قازاق تٸلٸندە قانداي مەدەنيەت جاسالدى?

كٸشكەنتاي قوڭىز ٷلكەن قوڭىزعا سۇراق قويىپتى:

– ەكە, بٸز نەگە كٶڭدە ٶمٸر سٷرەمٸز? انا

كٶبەلەكتٸ قاراشى, الۋان تٷستٸ گٷلدەردٸڭ ٷستٸندە

ۇشىپ جٷرەدٸ, سولاردىڭ نەرٸن سورادى.

ەكە-قوڭىز شاتاسىنا بىلاي جاۋاپ بەرەدٸ:

بۇل سەنٸڭ وتانىڭ-عوي, جانىم-اۋ,  وتانىڭ.

انەكدوتتان

شارۋانىڭ ٶمٸرٸن يدەالداۋ زيياندى جەنە قاۋٸپتٸ.

م.گاندي

ەدەبيەتسٸز دەموكراتييا,

دەموكراتيياسىز ەدەبيەت جوق.

ج.دەرريدا

 

قازٸرگٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ بارىن باجايلاپ, ٶمٸر تىنىسىن كٶز الدىعا كەلتٸرۋ ٷشٸن ونى ٶركەنيەتتەردٸڭ ومىرىلۋى تەوريياسى تۇرعىسىنان تالداپ باعالاۋ كەرەك. ٶركەنيەتتەر يندۋسترييالى جەنە اگرارلى بولىپ بٶلٸنٸپ تٷسكەندە, قازاقتار ولاردىڭ دامۋ جاعىنان ارتتا قالعان باسقىشىنان تابىلدى. دەمەك, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ سيپاتى مەن رۋحاني دٷنيەدە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سىرلارىن دا ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ ارعى جاعىنداعى جاعدايلارمەن تٷسٸندٸرگەندە وعان بەرٸلگەن باعا وبەكتيۆتٸ بولا الادى.

كٶركەم ەدەبيەت جەنە يدەولوگييالىق كەيٸپكەرلەر 

قازاقستاندا سوناۋ XIX عاسىردىڭ ٶزٸندە-اق ش.ۋەليحانوۆ, ى.التىنسارين, اباي سىندى اقسٷيەك ەۋلەتتەردەن شىققان ۇلىلاردىڭ قولىمەن كلاسسيكالىق مەدەنيەتتiڭ iرگەتاسى قالانعان بولاتىن. XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنۇلى, م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆ, ش.قۇدايبەردiۇلى, م.ەۋەزوۆ جەنە باسقا كٶركەمٶنەر قايراتكەرلەرٸ بۇل ۇلى ميسسييانى ارى قاراي جالعاستىردى. كٶپسالالى, كٶپجانرلى قازاق ۇلتتىق ەدەبيەتٸ دٷنيەگە كەلٸپ, ٶزگە حالىقتار ەدەبيەتتەرٸمەن تەرەزەسٸ تەڭ دەڭگەيدە, قاناتتاس دامي باستادى. نەگٸزگٸ جانرلار پروزادا, پوەزييادا, دراماتۋرگييادا جاڭا ەسٸمدەر پايدا بولىپ, جاڭا روماندار, پوەمالار, پەسالار جارىق كٶرٸپ, حالىق اراسىنا تارالا باستادى.

الايدا, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تەۋەلدٸلٸك جاعدايدا ٶمٸر سٷرۋٸنەن, تيٸسٸنشە, مەتروپولييا جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتتىڭ شەڭبەرٸنەن تىس ەرەكەت ەتە الماۋىنان, كەڭەس بيلٸگٸ ورناعاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدەگٸ قازاق ەدەبيەتٸندە ەر تٷرلٸ ٷردٸستەر كٶرٸنٸس بەرٸپ جاتتى. اتالعان پروگرەسشٸل باعىتقا  قاراما-قارسى تاپتىق-يدەولوگييالىق باستاۋلاردان تامىر الاتىن ەكٸنشٸ ٷردٸس پايدا بولدى. كەڭەس زامانىنىڭ تالابى بويىنشا, كٶركەم ٶنەر بيلٸكتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتىنىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا ٷلەس قوسۋعا مٸندەتتٸ بولاتىن. سول تالاپقا ساي تٶمەنگٸ تاپتان شىققان كەيبٸر جازۋشىلار ٶز سوسلوۆيەسٸ ٶكٸلدەرٸن دەرٸپتەپ شىعارمالار جازدى.

ب.مايلين مىرقىمبايدى, س.مۇقانوۆ شوقپىتتى ٶز زامانىنىڭ قاھارماندارى رەتٸندە سومدادى. بولشەۆيكتٸك يدەولوگييا تۇرعىسىنان العاندا وسىنداي كەيٸپكەرلەردٸ سومداعان شىعارمالار قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ جەتٸستٸكتٸ ٷلگٸلەرٸ بولىپ سانالدى. بۇدان كەيٸنگٸ كەزەڭدە قازاق جازۋشىلارىنىڭ ٷلكەن توبى وسى ٷردٸستٸ جالعاستىردى. ٶز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتٸپ ولار جوعارىدا اتالعان كەيٸپكەرلەردٸڭ رۋحاني ٸزباسارلارىن تاڭداپ الدى, شالاساۋاتتى, ەسەرسوق, قييالي, ماسكٷنەم ادامدار ۇنامدى كەيٸپكەرگە اينالىپ, ٷلگٸ رەتٸندە سيپاتتالاتىن بولدى. وسىلاي قازاق ەدەبيەتٸندە ۇنامدى قاھارمان ۇعىمى تٶڭكەرٸلٸپ تٷستٸ.

سولاردىڭ بٸرٸ و.بورانباەۆ دەگەن اۆتوردىڭ «ەڭگٷدٸك» اتتى شىعارماسىنىڭ باس كەيٸپكەرٸ – قولى نەگە تيسە, سونى بٷلدٸرەتٸن, ٸستەگەن ٸسٸندە وپا جوق, جٷرسە سٷرٸنەتٸن, جٷگٸرسە جىعىلاتىن, ەسٸ كٸرەسٸلٸ-شىعاسىلى ەڭگٷدٸك, وعان قوسىمشا, ماسكٷنەم ادام. اۆتورلىق رەماركا بويىنشا كەيٸپكەردٸڭ ۇنامدى قاسيەتٸ – ونىڭ وتانىن سٷيەتٸنٸ: «اۋرۋ, ماسكٷنەم بول, تەك بيلٸككە كٶز سالما, ساياساتتان اۋلاق جٷر, «وتانىمدى سٷيەمٸن» دەگەن ۇراننىڭ كٶلەڭكەسٸندە يتشٸلەگەن ٶمٸرٸڭدٸ سٷرە بەر. بيلٸك قالاي ايداسا – سولاي جٷرسەڭ بولدى, سوندا سەن جاقسىسىڭ!» رۋحاني مەشەۋ, نادان, مەدەنيەتسٸز, بٸلٸمسٸز ادامنىڭ «ۇنامدى» بەينەسٸن جاساۋ كەڭەستەك يدەولوگييانىڭ ينەرتسيياسى رەتٸندە ەلٸ ورىن الىپ كەلەدٸ. وسى شىعارما م.ەۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق تەاتردىڭ رەپەرتۋارىنان مىعىم ورىن الىپ, ۇزاق ۋاقىت ساحنادان تٷسپەدٸ.

* * *

عاسىردىڭ ەكiنشi جارتىسىندا ەدەبيەت كٶكجيەگٸندە ٶز قولتاڭباسىن الىپ كەلگەن جاڭا ەسٸمدەر كٶبەيە تٷستٸ. ە.نۇرپەيٸسوۆتىڭ, ە.ەلٸمجانوۆتىڭ, ب.مومىشۇلىنىڭ, م.ماعاۋيننٸڭ, ق.جۇمادٸلوۆتٸڭ, ە.كەكٸلباەۆتٸڭ, جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ, ت.احتانوۆتىڭ, ق.مۇحامەتجانوۆتىڭ, ح.ەرعاليەۆتٸڭ, ت.جاروكوۆتىڭ, ق.بەكحوجيننٸڭ, و.سٷلەيمەنوۆتىڭ, م.ماقاتاەۆتٸڭ جەنە ولار قاتارلى كٶپتەگەن ٶزگە جازۋشىلار مەن اقىنداردىڭ شىعارمالارى ٶز دەۋٸرٸنٸڭ كٶركەمدٸك دەڭگەيٸنٸڭ ەتالونى ٸسپەتتٸ بولدى.

