qazaq avtorlarynyń kózine kóbirek túsetini – turmys aiasynda júzdesetin adamdar bolyp tabylady. Olar – ata, áje, áke, ana, aǵa, jeńge, naǵashy, jien, baýyr, kelin, bala, nemere, baldyz taǵy basqalar. Bular qazaq tilinde kórkem óner týyndylaryn jasaýmen ainalysatyndardyń shyǵarmalarynyń negizgi obektileriniń birine ainalyp aldy. Sońǵy kezderi olar «taqyryptyq keńistikterin» quda, qudaǵi, qudasha, quda bala «beinelerin» jasaýmen keńeitýde jáne týystaryn qosarlap ánge qosatyn, mysaly, «atam men ájem», «ákem men sheshem», «aǵam men jeńgem» dep keletin «formalyq túrlendirýmen» tolyqtyrýda. Qoiyrtpaq týystyq bailanysy bar adamdardy ǵana emes, sonymen qosa, turmystyq zattardy (mys, dastarhan, tamaqtar: qaimaq, shai, mai, qymyz,..), turmystyq oqiǵalardy (toi, qudalyq, shildehana, arýaqtardyń qurmetine as berý), týystardyń mereili kúnderin de (týǵan kún, balany súndetke otyrǵyzý, soldatqa shyǵaryp salý, mereitoi) qamtýda. Sýbkýltýrany jasaýshylardyń deni ózderiniń intellekti men darynyn tek osy obektilerdi ǵana «kórkemdikpen igerýge» baǵyshtap keledi.

Keńes kezinen bastaý alǵan, týystyqty dáriptegen shyǵarmalardyń, solardyń ishinde ánderdiń ideialarynyń mańyz alarlyq deńgeide buqaralyq sanada shaǵylýy qarýsyz kózben kórinetindei qubylysqa ainalǵan. Nepotizmder (lingvistikada týystyq qatynastardy bildiretin sózder maǵynasynda: áke, ana, baýyr, baldyz,..) aýyl qazaǵynyń sózdik qorynyń mańyz alarlyq bóligin quraidy jáne sana qaltarystarynda mentaldyq deńgeide kórinis beredi. Onyń saldaryn memlekettiń basqarý   satysynyń  túrli  baspaldaqtaryndaǵy  laýazymdy  adamdardyń   ainalasyna týystaryn jinap alyp, sybailas jemqorlyqty órshitip otyrǵandarynan kórýge bolady. Buǵan qosa, adamdardyń qazir qarajatyn, qaidan jáne qalai tapqanyna qaramastan, tek turmystyq sharalarǵa ǵana jumsaityny, óndiriske investitsiia salý týraly oi eshkimniń qaperine kirmeitini jáne bar. Óndiristik sana degen uǵym esh qazaqtyń qaperine kirmeidi, onyń ornyn tolyǵymen toi-sana (hatym-sana, múshel-sana,..) jailap alǵan.

* * *

Sýbkýltýra týyndylaryn jasaýshylardyń alyp otyrǵan obektisin kórkem sipattaý ádisindegi taptaýryndar mynalar:

a) qurǵaq jariia nemese taptaýryn emotsiia: «súiemin», «ańsaimyn», «senen artyq el joq, jer joq», «jeri keń», «kólderi móldir», «taýlary biik», «aspany ashyq»;

á) troptar men mezi qylatyn tirkester: «aiym», «kúnim», «juldyzym», «jaryǵym», «biigim», «asqarym», «baiteregim»; nemese «anaýyń bop», «mynaýyń bop» nemese «anaýymsyń», «mynaýymsyń»;

b) kelbet beineleý: «qara kóz», «qolań shash», «qiǵash qas», «piste muryn», «aqqý moiyn», «arshyn tós»,..;

v) bata berý: «sóite bersin», «búite bersin».

Eýropalyq  postmodernniń  kórnekti ókilderiniń biri R.Bart «aqynnyń tek álsizi ǵana beineni sýretteýmen ainalysady nemese odan basqa eshteńemen ainalyspaidy... poetikalyq til uǵymyn qabyldaýy bulyńǵyr... olar bárine qaitken kúnde metaforalyq belgilerdi tańyp tastaýdy ditteidi, demek, neni bolsa da, poetizatsiialaý úshin ony óz atymen atamasa bolǵany» degen eken [Bart R. Semiotika: Poetika:– M.: Progress, 1989. 53-b.]. Onyń rastyǵy qazaq tilinde óleń jazýdyń tehnologiiasynan aishyqty kórinedi. Qazaq aqynynyń óleń jazýy shabyttyń shańbozyna minýden, kózildirikti kiiýden, sonan keiin ainalada ne kórinse, sony tizýden turady. Mysaly, shabyty kúndiz kelgen aqyn, «sen meniń kúnimsiń, jaryq bergen nurymsyń,..» dep kókke órleidi. Shabyty túnde kelgen aqyn, tiisinshe, aspandaǵy ai men juldyzdy kóredi de, «aiymsyń, juldyzymsyń,..» dep aǵylady. Ormanda júrgen aqyn «qaiyńsyń», «tereksiń», «kereksiń» degen uiqastardyń ainalasynda oiqastaidy.

Aqyndardyń án óleńderin jazýda kórkemdik stildi jetildirýden jetken jeri osy. Jambyl atalarynyń súrleýimen olar teńeý izdeýdiń sońynan túsýdi ǵana ádistemege ainaldyryp alǵan, biletinderi tek «bárine metaforalyq belgilerdi tańyp tastaý», «neni bolsa da, óz atymen atamaý». Olar oqyrman kóńilin aýdararǵa turarlyq ómirdiń bir úzigin, ainalada bolyp jatqan bir qubylysty, adamdar arasyndaǵy qatynastyń bir qyryn, kóńilge túitkil týdyratyn nemese úmittendiretin bir nárseni, adamdardyń yndynyn, qulshynysyn, dostyǵy men mahabbatyn, satqyndyǵy men aldampazdyǵyn, alysqa ketip jatqandar men aýylda qalyp qoiǵandardy, bireýlerdiń ádiletsiz órlep, endi bireýlerdiń jazyqsyz aidalyp bara jatqanyn, ózgelerge uqsastyrmai, buryn aitylyp ketkendi qaitalamai, jańa qyrynan, jańa tirkestermen, tyń kórkemdik sheshimmen sipattap bere almaidy. Sol baiaǵysha, «kún shalmaǵan arymsyń, ...barymsyń, ...janymsyń, ...jarymsyń; dombyramnyń úni sen, ...gúli sen, ...jyry sen, ...nury sen» degen pishinge keltirilgen ideialardy, shaqyrýdy, keibir «oralymdy» sózderdi akkýmýliatsiialaýdy, sheksiz qaitalaýdy, tek kimniń (neniń) kimge (nege) uqsaitynynyń uzyn-sonar tizimin jasaýdy ǵana biledi. Osylai sýbkýltýranyń maitalmany óziniń ainaldyrǵan úsh myńdyq lingvemasymen, úsh ideianyń (saǵyný, aýylǵa shaqyrý, án arnaý) ainalasynda, úsh stildik tásildiń birin qoldanyp, óziniń «kórkem dúnielerin» burqyratyp shyǵarýda.

Saǵynysh – túrli sebeptermen kópten kórispegen týys nemese ińkár adamdardyń júzdesýge yntyqqanyn bildiretin psihologiialyq kúi. Árine, jaǵymdy emotsiialyq qubylys retinde, onyń da kórinis berýge quqyǵy bar. Al qazaqtardyń saǵynyshynda kóziniń jasy men kóńiliniń kirbińi, qolǵa bailaý, aiaqqa tusaý bolyp turǵandy jeńe almai, is túiinin sheshe almai,  «saǵyndym» dep beisharalyqtan kúńirenýi jatyr. Koniýnktýra shynaiylyǵyn seze bilmeitin adamnyń óziniń quziretsizdigin jariialaýy, álsizdigin áshkereleýi jatyr. Óz ómirin durys qura biletin, erkin adam eshkimdi saǵynbaidy (saǵynyp bara jatsa – barady nemese saǵynǵan adamyn qasyna alyp keledi). Beisharalyq pen zar erkin adamǵa iltifat emes, jaisyzdyq týdyrady. Al kórkemónerde saǵynyshtyń minorly sarynda únemi kórinis berýi, kóp qaitalanyp sipattalýy erkin adamdy odan múldem alystatady. Túptep kelgende, saǵynysh taqyryby – kórkem shyǵarmaǵa ózek bola alatyn problema emes. Óitkeni, quldyń zaryn tyńdaý óte jiirkenishti, oqyrmandy (tyńdaýshyny) psihologiialyq jáisyz kúige túsiredi. Erkin halyq muń men zardan aýlaq bolýy kerek.

Orys jáne ózge tilderde jaryq kórip jatqan kórkem óner týyndylarynyń sany qansha bolsa, olarda sonsha taqyryp kóteriledi, sonsha ideia alǵa tartylady, sonsha oi aitylady, ár qaisysynyń mazmunyna sai keletin  kórkemdik sheshimder qabyldanady. Al qazaqtardyń súiikti taqyryby – aýyl, saǵynysh, týystar; ideiasy – aýylǵa qashý, án arnaý; kórkemdik sheshimi – teńeýlerdi tizý.

Osyndai rýhani azyqpen, O.Súleimenov aitqandai, «aýyldan kelip, muǵalimdik joǵary oqý ornyna túsken» [«Bizdiń muratymyz taǵy da sol – taýlardy alasartpai, dalany asqaqtatý» // Egemen Qazaqstan. 26.02.1994] aýylshyl qalamgerler darynnan   quralaqan  bolmasa da, oilaý stilderiniń orasholaqtyǵynan, túsinikteriniń birjaqtylyǵynan kórkem ádebi týyndy jasaýdyń zamanaýi tásilderin  meńgeretin deńgeige deiin ósip úlgirmedi, aýyl baqtashysynyń talǵamyna turarlyqtan asa almady. Sondyqtan qazirgi qazaq mádenieti orys tilinde jasalyp jatqan mádenietpen básekelese alatyn deńgeige kóterile almady. Kóterilýi múmkin de emes, óitkeni, sharýanyń intellektisimen, agrarly qoǵam adamynyń lingvemasymen, shekteýli taqyrypta, teris ideologiiamen básekege qabiletti ádebiet jasalmaidy.