1960 جىلداردىڭ ٸشٸندە مۇرات ەۋەزوۆتىڭ يدەيالىق دەم بەرۋٸمەن جەنە  ۇيىمداستىرۋىمەن مەسكەۋدە وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ «جاس تۇلپار» ۇلتتىق-دەموكراتييالىق بەيرەسمي ۇيىمى پايدا بولدى. بۇل ۇيىم قازاق جاستارىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ٶسۋٸنە, رەسپۋبليكادا جەنە ودان تىس جەرلەردە قوعامدىق-ساياسي ويدىڭ ٶركەندەۋٸنە بەلگٸلٸ دەڭگەيدە ەسەر ەتتٸ. بۇدان كەيٸنگٸ كەزەڭدە ۇلت-ازاتتىق يدەيالارى قازاق جازۋشىلارىنىڭ تاريحي روماندارىنان كٶرٸنٸس تاپتى. تاريحي-پاتريوتتىق تاقىرىپقا قالام تارتقانداردىڭ العاشقىلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ س.سماتاەۆ «ەلٸم-اي» رومانىن جازدى. 70 جىلدار ٸشٸندە قازاق پروزاسىندا تاريحقا نازار اۋدارۋ جاڭا يمپۋلسپەن جالعاسىن تاپتى. ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ روماندارى بۇقارالىق سانادا رەفلەكسييا تۋدىرىپ, قولدان قولعا ٶتٸپ جاتتى.

كەيٸنٸرەك كەيبٸر وزىق ويلى قالامگەرلەر ەكٸنشٸ ۇستاز ەل فارابي, ابىلاي حان, قابانباي باتىر جەنە سولار سيياقتى شىنايى ۇنامدى قاھارمانداردىڭ بەينەلەرٸن سومداعان تۋىندىلار بەردٸ. ولار اتالعان كەزەڭدەگi قازاق قاۋىمىنىڭ تالعامى مەن تالاپتارىن بiرشاما قاناعاتتاندىراتىن ەدi. سونىسىمەن وقىرمانداردىڭ ٸلتيفاتىنا بٶلەنٸپ, كٶركەم ەدەبيەتتە ٶزٸندٸك ٸز قالدىردى.

* * *

XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى قازاق ەدەبيەتٸندە م.ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنا» ەلٸكتەپ ٸرٸ قوعامدىق جەنە مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸن سيپاتتاپ جازعان ديلوگييالار مەن تريلوگييالار قاپتاپ كەتتٸ: «اققان جۇلدىز», «اقان سەرٸ», «جاياۋ مۇسا», «سۇلتانماحمۇت», «قىزىل جەبە», «مۇحتار جولى», ت.ب. بۇل كٶپتومدىقتار اۆتورلاردىڭ بەينەلەردٸ كٶركەمدٸكپەن كٶرە بٸلگەنٸنەن ەمەس, كەيٸپكەر رەتٸندە سومداپ وتىرعان قايراتكەردٸڭ بەدەلٸنە سٷيەنٸپ نىساناعا جەتۋدٸ كٶزدەۋدەن تۋىنداعان شىعارمالار بولىپ شىقتى. سوندىقتان ولاردىڭ ەشقايسىسى مەتر سومداعان دەڭگەيگە جەتە المادى. ٶيتكەنٸ, ەلٸكتەۋدەن تۋعان تۋىندىنىڭ ساپا جاعىنان ەشقاشان ەلٸكتەتكەن نۇسقاعا جەتە المايتىنى بەلگٸلٸ.

قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ اۋىلشىلدىق دەرتٸ 

الايدا, وسى كەزەڭنەن باستاپ ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ اياق الىسىندا ەكٸنشٸ, نەگاتيۆتٸ ٷردٸس كٶرٸنٸس بەرە باستادى. XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا قازاق ەدەبيەتٸندە بٸر وقشاۋ باعىت پايدا بولدى. ول باعىت 60-جىلداردان باستاپ ەدەبيەتكە اۋىل مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ كەلگەن, بالالىق شاقتارىن سوندا ٶتكٸزگەن, اۋىل مەنتاليتەتٸن تاسۋشى جازۋشىلاردىڭ ٷلكەن شوعىرىنىڭ شىعارمالارىنان كٶرٸنٸس بەردٸ. ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ «شەستيدەسياتنيكتەر» دەگەنگە ۇقساستىرىپ, قازاق ەدەبيەتشٸلەرٸ ولاردى  «الپىسىنشىجىلدىقتار» دەپ اتادى. ولار دەۋٸر ٶلشەمٸمەن, قازاق اۋىلىنىڭ ورتا جەنە اعا بۋىن وقىرماندارىنىڭ تالعامى تۇرعىسىنان شامالاعاندا بٸرسىدىرعى تەۋٸر شىعارمالار بەردٸ. اۋىل تۇرمىسىن, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ پسيحولوگيياسىن شىنايى سيپاتتاعان پوۆەستەردٸ وقىرمان قاۋىم جىلى قابىلدادى. سوندىقتان, XX عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ جەتٸستٸكتٸ جىلدارى دەپ باعالاندى. 

ەرينە, قازاق «الپىسىنشىجىلدىقتارى» دارىننان قۇرالاقان ەمەس ەدٸ, اراسىندا قالام ۇستاي بٸلەتٸن, قابٸلەتتٸلەرٸ دە از بولمادى. ولاردىڭ ەدەبيەتكە دەگەن ىنتاسى مەن قۇلشىنىسى دا جوعارى بولدى. ولار شىعارماشىلىق وبەكت رەتٸندە ٶزدەرٸنە جاقىن ستيحييا – اۋىل تۇرمىسى تاقىرىبىن تاڭدادى. جازعاندارىندا ٶزدەرٸ كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن اۋىل ادامىن بەينەلەدٸ, سيۋجەتتٸ سولاردىڭ ٸستەگەن ەرەكەتتەرٸنە قۇردى, تەك سولاردىڭ قولايىنا جاعاتىن, سولار سٷيسٸنٸپ وقيتىن شىعارمالار جازۋعا تىرىستى.

سىرتتاي قاراعاندا, اۋىلدان شىققان ادامنىڭ ٶسٸپ, وقىپ, جەتٸلٸپ, جازۋشى بولعاننان كەيٸن ٶزٸ ٶسكەن ورتاسى – اۋىلى جايلى جازۋىنىڭ جەنە كەيٸپكەردٸ وندا تۇراتىن, ەڭبەك ەتەتٸن ادامدار اراسىنان ٸزدەۋٸنٸڭ ٶزٸندٸك قيسىنى بار ەكەنٸ دە راس. بٸراق وسى دەۋٸردەگٸ قازاق ەدەبيەتٸنە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلگەن ادام بۇل ايادا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ استارىنان جالپى ۇلتتىڭ رۋحاني دامۋىنا كەرٸ ىقپالى بار تٷيتكٸلدەردٸڭ بولىپ جاتقانىن اڭعارعان بولار ەدٸ.

اۋىلشىل  جازۋشىلار  ەلەۋمەتتٸك  ٶمٸردە  بولىپ  جاتقان  قۇبىلىستاردى ناتۋراليستٸك  تەسٸلمەن سيپاتتاۋدان ارىعا بارا المادى. ولار اۋىل ادامىنىڭ سوڭىنان ەرۋدٸ عانا بٸلدٸ. جازعاندارىندا وقىرمانمەن كەرٸ بايلانىستى جٷزەگە اسىرۋعا سەپتٸگٸ تيەتٸن, پروگرەسشٸل يدەيا, جاڭا وي بولمادى. شىعارمالارىنىڭ فابۋلاسى بٸرٸنٸكٸ ەكٸنشٸسٸنٸكٸنە  ۇقساپ تۇردى, اۋىل تۇرعىندارىنان باسقا وقىرمانداردى  قىزىقتىرا المادى. ولارعا ايتىلار ۋەج مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ.

ەڭ باستىسى, «الپىسىنشىجىلدىقتاردىڭ» كٶركەم ەدەبيەت ارقىلى حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرمەك يدەياسى وقشاۋ بولدى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقتاردى اۋىلدان شىعارماۋ, قالاعا جٸبەرمەۋ باعىتىن تاڭداۋىمەن, ەدەبيەتكە, جالپى مەدەنيەتكە عانا ەمەس, ۇلتتىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك ٶرلەۋ جولىنا توسقاۋىل قويدى. جازعاندارىنىڭ بەرٸندە نەگٸزگٸ جەلٸ رەتٸندە قالانىڭ كٶلەڭكەلٸ جاقتارىنىڭ فونىندا اۋىلدى يدەالداۋدى ۇستاندى, جاستاردى اۋىلدان كەتپەۋگە, قالاعا قونىس اۋدارماۋعا ٷگٸتتەدٸ, شىعارمالارىن ٶركەنيەتتەن قاشۋ يدەياسىن قازاق اتاۋلىنىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋگە باعىشتادى.

ول كەزدە قازاقتار دەرلٸكتەي اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە جايعاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋمەن اينالىساتىن. قالادا تۇراتىن از ساندى قازاقتار, تٸلدٸك ورتا بولماعاندىقتان, ورىسشا سٶيلەپ, تٸلدٸك سەيكەستٸلٸگٸنەن ايىرىلىپ قالاتىنداي جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتتى. قازاقتاردىڭ ٶز جەرٸندە ۇلتتىق ازشىلىق جاعدايعا تٷسۋٸ, ٶنەركەسٸپتٸ قالالاردىڭ دەرلٸكتەي بەرٸن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ جايلاپ الۋى, ورىس تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸنٸڭ جىل ٶتكەن سايىن ارتا تٷسۋٸ, قالادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ورىس اراسىندا جۇتىلىپ, ورىس تٸلٸنە ويىسا باستاۋى قازاق مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ساناسىنا ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ ەندٸگٸ ٶمٸرلٸك تىنىس الاتىن جەرٸ – تەك قانا قازاق اۋىلدارى دەگەن تٷسٸنٸكتٸ تۋدىرعان ەدi.

ۇستانعان باعىتتارىنىڭ دۇرىستىعىنا مىعىم سەنگەن قازاق جازۋشىلارىنىڭ دەنٸ دٸتتەگەن نىساناعا جەتۋ ٷشٸن, تٸل مەن ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن, قايتكەندە ونىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعان مەدەنيەتتەرمەن جۇتىلىپ كەتۋٸن بولدىرماۋ ٷشiن جانتالاسا قارمانۋ كٷيٸن كەشتٸ, جانكەشتٸ ەرەكەتتەرگە بوي الدىردى. ولاردىڭ قولىنداعى بٸردەن بٸر قۇرال – سٶز بولاتىن. سونىڭ ٶزٸندە ول سٶز كوممۋنيستٸك يدەولوگييا شەڭبەرٸنەن شىقپاۋى تيٸس.

وسى تۇستا قازاق جازۋشىلارىنىڭ دٸتتەگەنٸ بولا قالدى. ولاردىڭ دٶيدالا كەتكەن, كەسٸرلٸ باعىتىن قازاقستان ٷكٸمەتٸ ۇتىمدى پايدالانىپ, «قازاق جاستارىن اۋىلدى جەرلەردە تۇراقتاندىرۋ» تۋرالى قاۋلى شىعارىپ بەردٸ. قازاق اۋىلشىلدارىنا داڭعىل جول وسىلاي اشىلدى. ەدەبيەت پەن كٶركەم ٶنەر قازاقتىڭ اۋىلدان كەتپەۋٸ كەرەك ەكەندٸگٸن نەسيحاتتايتىن بٸردەن بٸر قۇرالعا اينالدى. جازۋشىلار ەندٸ بار شىعارماشىلىق قۋاتى مەن جٸگەرٸن قازاقتى اۋىلدان كەتٸرمەۋ ٷشٸن سارقا جۇماسۋعا بەلسەنە كٸرٸسٸپ كەتتٸ.

 قازاق جازۋشىلارى اۋىلدىڭ سٷرەڭسٸز تۇرمىسىن سۋرەتتەيتٸن, ونىڭ قالادان «ارتىقشىلىعىن» جان سالا دەرٸپتەيتٸن, شارۋادان شىققان «ۇنامدى» كەيٸپكەرلەرٸ بار شىعارمالاردى تٶپەپ بەرە باستادى. سيۋجەتٸ, يدەياسى, كەيٸپكەرلەرٸ دە بٸرٸ بٸرٸنەن اۋمايتىن روماندار مەن پوۆەستەرٸندە ولار بوراندا قاسقىرمەن الىسقان شوپاننىڭ, جەر جىرتىپ جٷرگەن مەحانيزاتوردىڭ, فەرماداعى ساۋىنشىنىڭ, كەڭەستٸك بەلسەندٸلەردٸڭ, سٷيگەنiن قىرماندا كەزدەسۋگە شاقىراتىن تراكتورشىنىڭ, بiر كەسەك ناندى دوسىمەن بٶلiسەتiن ينتەرنات تەربيەلەنۋشiسiنiڭ, قالاداعى «قاتىگەز» ەكە-شەشەسiنەن اۋىلداعى «مەيiرiمدi» قارتتارعا قاشىپ بارا جاتقان جاسٶسپiرiمنiڭ بەينەلەرiن ۇنامدى قاھارماندار ساپاسىندا سومداپ, اۋىل وقىرماندارىن قىزىقتىرۋعا تىرىستى. مەكتەپ بٸتٸرە سالىپ, قوي باعۋعا شىققان كومسومول مٷشەسٸنٸڭ ٶمٸرٸ ولاردىڭ سٷيٸكتٸ سيۋجەتٸنە اينالدى.

الايدا, جازۋشىلار مەيٸرٸمدٸلٸك, اقكٶڭٸلدٸلٸك, اڭقاۋلىق, جان تازالىعى سيياقتى ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ ارقالاعان اۋىل ادامىنىڭ بەينەسٸنٸڭ استىندا تاريح كٶشٸنەن اداسىپ قالعان حالىقتىڭ قاراڭعىلىعى مەن ارتتا قالۋى دەرٸپتەلٸپ جاتقانىن سەزبەدٸ. بارىن سالىپ, جارتى عاسىر بويى قالا ٶركەنيەتٸن وقىرمان الدىندا جاعىمسىز قىرىنان بەينەلەۋدٸڭ تٷبٸندە ەلدٸ قانداي ورعا اپارىپ جىعاتىنىن اڭعارمادى. ولاردىڭ سيپاتتاۋىنشا, قالا –  مورالدىق جاعىنان ازعان, مەيٸرٸمسٸز, قاتىگەز ادامدار تۇراتىن, قورقىنىشتى ورتا. قالاعا بارماۋ كەرەك, بارساڭ ادامشىلىقتان ايىرىلىپ قالاسىڭ, بويىڭداعى ۇلتتىق, وتانشىلدىق سەزٸمدەردٸڭ بەرٸ جوعالادى.

بۇل تۇستاعى مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸسٸ اۋىلشىل اۆتورلاردىڭ ويلاۋ ستيلدەرiنiڭ بiرجاقتىلىعىندا, ايماقتىق شەكتەۋلiلiگiندە, شىعارمالارىنىڭ تاقىرىبىندا, سومداعان قاھارماندارىنىڭ بەينەلەرٸندە عانا ەمەس, باستىسى, ولار كٶتەرگەن يدەيالارىندا بولاتىن. ولار جازعاندارىندا اۋىل ٶمٸرٸن كٶركەمدەپ قانا قويعان جوق, قازاقتى اۋىلدان كەتپەۋگە شاقىردى, مالشىلىقتى دەرٸپتەدi, مەشەۋلٸكتٸ ٸلتيفاتپەن سيپاتتادى, شىعارمالارىندا وسى باعىتتى يدەولوگييا رەتiندە بەتكە ۇستادى. وسىلاي, ەدەبيەتتٸڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ نىسانالايتىن يدەياسى اۋىل بولىپ, كٷللٸ قازاقتىڭ ميىنا سٸڭٸپ, ساناسىنا بەكٸپ الدى. اۋىلدىڭ «ارتىقشىلىعىن» پەش ەتۋدi دiتتەۋدiڭ استارىندا يندۋسترييالى قوعامعا سٸرەسكەن, ماعىناسىز قارسىلىق جاتتى. كٶركەم ەدەبيەتتە «اۋىل اۋرۋى» نەمەسە «اۋىلشىلدىق» دەگەن ٷردiس وسىلاي قالىپتاستى. بۇل جىلدارى كٶركەم ەدەبيەت ارقىلى اۋىلدى دەرٸپتەپ, ەلەۋمەتتٸڭ تٷبٸنەن شىققان «ۇنامدى» قاھارماندارىن سومداۋدا س.جٷنٸسوۆ, ب.نۇرجەكەەۆ, ب.بوداۋباەۆ, ب.مۇقاەۆ, ت.نۇرماعامبەتوۆ, ق.تٷمەنباەۆ, ە.ساراەۆ, د.ەشٸمحانوۆ, تاعى باسقالار ەرەكشە بەلسەندٸلٸك كٶرسەتتٸ (قاراڭىز: ق.جٷكەشەۆ. قالاعا نەگە قىرىن قارايمىز? قازاق ەدەبيەتٸ, 13.01.1984; اۋىلشىلدىقتى اسقىندىرمايىق. جۇلدىز, № 9.1988; ەلەۋمەتتiك-پسيحولوگييالىق بەيiمدەلۋ جەنە وبراز شىنايىلىعى // ۋاقىت جەنە قالامگەر, ا.: جازۋشى, 1990, 107-124 ب.ب.).