ÓNERDIŃ DÁSTÚRLI TÚRLERI 

Bul jerde ónerdiń dástúrli túrleri týraly sóz olardyń qazaq tiliniń taralyp, qoldanylýyna qatysy bolýynan týyndap otyr.

Halyq kórkem ónerde ǵasyrlar stihiiasymen bite qainasqan, óz zamany adamdarynyń kókeiine qonymdy, tóltýma formalardy dúniege ákeldi. Qazaqtarda olar aitys, terme, jyr pishinderinde ushyrasatyn biregei folklorlyq janrlar retinde alǵa tartylǵan. Qaimaǵy buzylmaǵan, tabiǵi qalpynda olardyń ózin qazaqpyn dep sanaityn ár ziialynyń umtylar ańsaýyna ainalyp, ǵasyrlar boiy janǵa serik bolyp, tánge rýh berip kelgeni ras. Alaida, rýhy jaǵynan ónerdiń bul janrlary damý qarqyny baiaý, mal sharýashylyǵymen ainalysatyn qoǵamda ómir súrip, ýaqytpen reglamenttelmeitin jumystar atqaratyn, dalamen etene, asyqpaityn, jaibasar halyqtyń psihologiiasyna sai keletin edi. Sonysymen, dástúrli óner agrarly qoǵammen bite qainasqan, onymen ýaqyt sheńberinde birge ómir súrip, birge tarih sahnasynan kórinis bergen bolatyn.

Ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynan bastap ónerdiń bir kezde umytyla bastaǵan kóne janrlaryn «saqtaý» jáne «jańǵyrtý» baǵytyndaǵy sharalar júrgizile bastady. Sol jyldary bul baǵytty jaqtaýshylar aýyldardan kóptegen «oryndaýshylar» taýyp, teleefirlik ýaqytty aityspen, jyrmen, termemen toltyrdy. Baspasóz «ulttyq ónerdiń qaita jandanǵanyn» kún qurǵatpai sarnap jatty. 

Syrttai qaraǵanda bári durys siiaqty bolyp kórindi. «Ulttyq ónerimizdi jańǵyrtaiyq, damytaiyq» degen niettiń izgiliktiligine shúbá keltirýge bolmaityn edi. Kópshilik oǵan kámil sendi. Biraq bul syrtqy kórinis qana edi. Al qubylystyń ishine úńilip kórgen adam sheshýi qiyn túiinderge ushyrasar edi.

Aqyry konstitýtivtik-semantikalyq qaishylyqtarynan aryla almaǵan dástúrli janrlar jańa dáýirmen bite qainasyp kete almady, zamanaýi jastardyń súiikti ónerine ainala almady. Óitýi múmkin emes te edi. Óitkeni, dástúrli ónerde mazmundyq-formalyq jetilý bolmady (olai bolǵanda olar ónerdiń dástúrli túrleri degen qasietinen aiyrylyp qalar edi). Olardyń mátindi berý stili de qazirgi zamannyń ratsional adamy qabyldai almaityn niýanstarǵa toly boldy. Qarsylastardyń birine biriniń órepkigen umtylysy, túitiksiz elirýi men lepirýi psihologiialyq-etikalyq turǵydan zamanaýi mádenietti tutynatyn tulǵanyń talǵamymen úilespedi.

Dástúrli ónerdi jaqtaýshylar alǵa shyǵaryp otyrǵan qazaq absýrdy aldymen kontentten kórinis berdi. Kópshilikke usynylyp júrgen janrlar múldem pishinin ózgertken, kontentiniń mazmuny taiaz, kórkemdik qaýqary shamaly boldy. Únemi qaitalanatyn, maǵynasyz, syldyraǵan, shubyrtpa uiqastardan turatyn semantikalyq júdeýlik tyńdaýshyny mezi qyldy.

Aityskerler ózderiniń taptaýryn sarynyna túsip:

Alystan at terletip kelip turmyn,

Astanaǵa sálemimdi berip turmyn, – degen sekildi ratsional tyńdaýshynyń qulaǵyn tesetin ekilenýine basa beredi. Sharýashylyqtaǵy kemshilikterdi synaǵan boldy, árneniń basyn bir shalyp, áli jetkeninshe tilin bezep baqty. Osylai ónerdiń bul túrleri óziniń XXǵasyrǵa deiingi formalarynyń karrikatýrasyna ainaldy.

Dástúrli ónerdi oryndaýshylar kásipqoi emes, aýyl klýbyna qatysýshylar arasynan shyqqandar boldy. JOO-lar bul sala úshin mamandar daiyndamaidy. Ár aýyldan ustap ákelingen olar ózderiniń syrtqy usqyny men júzine, grimasasyna baqylaý jasai almaityn, betteri jýylmaǵan adamdar boldy. Qaradúrsin qurastyrýshylardyń otyrysy men turysynda, qozǵalysynda da kórermendi, ásirese, jastardy ózinen úrkitetin, olardyń jeriný sezimin kórsetetin mysqyl kúlkisin týdyratyn elementter kóp boldy.

 Sh.Aitmatovtyń «Qyzyl alma» shyǵarmasynyń jelisimen túsirilgen filmde bas qaharman  Isabekovtiń kishkentai qyzy Anar, avtorlyq remarka boiynsha, Robertino Lorettidiń Ave Maria-syn súiip tyńdaidy. Filmdegi bir epizodta ol televizordan jyr aityp otyrǵan manasshyny kórip, «men myna kisiden qorqamyn» dep, ákesine jylap keledi. Bul kórinis «zamanaýi urpaq ókiline óziniń ata-babalarynyń óneri nege jat?» degen suraqtyń jaýabyn izdeýge jeteleidi. Syrttai qaraǵanda naǵyz nonsens siiaqty kórinetin bul qubylystyń túsindirýi joq emes.

Órkenietterdiń omyrylýy saldarynan halyqtar men mádenietter tarih satysynyń túrli baspaldaqtaryna bólinip tústi. Mundaida tómengi baspaldaqta qalǵan oryndaýshy – «ótkenniń adamdary» [Toffler E. Shok býdýshego.– M.: OOO «Izdatelstvo AST», 2004. 50-b.] men omyrylý syzyǵynyń joǵarǵy baspaldaǵyna shyǵyp ketken tyńdaýshy – «qazirgi kúnniń adamdary» [sonda] arasyndaǵy qaishylyqtan ada bolý múmkin emes. Damýdyń agrarly baspaldaǵynda qalyp qoiǵan qazaq termeshileri men jyrshylary da syrtqy usqynymen osyndai, bala shoshytatyndai boldy. Olardy qolyna dombyra ustatyp, sahnaǵa jibergende kórermenmen arada attraktsiia jasalmady, kerisinshe, arnaiy sampyldaýymen jastar men ulttyq óner arasynda tuńǵiyq ornatty. Munyń arty jastardyń ulttyq mádenietke degen iltifatyna nuqsan keltirdi. Aldymen, dástúrli ónerdiń óziniń bedeli tústi.

Osylai, aitys, terme jyr qazirgi zaman adamyn ózine tartatyn, jastardyń ulttyq sezimin janityn quralǵa ainalmady. Kórkem mádeniettiń bir quraýyshy retinde qazaq jastaryn qazaqshanyń ainalasyna toptastyrýǵa septigin tigizbedi. Olardyń qazaq ónerine iltifatty sezimin oiata almady. Oiatqany bylai tursyn, olardy ózinen, sonysymen ózi assotsiatsiialaityn qazaq ónerinen, qazaqsha ataýlydan jeritýshi faktorǵa ainaldy. Óitkeni, jastarǵa formasy qorash, mazmuny eskirgen, kúni ótip ketken tamtyqty túrinen at úrketin oryndaýshynyń qolymen tyqpalai berýge bolmaityn edi.

Osyny sezgendikten, dástúrli ónerdi qyzylkeńirdek bolyp jaqtap, órshelene násihattap júrgenderdiń ózderi ekijaqty turǵy ustandy. Bir jaǵynan, olar kópshilik aldyna shyǵyp alyp, dástúrli ónerdi jaqtap, ulttyq patriottyǵyn «dáleldedi»: «kórdińder me. Men ultymdy qalai súiemin. Onyń dástúrli ónerin saqtaý úshin barymdy salyp júrmin». Bul jerde násihattaýshylar buqaranyń dástúrli ónerdi jaratatyn, ony shynaiy qalaityn bóliginiń sezimderin qamshylai otyryp, ózderin ult patrioty retinde jaǵymdy kórsetý yndynynyń sońynan erip otyrdy. Túptep kelgende, olar dástúrli ónermen ainalysýdy jumyssyzdyq jaǵdaiynda materialdyq túsim kózi retinde paidalanyp qalýdy qaǵys jibermedi. Ekinshi jaǵynan olar jasap júrgen tirliginiń maǵynasyz tyrbań ekenin, onysy ózi ólgende birge óletinin de moiyndaǵan kúiki tirshiligin jalǵastyryp jatty. Dástúrli ónerdiń mańyna jolamai júrgen jastardy kóre tura, óz balalary men nemerelerine tutyndyra da, oryndattyra da almaitynyn bile tura, ekijúzdilikpen halyq aldynda ony «násihattaýdan» jalyqpady. Ózderin ulttyq múddeler úshin ter tógip júrgen qairatker retinde kórsetip, abyroiǵa bólengisi kelgendikten solai isteýin jalǵastyra berdi. Al úiinde óz balalarymen, nemerelerimen turmystyq aiada oryssha sóilesti, olarǵa aǵylshynsha úirenip alyp, shetelge turaqty turýǵa ketýge keńes berdi.

Osylai qazaq jastary ónerdiń dástúrli túrlerin tereń túsinetin, olardan lázzat alatyn, sezimge bólenetin, shabyt tabatyn kúige jete almady. Qudiretimen zamanaýi adamdy ózine tarta almaǵan, onyń rýhani álemin baýrap almaǵan, individtiń jan dúniesiniń názik qyldaryn dirildete almaǵan dástúrli ónerdiń ulttyń rýhani aspanyndaǵy orny aiqyndalmady. Aýyl óz ónerpazdarynyń qolynda bolǵan ónerdiń bul túrleri otanshyldyqqa baýlityn, tárbieleýshi fýnktsiiasyn atqara almady. Atqarýy múmkin de emes edi. Óitkeni, órkenietke tóteden qosylǵan ýaǵyzshyldardyń oǵan intellektýaldyq-estetikalyq qaýqary jetpedi.