* * *

كٶركەم ەدەبيەتتە قازاقتى اۋىلدا تۇراقتاندىرۋ يدەياسىن بۇقارانىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋدٸ قازاق جازۋشىلارى نەگiزiنەن ٷش ەدەبي تەسiلمەن:

ا) سالىستىرمالى اسسوتسياتسييا;

ە) تiكەلەي ٷگiت;

ب) اۋىلدى يدەالداۋ ەدiستەرiمەن جٷزەگە اسىردى.

سالىستىرمالى اسسوتسياتسييا ەدiسi بويىنشا اۋىل مەن قالا قاراما-قارسى الىنىپ, اۋىلدىڭ جاعىمدى جاقتارى مەن اۋىل ادامىنىڭ ۇنامدى قىلىقتارى قالانىڭ كٶلەڭكەلiتۇستارىمەن, قالا ادامدارىنىڭ كەمشiلiكتەرiمەن قاتار ۇسىنىلادى. قالا ادامدارىنىڭ «ەكٸجٷزدٸلٸگٸ», «قاتىگەزدٸگٸ», «سۇمپايىلىعى» اۋىل ادامدارىنىڭ «ادالدىعىنىڭ», «ٸزگٸلٸكتٸلٸگٸنٸڭ» استارىندا ەشكەرەلەنەدٸ. قالانىڭ «بۋىرقانعان», «قاتۋلى» ٶمٸرٸ اۋىلدىڭ «ەرتەگٸدەگٸدەي مامىراجاي» تٸرشٸلٸگٸنٸڭ فونىندا سالىستىرا سيپاتتالادى.

ەكiنشi تەسiل بويىنشا اۋىل تۋرا ٷگiتتەلەدi, قالاعا كەتiپ قالعان جاستى اۋىلعا شاقىرۋ نەمەسە تۋعان اۋىلدان كەتپەۋ كەرەك ەكەندiگiن اۆتور  ارسەنالىنداعى تروپتار مەن گيپەربولالاردى جەرٸنە جەتە پايدالانا وتىرىپ, كٶركەمدٸك شەبەرلٸكپەن نەسيحاتتايدى.

اۋىلدى يدەالداۋ تەسiلi بويىنشا اۋىل مەن قالا قاتار الىنىپ قاراستىرىلمايدى جەنە كەتٸپ قالعاندارعا «اۋىلعا كەلiڭدەر», «قالاعا جولاماڭدار»  دەگەن اشىق نەسيحات تا جٷرگiزiلمەيدi. اۋىل ٶمiرi مەن تۇرمىسى عانا الىنىپ, ونىڭ سالتتارى مەن دەستٷرلەرٸ كٶڭٸلگە قونىمدى, جٷرەككە جىلى تيەتٸندەي, قوي ٷستٸندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان ورناعانداي سۋرەتتەلدi.

ۆ.گ.بەلينسكيي «1847 جىلعى ورىس ەدەبيەتٸنە كٶزقاراس» دەگەن جىل ەدەبيەتٸن قورىتىندىلاعان  ماقالاسىندا  سول  كەزەڭنٸڭ ٶنەرٸنٸڭ «ايانىشتى كٷيٸ» تۋرالى قىنجىلا بايانداي  وتىرىپ, «بۇل ٶنەر اينالاسىندا قايناپ جاتقان ٶمٸردٸ كٶرمەگەندەي, بارلىق تٸرشٸلٸك  اتاۋلىعا, زاماناۋيعا, شىندىققا مويىن بۇرماي, كٶزٸن جۇمىپ الىپ, شابىتتى كەلمەسكە كەتكەن ٶتكەننەن ٸزدەيدٸ, سودان ادامدار باياعىدا سۋىنىپ كەتكەن, ەشكٸمدٸ قىزىقتىرمايتىن, جىلىتپايتىن, ٸڭكەرلٸك سەزٸمٸن وياتپايتىن دايىن يدەالداردى تەرٸپ الادى» [بەلينسكيي ۆ.گ. ۆزگلياد نا رۋسسكۋيۋ ليتەراتۋرۋ 1847 گودا // پسس. ت. 10. م.: يزداتەلستۆو اكادەميي ناۋك سسسر, 1956. 311-ب.] دەپ جازعان ەدٸ. تاريحي انالوگييا بۇدان بٸر جارىم عاسىر بۇرىنعى ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ احۋالدىڭ XX عاسىردىڭ II جارتىسىنداعى قازاق ەدەبيەتٸندە قايتالانىپ وتىرعانىن وسىلاي العا تارتادى. قازاق ٶنەرٸنٸڭ كٷيٸن انىقتاپ بەرەتٸن بۇدان ارتىق وبەكتيۆتٸ سيپاتتامانى ٸزدەپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق. 

اۋىلشىلدىق باعىتتى بەكەم ۇستانعان, ونى سٷيٸكتٸ تاقىرىبىنا اينالدىرىپ العان جازۋشىلاردىڭ كەيبٸر ۋەجدەرٸ كٶڭٸل اۋدارارلىقتاي. اۋىل جەنە اۋىل ادامدارى تۋرالى بۇعان دەيٸن ايتىلىپ جٷرگەن گەوگرافييالىق تەزيستەرٸن قايتالاي كەلٸپ, جازۋشى ە.ساراەۆ, اۋىلدىڭ اۋاسىنىڭ تازا بولاتىنىن قايتالاپ اشىپ, كٶنە اۋىلدى اڭساۋىن العا جايىپ, وندا قورجىن ٷي مەن تام سالۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ۇسىنىسىن ايتتى. بۇعان قوسىمشا, ول بىلاي دەدٸ: جۇرتىمىزدىڭ تاريحىن, ەدەبيەتٸن, ٶنەرٸن, عىلىمىن – بارلىق رۋحاني بايلىعىن جاساعان اۋىلدان شىققان تٷلەكتەر بولىپتى, حالقىمىزدىڭ ەل باستاعان قايراتتى ۇلدارى, قوعام قايراتكەرلەرٸ, تۋ ۇستاعان كٶسەمدەرٸ مەن باتىرلارى دا وسى اۋىلدان شىعىپتى… تابيعاتپەن ەتەنە اۋىل ٶز پەرزەنتتەرٸنە ٸزگٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸمەن بٸرگە قابٸلەت, تالانت دەگەندٸ دە مولىنان سىيلاعان…» (قازاق ەدەبيەتٸ, 16.11.1984).   

وسى جەردە اقيقات پەن ابسۋردتىڭ قوساقتالا ٶرٸلٸپ كەتكەنٸ سونداي, ەندٸ بۇلاردىڭ اراجٸگٸن اجىراتىپ الۋعا تۋرا كەلەدٸ. وسى ەكٸ فيلوسوفييالىق ۇعىمنىڭ اراسىندا قانداي ايىرما بار? سۇراق قانشالىقتى تەرەڭ بولعانىمەن, ونىڭ جاۋابى بەتتە قالقىپ تۇر. ٶيتكەنٸ, دانالىق ەر قاشاندا قاراپايىم بولادى. اقيقاتتان كەيٸن سۇراق تۋمايدى, بەرٸ بەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولىپ, ورنىنا كەلە قالادى. ال ابسۋردتان كەيٸن, ونى ەستٸگەن ادامنىڭ ويىنا جٷز سۇراق ۇيالايدى جەنە ول سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋ دا وڭايعا سوقپايدى. ابسۋردتىڭ ابسۋردتىلىعىن دەلەلدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. تەك ابسۋردتىڭ اۆتورىنا سۇراق قويۋ ارقىلى تٷپكٸلٸكتٸ ماعىنانىڭ جوقتىعىنا كٶز جەتكٸزۋ تيٸمدٸ.

ەگەر جازۋشى ە.ساراەۆتىڭ ايتقاندارى اقيقات بولسا, وندا مىنا سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋ قيىنعا سوقپاسا كەرەك. سۇراقتار مىنالار: «اۋىلدان شىققان» دەگەندٸ قالاي تٷسٸنۋگە بولادى, اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە دٷنيەگە كەلٸپ, سوندا تۇرىپ, ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانداردى ما? اۋىلدا تۋىپ, كەيٸن كەتٸپ قالعانداردى قاي ساناتقا قوسامىز? قورجىن ٷيدٸڭ زاماناۋي جەيلٸ پەتەرلەردەن قانداي ارتىقشىلىعى بار? «حالقىمىزدىڭ ەل باستاعان قايراتكەرلەرٸ, تۋ ۇستاعان كٶسەمدەرٸ مەن باتىرلارىنىڭ بەرٸ اۋىلدان شىقسا», ٶزدەرٸ «قايراتتى» بولسا, وندا ولار اۋىلدىق حالىق قازاقتىڭ وتارعا تٷسۋٸنە نەگە جول بەردٸ, حالىق نەگە قىرىلدى, نەگە شەتكە قاشتى? قازاقستان بارلانعان تابيعي بايلىقتىڭ قورى بويىنشا دٷنيە جٷزٸندە التىنشى ورىندا تۇر. سولاي بولسا دا, قازاق نەگە كەدەي, نەگە بار تاۋقىمەت قازاقتىڭ باسىنا ٷيٸرٸلگەن? اۋىلدان شىققانداردىڭ ٶزگەلەرگە قاراعاندا «قابٸلەتتٸ جەنە تالانتتى» (دارىندى دەگٸسٸ كەلگەنٸ بولار – ق.ج.) بولاتىنىن قانداي ەدٸسنامامەن, كٸم زەرتتەگەن, نەتيجەلەرٸن قايدان تابۋعا, تانىسۋعا بولادى? اۋىلدان شىققان دارىندىلاردىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك عىلىمعا, تەحنيكاعا, تەحنولوگيياعا قوسقان ٷلەسٸ تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ قايدان تاۋىپ, ولارمەن تانىسۋعا بولادى, ستاتيستيكا قايدا? ەگەر قالالىقتار قابٸلەت پەن دارىننان كەمشٸن بولىپ تۋاتىن بولسا, وندا دٷنيە جٷزٸندەگٸ قالالىق ەلدەر ارتتا قالىپ, اۋىلدا تۇرىپ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ەلدەر (قازاق سيياقتى) نەگە تاسقا شاۋىپ, تٶسكە ٶرلەپ كەتپەگەن? «اۋىلدان عالىم» قالاي شىعادى? اۋىلدىڭ ٶزٸنٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ مەن اكادەمييالارى بار ما? اۋىل كٸتاپتاردى, مونوگرافييالاردى قاي باسپادان شىعارىپ جاتىر? «اۋىلدان شىققان تٷلەكتەر جاساعان رۋحاني بايلىقتىڭ» تۇتاستاي تىعىرىققا تٸرەلٸپ وتىرعانىن, تٸلدٸڭ تەورييالىق مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸردە بٸرٸن شەشٸپ بەرە الماعانىن نەمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى?..

ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ «دەرەۆەنسكايا بولەزن» 

ول كەزدە ورىس تٸلٸن مەڭگەرە قويماعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ وداقتىق مەدەنيەتتٸڭ ۇلانعايىر كەڭٸستٸگٸندە نە بولىپ جاتقانىنان ماعلۇماتتارى تاپشى بولاتىن. كەڭەس ەدەبيەتٸندە بولىپ جاتقان قۇبىلىستار مەن ٷدەرٸستەردەن حابارسىزدىعىن ٶزٸ ەشكەرەلەپ بەرگەندەردٸڭ بٸرٸ سىنشى ب.ساربالاەۆ بولدى. ول سۇراقتى بىلاي قويدى: «ورىستاردا نەگە قالاعا قارسىلىق مەسەلەسٸ قوزعالمايدى? ولار نەگە قالاعا اراشا تٷسٸپ جاتپايدى?» ٸلە ول ٶز سۇراقتارىنا ٶزٸ دايىن جاۋابىن بەردٸ. «ٶيتكەنٸ, - دەپ تٷسٸندٸردٸ قازاق سىنشىسى, – ولاردا مۇنداي تولعاقتى مەسەلە جوق. ولاردا جوق بولسا, بٸزدە بۇل الاڭسىز جوق ەمەس پە?» (قازاق ەدەبيەتٸ, 10.08.1984.).

ەرينە, قازاق سىنشىسى ٶزٸنٸڭ اۋىلىنداعى كيٸز ٷيٸنٸڭ سۇلباسىنداي تانىم كەڭٸستٸگٸمەن قالا مەن دەرەۆنيا اراقاتىناسىنىڭ ورىس ەدەبيەتٸندە سيپاتتالۋىنىڭ تولعاقتى مەسەلەلەرٸنەن حابارسىز بولاتىن. قالا مەن دەرەۆنيانى بٸرٸن بٸرٸنە قارسى قويۋدى الدىمەن باستاعان ورىستار ەكەنٸن, بۇل قۇبىلىستىڭ XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ورىس ەدەبيەتٸندە  «دەرەۆەنسكايا بولەزن» دەگەن اتپەن كٶرٸنٸس بەرگەنٸن اتالعان سىنشى بٸلمەيتٸن. «دەرەۆنيا دەرتٸنە» ۇرىنعاندار دا ورىس «شەستيدەسياتنيكتەرٸ» اراسىنان شىقتى. 60-70 جىلدارى بۇل باعىت ولاردا دا كەڭ قانات جايدى. «دەرەۆەنسكايا پروزا» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. بۇل اعىمنىڭ كەيبٸر ٶكٸلدەرٸ ورىس ەدەبيەتٸنە كٶركەمدٸك جاعىنان بٸرەگەي تۋىندىلار بەردٸ. 

دەرەۆنيانى قىزعىشتاي قورعاپ, وندا تۇراتىن ادامداردىڭ ادامگەرشٸلٸكتٸلٸگٸ مەن ارلىلىعى تۋرالى شىعارمالارىندا عانا ەمەس, قويعان فيلمدەرٸندە دە كٶپ ٶزەك ەتكەندەردٸڭ بٸرٸ ۆ.شۋكشين ەدٸ. ول سٸبٸردٸڭ تۇنىق تابيعاتىن, ورىس دەرەۆنياسى ادامدارىنىڭ ماحابباتىن, ار تازالىعىن, ولاردىڭ اڭقاۋلىعى مەن ساۋاتىنىڭ كەمشٸندٸگٸنەن تۋىنداپ جاتقان وراشولاق ەرەكەتتەرٸمەن قابىستىرا, تابيعي قالپىندا, شىنايىلىقپەن سۋرەتتەدٸ. دەرەۆنيانى ۋاعىزداپ, وعان قارسى قالا ٶمٸرٸنٸڭ كٶلەڭكەلٸ تۇستارىن ەشكەرەلەپ, جاستاردى قالاعا كەتپەۋگە شاقىرعان ماقالالار جازدى. سوندىقتان التايلىق قالامگەردٸڭ شىعارمالارىمەن تانىس بولعان قازاق اۋىلشىلدارى ونى قاتتى قادٸرلەيتٸن. ونى بەتكە ۇستاپ, «رەنەسسانس تۇلعا» دەپ, اۋىل مەن قالا تۋرالى سٶز بولعاندا ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸن ٷلگٸ رەتٸندە كەلتٸرٸپ جاتاتىن.

الايدا, كەيٸنٸرەك ورىس «دەرەۆنياشىلدارى» رايىنان قايتتى. ولار دەرەۆنيا تۇرعىندارىنىڭ مورالدىق قاسيەتتەرٸ جاعىنان قالالىقتاردان «ارتىقشىلىعىن» ۋاعىزداۋدىڭ, جاستاردى دەرەۆنيادا قالۋعا ٷگٸتتەۋدٸڭ, ونداعى ٶمٸردٸ يدەالداۋدىڭ زاماناۋي ٶركەنيەتتٸڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىمەن ٷيلەسپەيتٸنٸن تٷسٸندٸ. بۇعان دەيٸن دەرەۆنياشىلدىعىمەن ايشىقتى كٶزگە تٷسٸپ جٷرگەن ۆ.شۋكشين دە بۇرىن ۇستانعان باعىتىن ٶزگەرتٸپ, «...سەلو مەدەنيەتٸ قالادا جاسالادى. تٷپتەپ كەلگەندە, سەلو مەدەنيەتٸ دەگەن مٷلدەم بولمايدى» [شۋكشين ۆ. ۆوپروسى سامومۋ سەبە // سوبرانيە سوچينەنيي ۆ ترەح توماح. ت.3. م.: «مولودايا گۆاردييا», 1985. 583-ب.] دەپ, دەرەۆنيادا مەدەنيەت بولمايتىنىن مويىنداعان ماقالاسىن جازدى. ال سوڭعى سۇحباتتارىنىڭ بٸرٸندە ول «العاشىندا مەن كرەستياندى دەرەۆنيادا ۇستاپ قالۋعا ەرەكەتتەندٸم. وسى تاقىرىپقا ماقالالار جازۋعا, ٷندەۋ سالۋعا باتىلىم باردى. ارتىنان بۇل قىلىعىمنىڭ كەلەڭسٸزدٸگٸن تٷسٸندٸم» دەپ اعىنان جارىلعان بولاتىن.