Qazir dástúrli óner taǵy da dilemmanyń aldynda tur. Birinshi jol – termeni, jyrdy, aitysty «saqtap qalý» joly. Bul baǵyttaǵylar – ónerdiń dástúrli túrleriniń jaqtaýshylary, oryndaýshylary men tyńdaýshylary. Olar «aýyl aman bolsa – dástúrli óner ólmeidi, budan keiin de bola beredi» dep esepteidi. Biraq myna faktorlardy eskere almai otyr: dástúrli ónerdi «saqtaýda» maǵyna joq. Saqtaý úshin damytý kerek. Neni bolsa da, únemi jetildirmei, sol qalpynda saqtaý degen bolmaidy. Damytqanda, zamanaýi qala jastarynyń, sonyń ishinde qazaq emesterdiń de, júregine jol tabatyndai damytý kerek. Bul sharttylyqtyń qazaq tiline qatysty alǵandaǵy máni mynada: dástúrli óner buqaranyń aldynda sol ónerdiń ózi arqyly assotsiatsiialanatyn qazaq tiliniń indýstriialy qoǵamdaǵy qyzmetimen bite qainasyp jatsyn. Olai bolsa, ónerdiń bul formalaryn damytý aýyl óz ónerpazdarynyń kúshimen emes, zamanaýi ýniversitetterden arnaiy bilim alyp shyqqan, kásipqoi mamandardyń kúshimen júzege asyrylýy kerek. Ǵylymi-baǵdarlamalyq jolǵa túsirilmegen óz ónerpazdyqtyń, ádette, paidasynan ziiany kóp bolady. 

Dástúrli ónerdiń jaqtaýshylary men oryndaýshylaryna aitylar ýáj mynaý: eger dástúrli óner ýniversitetterde arnaiy daiyndalǵan mamandardyń kúshimen damytylmasa, onda, óz zamanynyń belbalasy Aqtamberdiniń, Buqardyń, Murynnyń, Qulmambettiń, Jambyldyń etegine jarmasyp, sońynan shań qaba súiretilýdi qoiý kerek. Olardyń tunyǵy lailanbaǵan, qol jetpeitin, asqaq ónerin «jalǵastyryp jatyrmyn» degen jalǵannan bas tartyp, keleshek urpaqtyń basyn qatyrmaý kerek. Dástúrli ónerdi diskreditatsiialaýdy, ony urpaqty qazaq tilinen, qazaqsha ataýlydan úrkitýshi faktorǵa ainaldyrýdy úzildi-kesildi toqtatý kerek.

Eger óz balalaryń men nemerelerińdi ónerdiń osy túrlerine yntyqtyra almasań, ónerdiń osy túrlerimen urpaǵyńnyń intellektýaldyq jáne mádeni deńgeiin kótere almasań – onda halyq óneriniń «saf altynynyń» tabiǵi qalpyndaǵy qadirin ketirme, halyqtyń esinde saqtalǵan, tól ónerine degen iltifatty qatynasyn lailama. Aýyldan kelgen tymaqtylardyń keýkeýin búrkenip, dástúrli ónerdi násihattaýdyń  shymyldyǵynyń ar jaǵyna tyǵylyp alyp, mal tabýdy doǵar. Ulttyq ónerdiń dástúrli túrlerin ulttyq jáne dástúrli bolǵany úshin ǵana «saqtaýdan» eshqandai keleli nátije shyqpaidy.

Osy turǵyny ustanýshylar da az bolmasa kerek. Buǵan J.Ermanovtyń qynjylysy dálel bolarlyqtai. Ol bylai deidi: «Bir kórinbeitin qudiretti qoldar halyqtyń ańsaýly ónerine toqtaý sala beredi. Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq aitys teledidardan berilmedi. Barlyq arnalarda aitystan aiaq tartý, boiyn aýlaq salý bar, úrei bar. Aitysqa qoldaýshy taba almai pushaiman bolyp otyrmyz» («Qańtarýly tulparlar, qaidasyńdar». QÁ, 25-31.05. 2012). Aitysty teledidardan kórsetýden bas tartqan qorqaqtar – bular dástúrli ónerdiń perspektivasyna senbeitinder. Alaida ishindegisin ashyq aita almaidy, aitysty qorǵaityndardyń aranyna ushyrap qalam ba dep qorqady. Sol sebepten úndemei qarsylasý turǵysyn tańdap alǵan.

AÝYLShYLDYQ SINDROMYNYŃ ÁLEÝMETTIK-MÁDENI SALDARLARY

Qazaq tilinde jazatyn jazýshylardyń arasynda Reseidegidei aýylshyldyqqa qarsy dáiekti jáne tegeýrindi qarsylyq kóreste alatyn qala ziialysynyń bolmaýy, biliktiń qoǵamdyq ǵylym ókilderine bul máselege aralasýǵa tiym salýy, baspasózdiń osy baǵytty únemi jáne qyzý qoldaǵan materialdardy tópelep berip otyrýy aýylshyldyq virýsynyń buqaralyq sanany tolyq meńdep alýyn qamtamasyz etti. Sol kezdegi ziialy qaýymnyń basym kópshiligi qazaqtyń aýyldy jerlerge qonystanyp, tili men mádenietin sonda saqtaýy kerektigine shyn senetin boldy. Olarǵa senip ergen qazaq halqy bir tekti aýyl halqy bolyp qalyp, áleýmettik artta qalýdyń tutas kesheniniń zardabyn tartty.

Keńes biligindegi qazaq ulty 80-jyldardyń ortasyna qaraǵan shaqta áleýmettik artta qalýdyń barlyq qiyndyqtaryn basynan keship, aýyr jaǵdaida ómir súrip jatty. «Alys» dep atalynatyn aýdandarda, ekologiialyq apatqa ushyraǵan aimaqtardyń mańynda turatyn qazaqtar, ol kezde urpaǵy múgedek, mádenieti tyǵyryqqa tirelgen, morali tozǵan, tili turmys aiasyna tyqpalanǵan, saiasi táýelsizdik pen áleýmettik órleýden kúder úzgen bolatyn. Keleshekte «ult pen tildiń joiylatynyn», «birtutas Keńes halqyna» qosylyp ketýdimoiyndaǵan, eń bastysy, rýhani tozyp, geografiialyq uǵymǵa ainalǵan, órkenietten jyraqta qalǵan, aýyl sharýashylyq shikizatyn óndiretin, kommýnistik biliktiń arzan eńbek resýrsyna ainalǵan bolatyn.

Árine, bul baǵyttyń jónsizdigin sezgen azdaǵan mádeniet qairatkerleriniń arasynan qazaq jastaryn aýyldy eldi mekenderde turaqtandyrýǵa qarsy bolǵandar da boldy. Olar túbinde halyqty qala órkenietinen jyraqtatyp tastaýǵa bolmaitynyn eskertti. Biraq olar san jaǵynan óte az boldy. Olardyń qarsylyǵyn buqara qoldamady, aitaryn bapasóz jariialamady. Osy baǵytqa qarsy ideiamen baspasózge shyqqan biren-saran «avantiýrister» aýylshyl qara nópirden ońbai soqqy jedi.

Osylai qazaq ádebietinde mádenietti azshylyqty jeńip shyqqan mádenietsiz kópshilik osy ýaqytqa deiin sol ústemdigin júrgizip keledi. Sonyń saldary retinde Qazaqstanda EjelgiRimdegidei, klassikalyq mádeniettiń ornyna, “buqaralyq” dep atalatyn, mazmuny taiaz, ermekke kóbirek uqsaityn, sharýanyń mentalitetine sai, sonyń talabyn qanaǵattandyratyn, ózgelerge tarala almaityn, sýbkýltýra ústemdigin ornatty.

TARIHI ANALOGIIa 

Ejelgi Rimde, plebeiler ústemdigi ornyqqan kezden bastap eki mádeniettiń, eki ideologiianyń bolǵany belgili. Olardyń birinshisi – Rim patritsiileri jasaǵan klassikalyq mádeniet. Ol keiinnen dúniejúzine áigili jáne úlgi boldy. Ekinshisi – bilikke kelgen plebeiler qoldaǵan, talǵamsyz bolsa da, tómengi tap ókilderiniń ózderi quraityn áleýmettik ortadaǵy tutynýshysynyń kóptiginen taralǵan sýbkýltýra. Talǵamy joǵary tutynýshynyń azdyǵynan klassikalyq mádeniettiń ornyn sýbkýltýranyń basýy Rim imperiiasyn tyǵyryqqa ákelip tiregen bolatyn.

Shynailyǵynda, plebei ataýlynyń ómirsheń mádeniet jasaýǵa zaýqy da, qaýqary da bolǵan emes. Plebei – mádenietti jasaýshy emes, jasalǵandy búldirýshi kúsh. Plebei mádeniet úshin emes, ermek úshin ómir súredi. Rimniń klassikalyq mádenietin búldirýimen, qala sharýashylyǵyn uiymdastyrýǵa qulqynyń bolmaýymen, eń bastysy, “nan men ermekti” ǵana ómirlik maqsat tutqan mentalitetimen, plebeiler adamzat órkenietiniń besigi jáne úlgisi bolǵan Rim qoǵamyn qulatqan bolatyn.

Osylai, qazirgi  qazaq ádebieti negizinen aýyl turmysy taqyrybyna ǵana jazatyn, sharýa sýbkýltýrasy jáne kontrkýltýrasy deńgeiinde ómir súretin, sonysymen kontenti aýyldyqtardan ózge buqarany qyzyqtyrmaityn ádebiet bolyp qalyp otyr. Onda sýbkýltýra men kontrkýltýraǵa tán belgilerdiń bári bar: ideialyq baǵyty ulttyq-memlekettik múddelerge qaishy, taqyryby shekteýli, tek sharýaǵa arnalǵan, sol taptyń mentalitetine sai (qazir onyń talabyn da qanaǵattandyra almaityn), sharýadan ózgeler úshin ózekti emes, kórkemdik oryndalý deńgeii tómen, básekege qabiletsiz, sonysymen suranys týdyra almaidy. Qazaq tilin úirenýge suranystyń tómendiginiń basty sebepteriniń birin osydan – zamanaýi qazaq ádebieti kontentiniń qoǵam músheleriniń basym kópshiliginiń júregine jol taba  almaýynan izdeý kerek.