80-جىلدارى ورىس ەدەبي باسىلىمدارىندا دەرەۆنياشىل باعىتتاردىڭ اقىلعا سيىمسىزدىعىن ەشكەرەلەگەن, ٶتكٸر پٸكٸرلەر مولىنان جارييالانا باستادى. سولاردىڭ بٸرٸ جازۋشى گەورگيي سەمەنوۆ قالا مەن دەرەۆنيانىڭ اراقاتىناسى حاقىندا بىلاي دەپ جازدى: «مەن دەرەۆنيانى دا, قالانى دا بٸردەي نازار سالا, قىزىعا جازامىن. مەن «قازٸرگٸ زاماننىڭ ادامگەرشٸلٸك تٸرەگٸ – دەرەۆنيا, بەرٸ ناننان باستاۋ الادى, ال نان – دەرەۆنيادا» دەگەندٸ ەستٸگەندە تاڭ قالامىن. جەنە مەن, ەگٸنشٸنٸڭ الدىندا باسىمدى يە وتىرىپ, نەگە بٸز ادامگەرشٸلٸكتٸ تازا گەوگرافييالىق ۇعىمعا تاڭاتىنىمىزدىڭ ماعىناسىنا جەتە المايمىن?» (سەمەنوۆ گ. جيۆىە كارتينى // ليتەراتۋرنايا گازەتا, № 36, 1985). 

ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا قاراعان شاقتا دەرەۆنياشىلدىق اعىم رەتٸندە ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ اسپانىنان سەيٸلگەن تۇمانشا كٶزدەن عايىپ بولدى.

تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸنگٸ كەزەڭنٸڭ ەدەبيەتٸ 

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدە دە قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتتٸڭ ۇستانعان تاقىرىبى مەن مازمۇنى ٶزگەرە قويمادى, سول بۇرىنعىشا, شەكتەۋلٸ, اۋىل ادامدارىنان ٶزگەلەرگە تٷسٸنٸكسٸز, يندۋسترييالى قوعامعا كٸرٸكپەيتiن, اۋىلدان تىس جەرلەرگە تارالمايتىن كٷيiندە قالا بەردi.

2001 ەدەبي جىل قورىتىندىسىندا روماندار تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا ج. دەدەباەۆ بىلاي تالداۋ جاسادى: «جارىق كٶرگەن رومانداردى تاقىرىپتىق-جانرلىق بەلگٸلەرٸنە قاراي ەكٸگە بٶلٸپ توپتاستىرۋعا بولادى: ا) تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان شىعارمالار; ە) ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق تاقىرىپقا جازىلعان شىعارمالار»... (دەدەباەۆ ج. ايتىلار سٶز ەلٸ الدا // قازاق ەدەبيەتٸ, 11.04.2003.)  سولاردىڭ ٸشٸندە بايانداماشى 4 روماندا ادام مەن اڭنىڭ تٸرشٸلٸگٸ ٶزارا بايلانىستا سۋرەتتەلەتٸنٸن اتاپ ٶتەدٸ.

بايانداماشىنىڭ ت.ەلجانتەگٸنٸڭ «قىم-قيعاش تٸرشٸلٸك» رومانى تۋرالى ٸلتيفاتتى پٸكٸرٸ توقتالىپ ٶتۋگە تۇرارلىق. ٶيتكەنٸ, بۇل شىعارما تاعى سول, قالا ادامى مەن اۋىل ادامىن قاتار الا وتىرىپ, ولاردىڭ الدىڭعىسىن جەكسۇرىن, سوڭعىسىن سٷيكٸمدٸ ەتٸپ كٶرسەتەتٸن سالىستىرمالى اسسوتسياتسييا ەدٸسٸمەن جازىلعان.

بايانداماشىنىڭ  تٷيٸندەۋٸنشە: اۆتور «ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق, ادامگەرشٸلٸك سيپاتتاعى مەسەلەلەردٸ كٶتەرگەن... قالاداعى ٷلكەن بالاسىنىڭ تٸرلٸگٸنە, ٸسٸنە اۋرۋ ەكەنٸڭ كٶڭٸلٸ تولمايدى. ونى ٶزٸنٸڭ جانازاسىنا شاقىرىلاتىن ەت جاقىندارىنىڭ تٸزٸمٸنە قوسپايدى.... بٸر ەكە, بٸر انادان تۋعان ەكٸ بالانىڭ ەكٸ تٷرلٸ ٸسٸ, ەكٸ تٷرلٸ قىلىعى, اۋىلداعى ۇلدىڭ جٶنگە, جٷيەگە جٷيرٸكتٸگٸ, كٸسٸلٸگٸ, قالاداعى ۇلدىڭ جاتتىعى, بٶتەندٸگٸ سەكٸلدٸ جايلار وقيعا جەلٸسٸن تٷزەدٸ» (سوندا).

بۇل جەردە ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ قازاق جازۋشىلارىنىڭ تالايىنىڭ شىعارماسىنا ٶزەك بولعان, ٷنەمٸ قايتالاناتىن, سونىسىمەن كٶزقاراقتى وقىرماننىڭ ىزاسىن كەلتٸرەتٸن, تاپتاۋرىن سيۋجەتپەن تاعى ۇشىراسامىز.

قازاقتى ايماقتاندىرۋ يدەياسىنان ەلٸ باس تارتپاي كەلە جاتۋدىڭ كەلەسٸ بٸر مىسالدارىن پوەزييالىق شىعارمالاردان كەلتٸرەيٸك:

 «كەدەيلەنگەن كٶڭٸلگە ەم بولا ما,

كەتكٸم كەلٸپ تۇرادى كەڭ دالاعا.

كٶشٸپ العان قالاعا مەن دە كەششە,..

قالا – مەنٸڭ قاتىگەز ٶگەي انام...» (ي. ساپارباي. بارامىز ەركەك كٸندٸك ەزگە اينالىپ. «جاس الاش» 2014).

«بەت اۋعان جاققا شىقتىم دا,

قالادان  قاشتىم مەن زەڭٸپ,..»  (يا. اماندىقوۆ. ساق اتانىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي. «قازاق ەدەبيەتٸ». 19.09.2014.).

«پويىزدايىن زىمىراپ بارا جاتقان,

قاشىپ بارام دالاعا قالا جاقتان,...» (ت.تۇياقباەۆ. جۇلدىزداردىڭ جانارىن جاساۋراتىپ. «قازاق ەدەبيەتٸ». 19.09.2014. 

بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ?

بۇل كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قازاقتى قالاعا كەلتٸرمەۋ تۋرالى نۇسقاۋىنىڭ كٷشٸ جويىلسا دا, قازاق    جازۋشىلارىنىڭ  سول, باياعىشا, انتيۋربانيزاتسييالىق باعىتتان ايىرىلماي, اۋىلدى نىسانالاۋدان  كٶز جازباي كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. ەدەبيەتتەگٸ جاعداي دا قاز قالپىندا, يدەيا دا, ەدٸس تە, سيۋجەت تە ورنىندا ەكەنٸن ايعاقتايدى.

ەرينە, ەدەبيەت كەڭٸستٸگٸندە تٸرشٸلٸك توقتاپ قالعان جوق. بارلىق جانرلاردا بٸردەڭەلەر جازىلىپ جاتىر. بەلگٸلٸ بٸر مازمۇندىق قۇندىلىق ارقالاعان, ٶزٸنشە كٶركەمدٸك بۇلتارىستارى مەن يٸرٸمدەرٸ بار شىعارمالار دا ۇشىراسادى.  ولار ازداعان تيراجبەن تاراتىلىپ جاتىر. قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٷلكەن كەمٸستٸگٸ – قوعام تىنىسىن اڭعارتاتىن, كٶپشٸلٸكتٸ ەلەڭدەتەتٸن, مازمۇنىمەن, كٶركەمدٸگٸمەن تٷرلٸ پٸكٸرلەردٸڭ تارالۋىنا, تالقىلاۋعا ٶزەك بولا الاتىن, بۇقارا اراسىندا جاندى قىبىر – ميمەسيس تۋدىراتىن شىعارمانىڭ جەتٸسپەۋٸندە.