* * *

Qazaq mádenietin, kórkem ónerin basqarý tutqalaryn ustap kelgenderdiń deni qarapaiym hrestomatiialyq qaǵidalardy sanasyna sińirip, oi qorytpady, dúniejúziniń ózge halyqtary siiaqty, qazaqtyń da órkenietti qaladan izdeýi kerek ekenin, ult bolý úshin aldymen ulttyq ekonomikanyń negizgi tutqalaryn – qala ónerkásibin qolǵa ustaýǵa umtylý qajettigin, ónerkásipte isteitin, áleýmettik kúsh retinde kórine alatyn ulttyq tehnika ziialysy bolýy kerek ekenin túsingisi kelmedi.

Agrarlyq dúnietanym qarapaiym amaldarmen kóz jetkizýge bolatyn aqiqattardyń syryna úńilýge, kenttenýdiń búkil dúnie júzi halqyna jáne qazirgi zamandaǵy damýǵa tán jalpyǵa birdei, ámbebap úderis ekenin túsinýge yryq bermedi. Sonyń saldarynan omyrylý syzyǵynyń aýyl jaǵynan shyqqan jazýshylardyń basym kópshiligi indýstriialy ómirge úrke qaraýynan jazbady. Olar qoǵamnyń áleýmettik damý zańdylyqtary turǵysynan alyp qaraǵanda bul qubylystyń qazaq halqynyń ulttyq múddelerine de, adamzat tarihynyń progresine de qaishy ekendigin túsinbedi. Ult taǵdyryn ony tek aýylda turaqtandyrýmen sheshý ideiasynyń ózi ol basta búkiladamzattyq órkeniet damýynyń ámbebap zańdylyqtaryna qaishy,ujymdyq aýtizm bolatyn.

Qazaq «alpysynshyjyldyqtarynyń» ideiasy ǵylymi zertteýdiń nátijelerinen qorytylyp shyǵarylǵan teoriiadan da, bul baǵyttyń halyqqa tiimdiligin apriori kórýden de týyndaǵan joq. Bul ideia olardyń basyna qalyptasqan ahýaldan – qazaqtyń aýylda shoǵyrlanyp qalýynan ǵana týyndady. Qisyn óte qarapaiym boldy: qazaqtyń kóbi aýylda turady eken, endeshe, aýyldy áspettei berý kerek. Jalpy damýǵa qatysty alǵanda onysynyń absýrd bolyp shyǵyp jatqanymen olardyń isi bolmady, aýyldan shyǵarmaýǵa kúsh salýmen, halqyn áleýmettik progresten aýlaqtatyp júrgenderin túsine almady.

Kórkem óner qairatkerleriniń kóbi jergilikti ult ókilderin qalaǵa keltirmeý baǵytyn ustanǵan kommýnistik ákimshiliktiń ádiletsiz  demografiialyq saiasatynyń mánin de ańǵarmady. Olardyń sharǵysyn moinyna ilip alyp, ákesiniń aqylyn tyńdaǵysh balasha, aitqanyna ilanyp, «qazaq jastaryn aýylda turaqtandyrý» úshin baryn salyp baqty.

Eger  qatardaǵy  sharýa  bala  kezinde  alǵan biliminiń jetimsizdiginen belgili bir tuiyq ideialar  sheńberinen  shyǵa almai, kúni ótip ketken kózqarasymen qalyp qoisa, ony keshirýge bolady: ne suraisyń, ol qatardaǵy sharýa ǵana-ǵoi. Al ýniversitet bitirip, qalaǵa kelip, jáili páterge enip, túsimdi qyzmetke ornalasyp, romandar jazyp, tomdap tańdamaly bastyryp júrgen jazýshy bala kezindegi aýyl mektebinen alǵan bulyńǵyr túsinikterinen aryla almai, halqyn aýyl rezervatsiiasynan shyǵarmaýǵa kúsh salyp júrse – mundai qubylysty qalai kvalifikatsiialaý kerek?

A. Masloý  mundai  qubylysty  mádeniettegi  transtsendenttik uǵymyn    qoldaný  arqyly túsindiredi.  Amerikalyq ǵulamanyń sipattaýynsha, «transtsen­dentsiia­lylyq­pen ózin ózektilendire alǵan adam – ámbebap adam. Ol – adamzattyń adamy. Ol ózin qorektendirgen mádenietten joǵary tur, oǵan táýeldi emes...  Ózin ózektilendire alǵan adamdar qorshaǵan mádeni ortanyń áserine qyńbaidy.... Onyń mádenietke kózqarasy adam belgili bir kúige túsetin jáne ony synshyl, redaktorlyq, aiaýsyz kózqaraspen baqylaityn psihoterapevtik effektige uqsaidy,... Ol (tól mádenietin – Q.J.) synǵa alýy, keide maquldaýy, talqyǵa salýy, basqarýy múmkin, munyń bárin ol (tól mádenietin – Q.J.) ońǵa bastyrý, ózgertý úshin isteidi». (Masloý A. Dalnie predely chelovecheskoi psihiki.- SPb.: «Evraziia», 1997. 282-b.)

Tanymal ǵalym-ádisnamashy L.Fevrdyń ziialy adam «barlyq dáýirdiń adamy» bola bilýi kerek (Fevr L. Chývstvitelnost i istoriia // Boi za istoriiý. «Naýka», Moskva. 1991. 116-b.) degeni bar. Árine, barlyq adam barlyq dáýirdiń bel balasy bola almaidy. Al ýniversitettiń diplomyn arqalaǵan, ziialy sanatyndaǵy adam aýylda týyp, óstim eken dep, eseigende de kóńdi aýylynda qalyp qoimai, jańa ortaǵa – indýstriialy qoǵamǵa beiimdele alýǵa mindetti edi. Biraq qazaq jazýshylarynyń derliktei bári ózderi shyqqan úńgiriniń ókili bolyp qalyp qoidy, indýstriialy qoǵamnyń adamyna ainala almady. Sanalarynda refleksiia, mádeniette transtsendentsiia jasai almady, adamzattyń adamy da bola almady, dáýirdiń adamy deńgeiine de kóterile almady. Jan dúniesimen jaz bolsa – jailaýdaǵy kiiz úiinen, qys bolsa – saban japqan toqal tamynan shyqpai qoidy. Barlyq jaǵdailary – materialdyq igilikteri, rýhani azyǵy jetkilikti bola tura, órkenietti ómirdi kóre almady, tani almady. Jan dúniesin iektegen idiosinkraziia psihologiiasynyń tutqynyna ainalyp alyp, qalaǵa, órkenietke qarsy kektengen sezimniń qushaǵynda qala berdi. 

Halqyna jany ashityn adam ony aimaqtan órkenietke qarai baǵyttaýy – qazaqty qalanyń záýlim úilerine engizýge, tehnikany, tehnolgiiany meńgertýge, osyǵan deiin ózge júrttar ókilderi ustap kelgen ónerkásip jáne bilik tutqalaryn ustaýǵa talasýǵa shaqyrýy kerek edi. Halyqty aýyldyń mesheýliginen, kedeiliginen qutqarýǵa, qala órkenietin qundylyq baǵdar retinde qabyldaýǵa, til men mádenietti qalaǵa engizýge baǵyttaýy kerek edi.

Keńes kezinde, qazaqty qalaǵa jolatpaý maqsatyn kózdegen, qatań ideokratiia^­lyq rejimniń ústemdigi jaǵdaiynda da, kórkemóner týyndylary arqyly halyqtyń qalaǵa kóbirek oiysýyn násihattaý múmkindigi bolmai qoiǵan joq. Alǵashynda gýmanitarlyq salalarda – bilim berý men mádeniette, baspasózde qazaqtildi mikroortany qalyptastyrýǵa, birtindep ózge salalarǵa dendep kirýdi nysanalap, buqarany soǵan baǵyttaý kerek edi. Ult retinde ornyǵýdyń tek qalada, kapitalistik óndiris jaǵdaiynda, naryqtyq taýar-aqsha qatynastary ornaǵanda júzege asyrylatynyn, olardy sheshýdiń ǵylymi jáne saiasi joldary bar ekenin de barlyq JOO-nyń qoǵamdyq fakýltetterine arnalǵan oqýlyqtardan taýyp alýǵa múmkindik boldy. Biraq, qazaq aýylshyldarynyń muny túsinýge intellekt qýaty jetpedi. Olar túgel kerisinshe áreket etti, halqyn damýdyń agrarlyq basqyshynan kóteriltpeý  úshin, sharýashylyǵyn indýstriialy ádispen júrgizetin azamattyq qoǵamǵa jetkizbeý úshin, qalaǵa, órkenietke kese kóldeneń qoiyp, siresken, belsendi kúres júrgizdi. Órkenietke qarsy oqyrmanynyń óshpendilik sezimderin shabaqtaýdy jalǵastyra berdi. Árine, olar óz halqyna qastandyqty satqyndyqtan jasaǵan joq. Aýylshyl qazaq jazýshylary aljasýshylyqtyń tarihi úlgisin bilmestikten, rýhani qorash­tyǵynan, rýhani biliksizdiginen, saiasi saýatsyzdyǵynan jasady. 

Árine, tarihtan oryn alǵan, qoǵamdyq sipattaǵy qateleri úshin kinálini izdeý, olardy jazalaý áreketterin jasaý izgilikke jatpaidy. Degenmen, qazirgi qazaqtyń áleýmettik-rýhani aialardaǵy máseleleriniń birin de sheshe almai, «táýelsizdigimizdi saqtai alamyz ba, almaimyz ba» dep, «saqtai almasaq, endi kimniń otary bolǵanymyz durys» dep, omalyp otyrýyna alyp kelgen faktor týraly sóz qozǵamaý múmkin emes. Ótkenge sarap tarihi qatelikterdiń keleshekte qaitalanbaýy úshin, urpaqty taǵy adastyrmaý úshin qajet. Túptep kelgende, qazaqty órkeniettiń omyrylý syzyǵynyń arǵy jaǵynda qaldyrý baǵytyn ustanyp kelgen jazýshylardy moraldyq jaýapkershilikten eshkim arashalap ala almaidy. Eger kimde-kim, V.Shýkshinnen úlgi alyp, óz áreketteriniń keleńsizdigin moiyndap jatsa, olarǵa túsinistikpen qaraý kerek.

* * *

Eger jazýshylar aýyl ómirin shynaiy sipattap, aishyqty beineler jasaǵan tatymdy týyndylar bere berse, oǵan eshkim eshteńe demes edi. Eshkim aýyl týraly nege kóp jazasyńdar degen suraq qoimas edi. Máseleniń úlkeni basqada – qazaq jazýshylarynyń, jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boiy, halqyn artta qalǵan agrarly basqyshtan shyǵarmai, indýstriialy qoǵamǵa qarsy qoia otyryp, sonyń saldarynan ultyn damýdyń barlyq parametrleri boiynsha artta qaldyryp, taǵdyryn meiilinshe shielenistirý jaǵdaiyna ákelip soqtyrýynda, sonysymen, týǵan halqyna ózge eshkim jasai almaityn kesirdiń eń irisin jasaýynda  bolyp otyr.

Ideia men dúnietanym arasyndaǵy bailanystardyń tereńde jatqan syrlaryn kezinde aǵylshyn filosofy Djon Lokk taldap, túsindirip bergen edi. Onyń topshylaýynsha: «Aqyldyń oilaýy men zerdeleýinde ol qaraityn jáne qarai alatyn bir-aq nárse bar – ol óziniń menshikti ideialary, ózge tóte obekt joq. Bizdiń tany­mymyz tek sol ideialarǵa ǵana qatysty» [Djon Lokk. Opyt o chelovecheskom razýmenii // Soch. T. 2. M.: Mysl, 1985. 3-b.]. Bul tustan qazaq aýylshyldarynyń dúnietanym aiasynyń tarlyǵynyń aqyldyń zerdeleýin tejeý aiǵaǵyn kórýge bolady. Tiisinshe, zerdeniń tejelýi olardy ideialyq laǵýǵa ákelip tiregen. Jetekshi ideia retinde aýyldy nysanalaǵan olar rýhani damýdyń ózge aialarynda bolyp jatqan qubylystardy tani almady, aýyldan ózge keńistikte, indýstriialy qoǵamnyń ómir aialarynda baǵyttyq qatelerge jol berdi, ana tili men ulttyq mádeniettiń máseleleriniń birde-birin tyńǵylyqty sheshe almady, tiianaqty is tyndyra almady, keleshekke, jas urpaqqa tatymdy eshteńe usyna almady.

 Sonyń saldary retinde, qazaq kórkem ádebieti barlyq janrlar boiynsha múshkil halge tústi. Qazir qai janrdy alsań da semý qubylysy baiqalady, toqyraý belgileri menmundalap tur. Kórkem óner men onyń tutynýshylary arasyndaǵy bailanys múldem úzilýge jaqyn. Mádeniet týyndylaryn, shet jurttyqtardy aitpaǵanda, Qazaqstan qoǵamy músheleriniń, sonyń ishinde qazaq ulty ókilderiniń ózderi tolyǵymen qabyldamaidy, qazaq tilin biledi dep eseptelinetinder, onyń da bári emes, belgili bir bóligi – jastaiynan kórkem ádebiet oqyp ósken egde adamdar, til men ádebit sabaǵynyń muǵalimderi...  ǵana tutynady.

SYNAÝ EMES, FILOSOFIIaLYQ TALDAÝ QAJET 

Jazýshylar arasynda jariialylyq pen ashyqtyqtyń jetispeýinen, burynnan mandymai, eki aiaǵyn teń basyp kete almai júrgen bir janr bar. Ol – syn janry. Qazaqta eshqashan «syn túzelgen emes», sonyń saldarynan «min de túzelmedi». Ádebiette immanentti kemshilikter únemi aitylǵanymen, is júzinde ol kemshilikter únemi qaitalanady. Alǵa jyljý mardymsyz. Bir orynda taptap turý bar, keide keri ketý bar. Jylt etken bir jańalyqtyń artynda, oisyraǵan omyrylý bar.

Ashyqtyq pen jariialylyqtyń bolmaýynan, qazaq syny erkin emes, áldebir virtýal faktorlarǵa táýeldi. Synshy syzylyp tastalǵan sheńberden shyǵa almaidy. Syn mádenietiniń tómendiginen, ádette, adresantta obektivtilik bola bermeidi. Synnyń bireýdi urý úshin aitylatyn kezderi de az bolmaidy. Maqtaityn, jartylai maqtaityn shyǵarmalardy synshy aldyn ala bilip otyrady. Synalǵan adresat qarsy kúreske shyǵady. Sonyń saldarynan, syn júrgen jerde ylǵi «bas jarylyp, kóz shyǵyp» jatady.

Qazaq synshylary shyǵarmany keń taralǵan ádebi kategoriialarmen ústirt taldaidy: taqyryby anadai eken, keiipkerleri mynadai  eken, siýjeti sylbyr eken, tili byljyr eken,.. degen shamada. Nemese qai jyldary, kimniń ne jazǵanyn tizip shyǵady. Muny ádebi úderiske sholý dep ataidy.

Keńes qazaq ádebietinde syn ideologiiaǵa táýeldi boldy. Kórkem shyǵarmanyń qundylyq kriterii retinde joǵarydan sotsialistik realizm týraly teoriia túsirildi. Synshylardyń osy teoriia aiasynan shyǵýǵa qaqysy bolmady. Bul baǵyttyń basty teoretigi akademik M.Qarataevtyń qazaq ádebietinde sotsialistik realizmniń qalyptasýy týraly eńbegi Keńes kezindegi qazaq synynyń shyńy bolyp esepteldi. Ózge synshylar men ádebiet teoriiasyn zertteýshiler de osy mańaidan tabyldy. Al táýelsizdikten keiin sotsialistik realizmniń baǵyty retinde ǵylymi dáieksizdigi áshkerelenip qaldy. Bul Keńes kezindegi qazaq synynyń adasyp júrgenin aiǵaqtap bergen qubylys boldy.

Orys synshysy V.Belinskii bylai degen edi: «Syn jáne óner. Ekeýi qosylǵanda dáýirdiń sanasyna teń. Al syn degenimiz – filosofiialyq sana, óner – sananyń ózi (Belinskii V.G. Rech o kritike  // SS. T.5. M.: Hýdojestvennaia literatýra, 1979. 67-b.). Orys synshysynyń oiyn zamanaýi filosof-postmodernist Iu.Habermas bylai sabaqtastyrady: «filosofiia men ádebiettiń arasyndaǵy janrlyq aiyrmashylyq óte az, sondyqtan filosofiialyq mátinder óziniń tól maǵynasynda ádebi-synshyldyq turǵydan taldap túsindirýge yńǵaily bolyp turady» [Habermas Iu. Filosofskii diskýrs o moderne. – M.: «Ves mir». 2003. S. 198.].

Aitsa aitqandai, bizdiń synshylarymyzdyń filosofiialyq sanasy tym taiaz boldy. Olar kórkem shyǵarmany tek ontologiialyq sipattamalary turǵysynan ǵana taldady, ádebiettiń fýnktsiiasy, muraty jáne onyń buqaralyq sanaǵa áseri týraly máseleler únemi kúńgirt qalyp otyrdy. Sol sebepten, qazaq ádebieti halyqty ǵasyrlyq uiqysynan oiatýshy fýnktsiiasyn atqara almady, sharýanyń sońynan erýshi kúiinde qala berdi. Syn kórkem shyǵarmanyń ideialyq nysanasyn halyqtyń áleýmettik muraty turǵysynan túsindirip bere almady. Qazaq ádebieti Keńes basshylarynyń qazaqty aýyl sharýashylyq ónimderin óndiretin arzan jumys kúshine ainaldyrýdy kózdegen áleýmettik saiasatyn júzege asyrý úderisindegi soiyl soǵýshysyna ainaldy. Bul mindetin ol uzaq jáne táýir oryndady. 

Qazaq jazýshylarynyń kóbiniń qubylystyń saiasi-áleýmettik jáne quqyqtyq astarlaryna úńilýge shamalary jetpedi. Olar ulttyq múddeler men demokratiialyq qundylyqtardyń da mánin túsine almady. Liberaldyq sana, saiasi saýat, demokratiialyq mádeniet jetpegendikten, ózderin ár qashan da qoǵamdyq úderisterden, saiasattan tys ustady. Al ádebiet bolsa, paidasynan ziiany mol, laqqan ideologiialyq aǵystarǵa toly boldy, dúnietanymdyq fýnktsiiasyn oidaǵydai atqara almaidy. Qoǵamdyq ómirde bolyp jatqan qubylystardyń sebepterin teris túsindirý sozylmaly syrqatqa ainalyp, onyń kesiri ulttyq mádenietke soqqy bolyp tiip jatty.

Tushymdy qorytyndy shyǵarýǵa bolmaityn, ǵylymi dáieksiz túsindirýge ilanyp, basyna oralǵan tumannan aiyǵa almai, «qańǵyrtqan men úrkitkenge» qarǵys aityp qana, túk bitirmei otyra berý qazaqtyń ádetine ainalǵan. «Ailaly qoǵamnyń ákki saiasatyna» biz nege qarsy tura almadyq, ózimizdi ózimiz qorǵai almasaq, onda bizdi kim qorǵamaq?» degen suraqtarǵa jaýap izdelmedi. Batys postmoderniniń ókili M.Bloktyń  “eshqashan mea culpa (kiná menen) dep bastaýdyń ziiany bolmas edi» (Blok M. Apologiia istorii ili remeslo istorika. M.: «Naýka», 1986. – 19-b.) degenin eshkim esine túsirmedi. «Bárine ózimiz, saiasi kúresti durys júrgize almaǵan ózimizdiń qarańǵylyǵymyz kináli emes pe?», – deitin ádebietshi bolmady. «Taǵdyrǵa jalbarynyp, yńyrsi bergendi qoiaiyq; Endi budan bylai kim tarapynan, qandai ákki saiasat júrgizilse de, qańǵyrmaýdyń, úrikpeýdiń jolyn tabaiyq; Basqa túsken qyrsyqtyń sebebin ózgege aýdarmaiyq; Qarańǵylyqty serpip tastaiyq, saiasi-quqyqtyq saýatymyzdy kótereiik, belsendiligimizdi arttyraiyq; Jańa mádenietti, básekege qabiletti qoǵamdy qurý ózimizdiń mindetimiz; Erkin adamdarsha alǵa umtylyp, erlershe jetistikke óz kúshimizben jeteiik; Óz taǵdyrymyzdy ózimiz qolǵa alaiyq» degen baǵdar ustalmady, áreketke bastaityn lebiz estilmedi. Sol burynǵysha, «sum ýaqyt, ailaly qoǵam, ákki saiasat qaita oralmasa eken» dep, alaqan jaiyp, aspanǵa qaraý ǵana boldy. Osylai qazaq jazýshylary ótkenniń surǵylt oqiǵalaryn aityp zar ileýden, kelesi «aidyń ońynan týǵanyn» qudaidan jalbaryna surap, bet sipaýdan aryǵa bara almady, elin kúnshýaqqa, pármendi áreketke qarai bastaityn, oqyrmandy jasampazdyqqa jeteleitin tegeýrini men rýhy bar shyǵarma bere almady. Bul qazaq ádebietiniń dúnietanymdyq fýnktsiiasyn atqara almai otyrǵanyn pash etedi.