بۇل رەتتە بەلگٸلٸ قالامگەر مۇحتار ماعاۋيننٸڭ سوڭعى جىلدارى جارىق كٶرگەن شىعارمالارىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا ٶتكٸر سىنشىل تۇرعى ۇستاناتىن, ادۋىندى ويلار ايتا بٸلەتٸن اۆتوردىڭ «مەن», «جارماق» روماندارى تەرەڭ ساياسي-فيلوسوفييالىق استارى بار تولعاۋلارعا تولى, زييالى ٶكٸلٸنٸڭ ٸزدەپ جٷرٸپ وقيتىن شىعارمالارىنا اينالدى.

* * *

الدىمەن ۇلتتىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ باسقا تٸلگە اۋىسىپ كەتۋٸ, سونان كەيٸن قايتا قۇرۋ مەن جارييالىلىقتىڭ جارييالانۋى, اقىرى, شيرەك عاسىرعا سوزىلعان قازاق تٸلٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ديسكۋرس ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ, بٸلٸم بەرۋدٸڭ, عىلىمنىڭ كٷيٸن ايقىنداپ, مەسەلەلەرٸن شەشٸپ بەرە المادى. زييالى قاۋىم «التىن بالىقتى» قويىپ, «سۇر بالىقتى» دا اۋلاي الماي, سول جىرتىق استاۋدىڭ قاسىندا قالىپ وتىر. مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەننەن كەيٸن ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستى جۇمساي وتىرىپ, تٸلدٸ, مەدەنيەتتٸ جەتٸلدٸرۋ ساياساتىن جٷرگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولۋدىڭ دا شاراپاتى تيە قويمادى. مول مٷمكٸندٸك جاعدايىندا شيرەك عاسىر بويى تەر تٶككەننەن كەيٸنگٸ جەتكەن جەرٸمٸز  تاعى سول ستارتتىق مەجەدەن ۇزاي الماۋ بولىپ وتىر. بۇدان بٸر قاتار الاڭداتاتىن سۇراقتار تۋىندايدى.

قازاق ەدەبيەتٸن تاياۋداعى ونجىلدىقتاردا نە كٷتٸپ تۇر? دولبار كٶڭٸل جۇباتارلىق ەمەس. مەدەنيەتتٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتتٸڭ توقىراۋى تۋرالى ەركٸم ايتادى. بٸراق كٶبٸ وتباسىندا, ٸشتەي سىبىرلاپ ايتادى. اشىق ايتۋدان قايمىعادى. ٶيتكەنٸ ولار ەركٸن ادامدار ەمەس. ويىنداعىسىن ايتا الماعانىنا ٸشتەي قىنجىلماي-اق, ٷندەمەي جٷرە بەرەدٸ.

 دەگەنمەن, سوڭعى ۋاقىتتاردا كەيبٸر تانىمال قايراتكەرلەردٸڭ قوبالجۋىن اشىق بٸلدٸرە باستاعاندارى كٶڭٸلگە مەدەۋ ۇيالاتادى. ٶيتكەنٸ, سٶز ٸسكە ۇلاسار دەگەن ٷمٸت تۋادى. ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ پٸكٸرلەرٸ مىنادىي:

«بٷگٸنگٸ پروزامىز ساۋاتسىز. بٸر جولىن شارشاماي وقىپ شىعا المايسىڭ. ماعان بٸر قاپ پروزانى ەكەلٸپ بەرگەندە, جارييالاۋعا تۇراتىن بٸر شىعارما تابا المايمىن... قازٸرگٸ جازۋشىلاردا تابيعاتىنا قونعان ينتەللەكت جوق» (ىسقاق ق. 2011 ەدەبي جىل قورىتىندىسى. قازاق ەدەبيەتٸ. 25-31. 05. 2012 ج.). 

«سۇرعىلت بەلدەۋگە كەلٸپ تٸرەلدٸك (كٶركەم ەدەبيەتتە – ق.ج.). مەملەكەتتٸك سىيلىققا تاتيتىن ەشكٸم دە, ەش شىعارما دا جوق. وبسكۋراتسييا فازاسى تٶنٸپ تۇر» (گ.بەلگەر. پلەتەنيە چەپۋحي. يز 21-ي تەترادي).

«1991 جىلدان باستاپ 2015 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا ەدەبي پروتسەسس توقتاپ تۇر... پوەزييادا جاڭالىق جوق. نەتيجەسٸندە ەدەبي ٶلٸمگە پارا-پار جاعدايعا تاپ كەلٸپ وتىرمىز» (ە. راۋشانوۆ. ٶتٸرٸك ايتپاۋعا, اقيقاتىن ايتۋعا بەل بۋدىم // وبششەستۆەننايا پوزيتسييا. 25.06.2015. سٸلتەمە:http://kitap.kz).

* * *

تەۋەلسٸز زەرتتەۋلەردٸڭ قورىتىندىلارى بويىنشا, قازاق تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ انومال قولدانىلۋ جاعدايى كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ ٸنجۋى مەن مارجاندارىن عانا ەمەس, ەدەبي جۋرنالداردى تولتىرۋعا پايدالاناتىن, ورتا قول روماندار جازۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ەزٸرشە, سالىستىرمالى تٷردە, قالام ۇستاي بٸلەدٸ, قازاقشا مەتٸن جازا الادى دەگەن ساناتقا قوسۋعا بولاتىن, قازاق تٸلٸ انومالدى بەلدەۋگە تولىق كٸرمەي تۇرعاندا تٸلٸ شىققان, كٶزٸ تٸرٸ جازۋشىلار – 55-60 جاس شاماسىنداعى جەنە ودان ەگدەلەر, «اققۋ زارىن» ايتىپ بولعانشا, قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ كەڭٸستٸگٸندە بٸر شاما ديسكۋرستار جالعاسا تۇرادى. اتالعان ساناتتاعى جازۋشىلاردىڭ سوڭعى شىعارمالارى تۇتاستاي قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دە «اققۋ زارى» بولىپ شىعۋى مٷمكٸن. ودان كەيٸن, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت شاماسىندا, بۇل تٸلدە باي جازۋشىلاردىڭ (تٸلٸ مەن ەلەستەتۋٸ جاعىنان ەمەس, سٶزدٸڭ تۋرا ماعىناسىندا), يلليۋستراتسيياسىنىڭ ٶزٸ كٶلەمنٸڭ جارتىسىن الاتىن, مەرەيلٸك-ٶمٸرباياندىق «روماندار» عانا جازىلاتىن بولادى. ودان كەيٸن, قازٸر ەشكٸم سيپاتتاپ بەرە المايتىن ۋاقىت كەلەدٸ. ەگەر...

بۇل – وسى زەرتتەۋلەردٸڭ اۆتورىنىڭ نەمەسە ەلدەبٸر مٷددەلٸ توپتىڭ قييالىنان نەمەسە ولاردىڭ ەموتسيياسىنىڭ جەتەگٸنە ٸلەسۋدەن تۋعان, اسىعىس سينوپسيس ەمەس. قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋ ارەالىن, سٶزدٸك قورىن, قولدانىلۋ پراكتيكاسىن – تٸلدٸڭ يدەيا تۋدىرۋشى جەنە رەپرەزەنتاتسييالاۋشى قابٸلەتٸن باجايلاي وتىرىپ شىعارىلعان قورىتىندى.

گ.تاردتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا «تٸل يدەيالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك كەڭٸستٸگٸن كٶرسەتە الۋى كەرەك» [تارد گ. سوتسيالنايا لوگيكا. س-پب. 1996. س. 130]. يۋ.حابەرماس بەرٸ «تٸلدٸڭ رەپرەزەنتاتسييالاۋشى قىزمەتٸنە تەۋەلدٸ» [حابەرماس يۋ. فيلوسوفسكيي ديسكۋرس و مودەرنە. م.: «ۆەس مير». 2003. س. 268] ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. ەلەمدٸك لينگۆيستيكا عىلىمىندا وسى باعىتتار جەتكٸلٸكتٸ زەرتتەلگەن جەنە وسىلارعا ٷندەس تۇجىرىمدار ايتقان دانىشپاندار از ەمەس. سولارعا يەك ارتا وتىرىپ, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتتٸڭ قازٸرگٸ كٷيٸن – قازاق تٸلٸنٸڭ وي تۋدىرۋشى, يدەيا كٶتەرۋشٸ جەنە ولاردى رەپرەزەنتاتسييالاۋ قابٸلەتٸنٸڭ مٷلدەم ەلسٸرەگەنٸنٸڭ سالدارى دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى.