Qazaq jurty «taýyp aitatyndarǵa», qyzyl sózdiń artynan qashaǵan qýǵandai túsetinderge ár qashan da kende bolǵan emes. Qaidaǵy bir virtýal keńistiktegi, tutatyn iligi joq, tiianaqsyz, amorfty birdeńe týraly uiqastyra, lepire sóilep turǵan «sheshenniń» aitqandaryna bas shulǵyp, qol soǵyp otyra berýdi ádetke ainaldyryp alǵan. Ainalany qorshaǵan dúnieni durys tani almaǵandyqtan, qaidaǵy bir saǵymnyń sońynan ilesip, únemi jorta berýdi ádetke ainaldyryp alǵan.

Kórkem ónerdiń kóp fýnktsiialy bolýy kerektigi týraly V.Belinskii bastaǵan orys synshylary az jazǵan joq. Kórkem ónerdiń aldyna qoiylatyn mindetterdiń bastylarynyń biri onyń buqaraǵa ainalada bolyp jatqan qubylystardyń syrlaryn sanaǵa sińimdi sipattap bere alýynda.  Demek, kez kelgen kórkem shyǵarma ómirlik praktikada bolyp jatqan úderister men qubylystardy kórkemdik-estetikalyq ádispen reprezentatsiialap bere alýymen qatar, ol buqaranyń dúnieni taný kókjiegin keńeitýge, ásirese, basqarý-baǵyný aialarynda bolyp jatqan oqiǵalardy saiasi-filosofiialyq jáne tanymdyq turǵydan obektivti túsindirip berýge mindetti edi.

Ádebiettiń  tól fýnktsiiasyn – buqaranyń tanym kókjiegin keńeitý mindetin atqara almaýynyń, kerisinshe halqyn mesheý áleýmettik ortadan shyǵarmaýǵa tyrysýynyń, synnyń adýynsyzdyǵynyń túpkilikti sebebi qazaq filosofiiasynda. Keńes biligi jyldarynda qazaq tilinde tatymdy filosofiialyq shyǵarmalar jazylǵan joq. Azdaǵan qazaq filosoftarynyń orys tilinde kommýnistik ideologiia rýhyndaǵy, «dialektikanyń qazaqstandyq mektebi» sheńberindegi oi keshýlerinde rýhani damýdy qazaq ulty múddeleri turǵysynan qarastyrǵan týyndylar bolǵan joq. Sondyqtan, qazaqtyń rýhani aspanynda bolyp jatqan qubylystardyń syrlary tolyq ashylmai qaldy. Osy úrdis áli saqtalyp keledi.  

QUBYLYSTYŃ SYRY NEDE? AREALDY LINGVISTIKA 

Endigi másele qalyptasqan ahýaldyń sebebin anyqtaýda jáne budan bylai ne isteý kerek ekendigin durys baǵdarlap ala bilýde bolsa kerek. Sońǵy jarty ǵasyr qazaq ádebieti ónerkásip taqyrybyn igerýi kerektigin kótergen uranmen ótti. Qazaq jazýshylarynyń aldyna óndiris taqyrybyna shyǵarmalar jazý mindetteri únemi qoiylyp otyrdy. Biraq, olar burynǵysha otbasy men oshaq qasynyń oqiǵalarynan siýjet qurýdan, aýyl ómiri jáne týystar arasyndaǵy qatynastardy sipattaýdan alystap kete almady. Qazirgi alasapyran reformalar zamanynda, ándi qoiyp, roman men epopeiaǵa qaqtyǵysty siýjet bolarlyqtai oqiǵalar kún saiyn bolyp jatqanda, qoǵamda kórinis bergen bir qubylysty, oryn alǵan bir oqiǵany nemese individým ómiriniń bir mezetin saiasi nemese áleýmettik mán shyǵaratyndai, qazaqtan basqaǵa da túsinikti bolatyndai deńgeide kórkemdep sipattap berýge qazaq avtorlarynyń shyǵarmashylyq qýaty jetpedi. Nege?

Bul qubylystyń syryn arealdy lingvistikanyń qaǵidalaryna súiene otyryp, túsindirip berý qiyn emes. Agrarly qoǵam adamynyń lingvemasy aýyl turmysy men mal sharýashylyǵyna qatystylardy beineleýge jetedi, ózge, indýstriialy salalarda bolyp jatqandy sipattaýǵa jetpeidi. Bizdiń jazýshylarymyzdyń tili, tiisinshe, oiy men áreketi de, sol agrarly qoǵam kemerinen asa almai, tuiyqtalyp qalǵan. Ulttyq kórkem ónerdiń mazmunynyń agrotroptylyǵy aýyl adamynyń lingvemasynyń agrarlyq sipatymen – villanolektisimen sharttandyrylyp tastalǵan. Endi ol mazmun jazýshylardyń kognitivtik keńistiginde ainadaǵydai kórinis berýde. Sanasyna mentaldyq deńgeide myǵym ornaǵan aýylshyl ideiadan sytylyp shyǵýǵa jazýshynyń intellektilik qýaty men eriktik shamasy jetpeidi.

Psiholingvistika qaǵidalary boiynsha adam óziniń sózdik qorynda joqty is júzine asyra almaidy. Al ózge keńistiktegi shynaiylyqty, indýstriialy qoǵam ómirinde bolyp jatqan oqiǵalardy, qubylystardy, úderisterdi sipattaýǵa adekvatty leksikalyq korpýs – indýstriialy qoǵam adamynyń lingvemasy jáne ony paidalanyp, ýrbanolekt stilinde sóilei bilý qajet. Sol sebepten, órkeniet satysynyń agrarly basqyshynda turǵan qazaq jazýshylary indýstriialy qoǵam ókiliniń beinesin jasai almady.

Avtorlar sanasynda til-oi-áreket determinatsiiasynyń bolmaýynan, olardyń indýstriialy qoǵam ómirine beiimdele almaýynan, ózin ózektilendire almaýynan, bala kezderinen tanys qoi men qasqyrdan, jailaýdaǵy nemese qystaýdaǵy oqiǵalardan basqaǵa kóz salmady. Aýyldan basqa ózge de eldi meken bolatynyn, eki aýyldyń ortasyn jalǵastyratyn qara joldyń shańyn burqyratyp, áldekimdi «saǵynyp» ketip bara jatqannan basqa da ómir bar ekenin eskermedi. Olardyń ózge geografiialyq keństikte bolyp jatqan jailardy sipattaýyna leksikalyq resýrsy, oilaý energiiasy jetispeidi, kórkem ónerge tiek bolarlyq ómirlik materialdy (ishinara tarihi taqyryptarǵa qalam tartýdan basqany) kóre almady.

Jalpy, qazaq ziialylary aýylda mádeniet jasalmaidy degen qaǵidamen sanasýy kerek. Onda bilim sapasy da jaqsarmaidy. Aýyldaǵy bilim men mádenietiń eń tómengi deńgeide qalyp otyrýy ondaǵy áleýmettik jaǵdaimen sharttandyrylyp tastalǵan.  

Aýyl lingvemasynda jasalyp jatqan týyndylar rentabeldilikke qol jetkize almaidy, kópshiliktiń suranysyn týdyratyndai deńgeige kóterile almaidy. Bul – syrttai qaraǵanda solai kórinetindei, ádebietke kesilgen úkim emes, sotsio-ekstra-arealdy-lingvistikalyq zertteýlerdiń nátijelerinen qorytylyp shyǵarylǵan tujyrym. Másele mynada: qazaq tili indýstriialy qoǵamnyń tiline ainalmai, ol tilde indýstriialy qoǵam adamynyń rýhani talabyn qanaǵattandyratyn kórkem óner jasalmaidy. Bar qyrsyqtyń bastaýy qazaq tiliniń agrarly qoǵam adamynyń lingvemasy sapasynda, tuiyqtalǵan alapta qalyp qoiyp, anomaldy qoldanylýynan bolyp otyr.

Shyn mánindegi klassika deńgeiinde kórkem dúnie jasaimyn degen jazýshy bárinen buryn ózinde tómendegidei rýhani faktorlardyń qamtamasyzdyǵyn oilaýy kerek. Aldymen keregi indýstriialy qoǵam ómirine laiyqtalǵan grammatikamen rettelgen tildiń jetkilikti leksikalyq qorynyń bolýy. Bylaisha aitqanda, leksikalyq resýrs qamtamasyzdyǵy jaǵdaiynda, naqty ajyratylǵan stilde, sóz ornyqtylyǵy saqtalatyn semantikalyq júieni meńgerý degen sóz. Sonan keiin sanany indýstriialandyrý, aýyl sheńberinen shyǵyp kete alatyn transtsendentti dúnietanymnyń bolýy, ómirde oryn alǵan konstelliatsiiany ańǵarý, arasynan kórkem ónerge obekt bola alatyndaryn iriktep ala bilý kerek. Ol úshin jazýshyǵa intellektilik qarym keńdigi qajet.

Tildiń sózdik qoryn tolyqtyrý, individtiń intellektilik qarymdylyǵyn keńeitý – bular iske asyrylýy asa qiyn sharýa emes. Zamanaýi aqparattyq tehnologiiamen oǵan qol jetkizý qiyn emes. Tek bulardyń mańyzdylyǵyn, qajettiligin tushynyp, seziný kerek, áreket etý kerek. Biraq, qazaqta osy bolmai otyr. Áreketsizdiktiń sebebi – jeke bas erkindiginiń bolmaýy. Ol adamdy alǵa jyljytpaidy, erikti adym basýǵa jibermeidi. Rýhani jutańdyq, jariialylyqtyń bolmaýy, býaldyr tsenzýra qazaqtardyń kemshiligin aitqyzbaýǵa, máseleni talqylatpaýǵa, paidaly sheshim qabyldattyrmaýǵa jetkizip otyr. Osylai, qazaq tek bilikke qarap aýyz ashyp otyra beretin, rýhani júdeýliktiń qursaýyna túsip alyp, tolyq áreketsizdikke ábden boi aldyrǵan.

Til-oi-áreket triadasynyń birinshi jáne úshinshi býyndarynyń arasyndaǵy bailanystarǵa kóńil aýdarǵan reseilik professor V.Harchenko «sózdik qordyń kedeiligi kedeiliktiń eń qaýipti túri – sheshim qabyldaýdaǵy kedeilikke ákelip soqtyrady» [Harchenko V. Rýsskii iazyk: bednost ili bogatstvo? «Znamia» 2006, № 6. 187-b.] dep túiindegen eken. Aitsa – aitqandai, ulttyń rýhani daǵdarysy til-oi-áreket determinatsiiasynyń barlyq býyndarynan kórinis beredi, qazaqtyń jan álemin túgel qamtyǵan. Sonyń saldarynan adekvatty oilai almaý, ideia tapshylyǵy jáne teris áreketter oryn alýda. Bylaisha aitqanda, qazaqtyń rýhani álemi tarihi damýdyń indýstriialy basqyshynda turǵan, azamattyq qoǵam qurǵan halyqtardyń jan áleminen ózgeshe bolyp qalyp otyr.

Kórkemdiktiń ózi de salystyrmaly. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XXI ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtarynda qazaq tilinde jazylǵan, ózimizde myqty dep baǵalanǵan azdaǵan kórkem shyǵarmalar dúniejúzilik deńgeiden qaraǵanda bestseller qataryna qosyla almaidy, keibireýleri orta qol týyndylardyń arasyna da kire almaidy, dúniejúzilik naryqta básekege qabiletti emes. Ózge tilge aýdarylǵan eńbekter kóbinese koniýnktýralyq eseppen nemese aqy tólep aýdarylǵan, zamanaýi oqyrmannyń suranysyna ie bola alǵandary shamaly.

Qazaq jazýshylarynyń ózderiniń saýat pen talǵam tapshylyǵynan zardap shegip, aýylda qoishy nemese traktorshy bolyp júrgen kezderinde sezimge bólenip, tamsanyp oqyǵandary qazirgi qazaq oqyrmanyn sondai sezimge bólemeidi de, tamsandyrmaidy da. Kezinde qazaq arasynda táýir dep tanylǵan jazýshylardyń mektep baǵdarlamalaryna engen shyǵarmalary qazirgi oqýshyny selt etkizbeidi. Qazir bul shyǵarmalardy, ózgeni qoiyp, sol jazýshylardyń ózderiniń balalary men nemereleri de oqymaidy. Óitkeni, olar jahandaný, kenttený, aqparattaný tolqyndary ilestirip áketken, azamattyq qoǵamnyń azat adamy úshin dáiekti aqparat kózi bola almaidy, oǵan áser bere almaidy, olardyń mentalitetine jat, ózekti emes, kompetenttigin qalyptastyrýǵa septigin tigizbeidi.

ÁDEBIET DEMOKRATIIaLY BOLÝY KEREK 

Ádette  avtoritarlyq rejimder ornyqqan elderde mazmuny men ideiasy bilikke jaqpaǵandyqtan jaryq  kóre almaityn shyǵarmalar ushyrasyp jatady. Qazaqstanda dissidenttik shyǵarmalar joqtyń qasynda. Munyń sebebi qoǵamda ashyqtyqtyń, jariialylyqtyń jetkiliksizdiginen ǵana emes, taǵy da sol, qazaq qalamgerleriniń buiyǵylyǵymen, ótkir máselelerdi alǵa tartýdan qaimyǵatynymen, qaharman tańdaý jáne shyǵarmanyń ideialyq baǵdaryn aiqyndaýda biliktegilerdiń álsiz jerin ańdyp otyryp, solarǵa jaǵatyndy ǵana izdeitinimen, eski súrleýdi shiyrlai beretinimen túsindiriledi. Shyǵarmashylyq zerdeleýden, izdenisten, batyl sóz aitýdan aýlaq bolý qazaq avtorlaryna tańylyp tastalǵan. Olar ashyq oiyndaǵysyn aitýǵa, ózgelerge túsindirýge tyryspaidy.

Aldyńǵy qatarly elderdiń damý tájiribesi kórsetkendei, kórkem ónerdiń damýyna qajetti basty shart – qoǵamda shynaiy demokratiianyń bolýy. Óitkeni, «ádebiettiń taǵdyry onyń tsenzýraǵa túspei, demokratiialyq erkindik keńistigine (sóz erkindigimen, pikir erkindigimen t.b.) shyǵyp kete alýyna bailanysty. Ádebietsiz demokratiia, demokratiiasyz ádebiet joq» [Derrida Jak. Esse ob imeni / SPb.: Aleteiia, 1998. – 49-50-b.b.]. Qandai jaǵdaida bolsa da, olardy aiyrýǵa bolmaidy. «Belgili bir ádebi shyǵarmanyń tsenzýraǵa ushyraýy demokratiiaǵa tóngen qaýiptiń kórinisi bolyp tabylady, mundaimen kelisýge bolmaidy» (sonda. 50-b.). Demek, qazaq ulttyq óneriniń tyǵyryqqa tirelýiniń sebepterin de Qazaqstan qoǵamyndaǵy demokratiialylyqtyń jetispeýinen izdeý kerek.

* * *

Qazirgi qazaq mádenietiniń máseleleri týraly orys tilinde jariialanǵan zertteýlerde bir qatar tushymdy pikirler bar. Zertteýshi G.Shalabaevanyń pishindeýinshe «mádeni dástúrdijalǵastyrýshy – ony óziniń rýhani bolmysyna ainaldyrýshy, ony jańadan qaita qurýshy. Ár adammen birge mádeniet ótkennen qazirgige sekiris jasaýy kerek» [Shalabaeva G.K. Etnos. Kýltýra. Samosoznanie. – Almaty.: Atamura, 1995.  188-b]. Al qazirgi qazaq ulttyq mádenietin jasaýshylar keshegiden búginge qarai ózderi de sekire almai, ózderimen birge mádenietti de sekirte almai otyr. Olarda «ulttyq mádeni dástúrdi búgingi kúnniń dúnietanymy turǵysynan qaita qaraý, etnostyń dúnieni sezinýin jetildirý» (sonda. 188-b.) jaǵy qolǵa alynbai otyr.

Táýelsizdik jyldarynda jekelegen avtorlardyń jetistikterine qaramastan, tutastai alǵanda ulttyq mádeniet, sonyń ishinde kórkem ádebiet toqyraýdan shyǵa almady. Qazaq tilinde mádeniet týyndylaryn jasaýshylar bolyp jatqan iri saiasi oqiǵalardyń mánin qazirgi zaman adamynyń talǵamyna sai, joǵary kórkemdik deńgeide sipattaǵan shyǵarmalardy dúniege ákele almady. Jazǵan kitaptary oqylmady, gazetter men jýrnaldary ákimshilik pármenmen taratyldy; eshkimdi qyzyqtyrmaityn teleberilimdermen efirlik ýaqytty toltyrdy, sonysymen jastardyń namysyna tidi, olardy qazaq ónerinen jeritti, ózgelerdiń óneriniń sońynan erýge májbúrledi.

Oqyrman ár tanymal jazýshynyń sońǵy shyǵarmasyn izdep júrip oqymasa, kórermen teatrdyń ár qoiylymyna biletti talasyp alyp jatpasa, izdenýshi ǵylymda qandai jańalyqtar ashylyp jatqanyna tánti bolmasa, buqara kúndelikti aqparatqa yntyqpasa, ata-ana mektepte ne oqytylyp jatqanyna aralaspasa, ol – sol tilde jasalyp jatqan rýhani igilikterdiń kómeskilene bastaǵanynyń, qazaq tildi ónerdiń, bilimniń, baspasózdiń kópshilikpen túsinistik taba almaǵanynyń kórinisi. Al til, belgili ǵalym H.-G. Gadamer aitqandai, sol tildiqoldaýshylarmen «ózara túsinistik júzege asyrylǵanda ǵana naǵyz bolmysyna ie bolady» [Gadamer H.-G. Istina i metod: Osnovy filos. germenevtiki.- M.: Progress, 1988.  516-b].

* * *

Qazir buqaranyń kórkem ádebietti oqýynyń azaiyp, ózge aýdio-kórinisti aqparat quraldaryn paidalanýǵa den qoiyp ketý úderisiniń bar ekenin árkim biledi. Budan qazirgioqyrmanǵa ádebiettiń keregi joq degen uǵym týmaýy kerek. Ózge tilderde jazatyn avtorlardyń shet tilderine aýdarylyp, qoldan qolǵa tarap júrgen shyǵarmalary barshylyq. Pornografiia men atys-shabys emes, kádýelgi adamnyń ómirlik bolmysy, qyzmeti, sezimi, armany, taǵdyry, ómiriniń máni týraly tereń oi salatyn, zamanaýi jáne ózekti shyǵarmalar bar. Solardyń biri – dúniejúzine tanymal jazýshy Paýlo Koelonyń kitaptary.

Retine qarai aita ketý kerek, tanymal jazýshy bylai deidi: «Álemniń rýhy adamnyń baqytynan nár alady. Adamnyń birden bir mindeti – aqyryna deiin óz Taǵdyryn jasaý. Bar mán – osynda. Eger Sizdiń zaýqyńyz soqsa, qalaýyńyzdyń júzege asýyna búkil álem selbesedi» [Koelo Paýlo. Alhimik. – K.: «Sofiia», 2004. – 208 b. ]. Adamzat tarihy osy qaǵidanyń durystyǵyn únemi dáleldep keledi. Daǵdarys qanshalyqty tereń bolsa da, odan shyqqysy kelgen qoǵam sytylyp shyǵa alady. Óitkeni, jaqsylyq úshin kúres bastalǵanda ony qoldaý ózinen-ózi kóbeie bastaidy. Qazirgi qazaq mádeniet qairatkerleri osyny túsinýi kerek, tuńǵiyqqa batyp bara jatqanyn zarlap aitýdy qoiyp, mádenietti básekege qabiletti etýdiń joldaryn myqtap izdestirýi jáne sol jolda taisalmai, tabandy ilgerilei berýi kerek. Sonda bar túiinniń sheshýi olardyń óz qolynda bolar edi.

Alaida qazaq mádeniet qairatkerlerinde basqa túskendi kúńirene, kúrsine baiandaý, kóbinese pessimistik sarynǵa boi aldyrý, pármendi áreketti tek bilikten kútý bar. Muny ulttyq sipat alyp ketken, sharýa dúnietanymynyń kórinisi dep qaraý kerek. Óitkeni, A.Shveitser atap ótkendei, «mádeniet pen dúnietanym arasynda tyǵyz bailanys bar. Mádeniet optimistik-etikalyq dúnietanymnyń ónimi bolyp tabylady» [Shveitser A. Kýltýra i etika // Ýpadok i vozrojdenie kýltýry. M.: Prometei, 1993. – 293-b.].

Agrarlyq qoǵamda týyp, ósip, ómir súrip, eńbek etken adam, qanshalyqty daryndy bolsa da, óziniń týyndysymen indýstriialy qoǵam adamynyń rýhani qajettigin ótei almaidy. Folklordyń yqpalynan shyqpaǵan, agrarlyq mádeniettiń tamtyǵyn ǵana mise tutyp otyrǵan, pessimistik oqshaýlaný psihologiiasyna sanasyn meńdetken qazaq mádenietin jasaýshylar dúniejúzilik mádeni qaýymdastyqqa kirigýge daiyn bola almady. Tildiń agrarlyq sipaty men avtordyń sharýatektiligi oǵan múmkindik bermedi. Ol basta keleshegi joqty kúiittegen dalbasanyń saldary osylai bolýǵa tiis edi.

Bul tustan biz kórkem ónerdi toqyraýǵa tiregen sebepterdiń negizgi ekeýine nazar salǵanymyz jón. Birinshisi – ónerkásipti qoǵamda bolyp jatqan qubylystardy kórkem sipattaýǵa jeterlik sózdik qordyń tapshylyǵynan zardap shekken qazaq tiliniń toqyraýy; ekinshisi –  sharýadan shyqqan qairatkerdiń bilimi-intellektýaldyq qýatynyń shekteýliligi.

KÓRKEM ÓNERDI DAMYTÝ BAǴYTTARY 

(Qorytyndy ornyna) 

Qazirgi qazaq tilinde jasalyp jatqan mádeniettiń dekadanstyq jaǵdaiy ziialy qaýym ókilderinen ózderiniń igilikti qyzmetinde shuǵyl betburys, batyl qimyldar jasaýdy talap etedi.

Kórkem ónerdi qutqarý úshin ziialy qaýym adamdardyń rýhani ósýine selbesip, olardy saiasi úderisterge aralasýǵa, estetikalyq sanasyn ósirýge, talǵamyn kóterýge, saiasi mádenietin qalyptastyrýǵa, kórkem beineli dúniege baǵyttaýy kerek. Kórkem shyǵarma qoǵamnyń, ulttyń taǵdyryna qatysy bar ózekti máselelerdi batyl kótere otyryp, sonysymen buqarany indýstriialy, azamattyq, quqyqtyq jáne zaiyrly qoǵam qurýǵa baǵyttai bilýi kerek.

Buqarany sońynan ertip, aldyńǵy qatarly órkenietke qosý ziialy qaýymnyń tól missiiasy bolyp tabylady. Qoǵam ziialy qaýymnan kórkem mádeniettiń damý baǵdaryn zamanaýi qoǵamnyń rýhani suranysy turǵysynan zerdelei otyryp, zamandastar ómiriniń shynaiylyqtaryn, sonyń ishinde, ásirese,  rýhani aiany demokratiialandyrýǵa qatysy bar oqiǵalar men qubylystardy kórkemdikpen meńgerý ádisterin únemi jetildire otyryp, ózekti shyǵarmalar berip otyrýdy talap etedi.

Ulttyq mádeniettiń qaita jańǵyrýyna jańa impýls berý úshin, eń aldymen, kórkem ónerdegi taqyryptyq saiasat qaita qaralýy kerek. Mádeniet qairatkerleri:

– ult múddesine qaishy, zamanaýi turǵyndardyń sanasyna idiosinkraziialyq psihologiiany meńdetetin, keleńsiz ideia retinde aýyldy áspettei sipattaýdan, aýyl turmysy men tirshiligin idealdandyrýdan, qazaqty aýylǵa qaitarýǵa úgitteýden, bolmaǵan uǵym retinde «aýyl mádenietin» kóterý týraly jalǵan teoriiadan;

– keńestik ideologiia turǵysynan Batys órkenietteriniń mádenietterine qarsy kontrkýltýra jasaýdan;

– aýylshyl patriottyq turǵydan qalaǵa jáne onyń turǵyndaryna qarsy  ideialar kótergen shyǵarmalar jazýdan;

– kórkem shyǵarmaǵa arqaý bolýǵa tatymaityn taqyryp retinde, ásirese án janrynda, týystardy jyrlaýdan bas tartýy kerek.

Týystar týraly án shyǵarý – qazaqi otbasylyq sýbkýltýra. Onyń zamanaýi ónermen úsh qainasa sorpasy qosylmaidy. Avtorlardyń kórkem ónerdiń missiiasy men muratyn túsinbeitinin aiǵaqtaityn faktorlardyń saldarynan týyndaǵan oǵash qubylys. Jeke adamnyń jaqyn týysyna qatynasy salihaly óner shyǵarmasy sýretteitin obekt bola almaidy. Ol avtordyń sanasynyń turmys aiasynda qamalyp qalýynyń «jemisi», onyń dúnietanymynyń tarlyǵyn, intellektiniń shekteýliligin, mádenietiniń tómendigin kórsetedi. Ózin ózi qadirleitin aqyn, kompozitor bul taqyrypqa óleń jazyp, án shyǵarýdan, al ánshi ony oryndaýdan bas tartýy kerek.

* * *

Qazaq ziialy qaýymy kórkem mádeniet aiasynda tómendegi trendterdi júzege asyrýǵa tyrysýy kerek:

– basqarýda, qarajat aiasynda, bizneste, ónerkásip oryndarynda, halyqaralyq uiymdarda qyzmet etip júrgen, eldegi saiasi-quqyqtyq, áleýmettik ómirge belsendi aralasatyn, óz qolymen azamattyq qoǵamdy qurýǵa kirisip júrgen, rýhani damý ústindegi, zamanaýi qala adamynyń beinesi somdaýymen, indýstriialy qoǵam ómirin kórkem sipattaýymen qazaq tilinde jasalyp jatqan ulttyq ádebiet pen óner týyndylaryna kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzý;

– demokratiialyq úderistermen bailanysty dúniejúzinde bolyp jatqan iri oqiǵalar men qubylystardy kórkemdikpen igerý, kórkem shyǵarmalar arqyly aldyńǵy qatarly Batys qoǵamdarynyń qundylyqtaryn buqaralyq sanaǵa sińirý;

– qazaq teatrlary úshin qazirgi zaman adamynyń ómiri men qyzmetin, qoǵammen araqatynasyn, áleýmettik belsendiligin, ómir súigishtigin, qysyltaiań shaqtarda jol taýyp shyǵatyn intellektin, optimizmin, kóńil aýanyn, armanyn, tolǵanystaryn sipattaityn kórkem dramatýrgiia jasaý. Shyn maǵynasynda «ulttyń mektebi» deńgeiine jetý úshin zamanaýi teatrlar repertýarynyń  ózekti saiasi-áleýmettik dramalardan, qalǵan  mazmuny qazirgi qoǵamnyń dertine dárý bolatyn klassikalyq shyǵarmalardan quralýyn ditteitin, aqtalǵan formýlany eskere otyryp, repertýar saiasatyn durys júrgize bilý;

– klassikalyq mýzykaǵa – simfoniiaǵa, opera jáne balet ónerine erekshe mańyz berilip, intellekti kúshterdi jumyldyrý; ánder ár adamnyń basyna kelýi múmkin, ómirdiń tereń qoinaýlaryndaǵy turpatty ahýaldar jyrlanatyn, zamandastardyń sezimderi men armandaryn qozǵaityn, ózekti taqyryptarǵa jazylýy jáne qazaqstandyqtarǵa ǵana emes, kez kelgen adam túsinetin jáne qabyldai alatyn deńgeide oryndalýy;

– kórkem ónerdiń dástúrli túrlerin damytý qazaq tiliniń normalaryna sai oiyn jetkize alatyn, jeke bas mádenieti men intellekti joǵary, JOO-da arnaiy baǵdarlamamen daiyndalǵan mamandardyń kúshimen júzege asyrylýy kerek.

* * *

Zamanaýi qazaq jazýshysy aldymen tilin jónge keltirýi, villanolekt qoiyrtpaǵynan arylyp, tildi indýstriialy qoǵam ómirin reprezentatsiialai alatyn deńgeide meńgerip, shyǵarmalaryn qazirgi zaman adamy túsinetindei, onyń ideialaryn qabyldaityndai jáne qoǵamynyń rýhani múddelerine sai keletindei etip jazýǵa mindetti.

Kórkem ádebiette ǵana emes, jalpy ulttyq mádeniet aiasynda qalyptasqan konstelliatsiiany ańǵarý jáne olardyń damý perspektivasyn aiqyndaý úshin filosoftardy, sotsiologtardy, áleýmettik psihologtardy, ózge qoǵamdyq-gýmanitarlyq mamandyqtar ókilderin tarta otyryp, diskýrstar uiymdastyrý udaiy úderiske ainalýy kerek.

Kórkem ónerdiń demokratiialylyǵy negizinde qoǵamda demokratiia ornaitynyn ár ziialy esinde saqtaýy kerek.

Qanaǵat JÚKEShEV, "Juldyz" jýrnaly