بٸزدٸڭ زييالى قاۋىمعا بەلگٸلٸ بٸر كەڭەستەر ايتپاستان بۇرىن, ٶزگە جانرلارداعى جاعدايدى سارالاي كەلٸپ, ەدەبيەت پەن مەدەنيەتتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىرعان كونستەللياتسيياعا عىلىمي دەيەكتٸ, كۆاليفيكاتسييالى باعا بەرٸپ الۋ كەرەك.

ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ توقىراۋى 

ۇلتتىڭ رۋحاني كەڭٸستٸگٸندە قالىپتاسقان احۋالدى قالاي باعالاۋ كەرەك?

تٸل مەن مەدەنيەتتٸڭ توقىراۋىنىڭ ٷنەمٸ شيەلەنٸسٸپ بارا جاتۋىن نەمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى?

قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتتٸڭ مەنٸ مەن سيپاتىن شەكتەۋلٸ مەدەنيەت جەنە دەكادانس دەپ اتالاتىن كاتەگورييالارعا سٷيەنە وتىرىپ, تولىق كٶز الدىعا كەلتٸرۋگە بولادى.

شەكتەۋلi مەدەنيەت – سۋبكۋلتۋرا (لات. sub – استىندا, جانىندا, شەتتە) ۇعىمى شەتتە, بەلگٸلٸ بٸر ەلەۋمەتتٸك توپتىڭ اراسىندا عانا تارالاتىن, تۇيىقتالعان مەدەنيەت دەگەندٸ بٸلدٸرەتiنi بەلگiلi. سۋبكۋلتۋرانىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. ولاردىڭ باستىلارى مىنالار:

بٸرٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرا – قوعامنىڭ قۇرامىنا ەنەتiن بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ مەدەنيەتٸ بولعاندىقتان, قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ بەرٸ ونى قابىلدامايدى. مىسالى ول توپ – جاستار بولۋى مٷمكٸن. مۇندايدى بٸلدٸرۋ ٷشٸن جاستاردىڭ شەكتەۋلٸ مەدەنيەتٸ (مولودەجنايا سۋبكۋلتۋرا) دەگەن تەرمين قولدانىلادى. سۋبكۋلتۋرانى كەيدە ۇلتتىڭ بٸر بٶلٸگٸ نەمەسە حالىقتىڭ قۇرامىنداعى بiر ەتنوس, كەيدە ورنالاسۋىنا قاراي بٶلٸنگەن توپ جاساۋى مٷمكiن.

ەكٸنشٸدەن, كٶپشiلiك جاعدايدا سۋبكۋلتۋرانىڭ ۇستانعان يدەياسى تۇتاس قوعام نەمەسە جالپى ادامزات قابىلداعان قۇندىلىقتارمەن ٷيلەسپەيدٸ, توپتىڭ ىندىنى رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرەدٸ. سوندىقتان سۋبكۋلتۋرا شىعارمالارىنىڭ تاقىرىبى شەكتەۋلٸ, ونى جاساپ وتىرعانداردىڭ ٶزدەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولعانىمەن, ٶزگەلەرگە تٷسٸنٸكسٸز, سونىسىمەن ٶزگە مەدەنيەتتەرمەن بايلانىسسىز, ولارمەن كٸرٸكپەيدٸ, بايىمايدى, ٶزگە جۇرتتارعا تارالمايدى.

ٷشٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرانى ارنالعان توپتىڭ اراسىنان شىققان, دارىندى, بٸراق جٷيەلٸ بٸلٸمٸ جوق (جوعارى بٸلٸمنٸڭ ديپلومى بولسا دا), دج. لوكتىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا «ٶڭدەلمەگەن الماستار» جاسايدى.

اعىلشىن فيلوسوفىنىڭ كەلتٸرۋٸنشە «ٶڭدەلمەگەن الماسقا ەشكٸم قاناعاتتانبايدى, اينالاسىنا جاعىمدى ەسەر قالدىرعىسى كەلگەن ادام ونى سول كٷيٸندە تاعىپ جٷرمەيدٸ. ول تەك جونىلىپ, كەمەرتىس كيٸگٸزٸلگەندە عانا جارقىرايدى. ساپا جاقسى بولسا ماڭىز الارلىق جان بايلىعىن قۇرايدى. تەك ٸزگٸ تەربيەلٸلٸك قانا وعان كەمەرتىس رەتٸندە قىزمەت ەتە الادى» [دجون لوكك. مىسلي و ۆوسپيتانيي // سوچ. ت. 3. م.: مىسل, 1985. 484-ب.].

قازاق  اراسىندا  «ٶڭدەلمەگەن  الماس» ۇعىمىن دەل بەرەتٸن “كەسەك التىن” («زولوتوي سامورودوك») تٸركەسٸ قولدانىلادى. ولار – توپقا مەنتاليتەتi مەن دٷنيەتانىمى ٷيلەسەتiن, توپ مٷددەسٸن تٷسٸنەتٸن, تالعامىن بٸلەتٸن ادامدار. بٸراق دٷنيەتانىمى تار, ادامدارمەن جٷزدەسۋ مەدەنيەتٸ جەنە ينتەللەكت دەڭگەيٸ تٶمەندٸگٸنەن ولار بۇقارانى ٸلەستٸرiپ, جالپىادامزاتتىق ٶركەنيەتكە قوسا المايدى, ٶزدەرٸ بۇقارانىڭ سوڭىنان ٸلەسەدٸ. بۇقارا الىپ جٷرگەن يدەيالاردى, قۇندىلىقتاردى شىعارماسىنا تيەك ەتەدi, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندەگٸسٸن جىرلايدى, ونىڭ قارادٷرسiن ٶمiرi مەن تۇرمىسىن سيپاتتايدى, سونىسىمەن توپقا جاعادى.

تٶرتٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرا ٶزٸنٸڭ ٶمٸر سٷرەتٸن ارەالىندا قولدانىلاتىن جۇتاڭ لينگۆەمامەن جاسالادى. سٶزدٸك  قورىنىڭ شاماسىنا لايىق تٸلٸ جەتەتٸن تاقىرىپتاردى عانا قوزعاي الادى. اۋىل سۋبكۋلتۋراسى ٶكٸلدەرٸ قالا, ٶندٸرٸس, عىلىم, ساياسات تاقىرىپتارىنا شىعارما جازا المايدى.

بەسٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرا تۋىندىلارى كٶركەمدٸك جاعىنان سولعىن, قارادٷرسٸندٸگٸ باسىم بولادى, تاپتاۋرىندارعا جول بەرەدٸ, مەدەنيەتتەن گٶرٸ ەرمەككە جاقىن بولادى, توپتىڭ ەموتسيياسىن عانا كٷيٸتتەيتiندiكتەن رۋحاني ازىق بەرمەيدٸ, ۋاقىت ٶتكٸزٸپ, كٶڭٸل كٶتەرۋگە كٶبٸرەك باعىشتالادى.

بەلگٸلٸ  جازۋشى, ەدەبيەتشٸ گ.بەلگەردٸڭ تٷسٸندٸرۋٸ بويىنشا, قازاق سۋبكۋلتۋرا­سىنا ۇقساس قۇبىلىسقا قاتىستى «نەمٸس ەدەبيەتٸندە ايماقتاعى ٶمٸردٸ شەكتەي سۋرەتتەۋ ۇعىمىن بەرەتٸن «Heimatdichtung» دەگەن تەرمين بۇرىننان قولدانىلادى. مۇندايدا دٷنيەنٸ سەزٸنۋدٸڭ قامالعان نۇسقاسى العا تارتىلادى. قازاق تٸلٸندەگٸ ەدەبي شىعارمالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وسى «Heimatdichtung» ستيلٸندە جازىلعان. دەمەك, ولاردا ٶمٸر اۋىل ماڭىنداعى كٷلتٶبەنٸڭ بيٸگٸنەن عانا كٶرٸنٸس تابادى. تاماشا, ايقىن, تٷسٸنٸكتٸ, بٸراق, گەوگرافييالىق, تاريحي, پسيحولوگييالىق تۇرعىلاردان قاراعاندا تۇيىقتا قامالىپ جاتىر. تۇسالۋدىڭ كٸبٸرتٸكتەۋدٸڭ, ومالۋدىڭ بەرٸ وسىدان تۋىنداپ وتىر» [گ. بەلگەر. پلەتەنە چەپۋحي. يز 24 - تەترادي].

سۋبكۋلتۋرانىڭ كلاسسيكالىق مەدەنيەتپەن ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى, قوعامنىڭ سۋبايماقتارىندا پايدا بولىپ, ٶمٸر سٷرٸپ, ٶلٸپ جاتادى. سۋبكۋلتۋرا – مەدەنيەتتەگٸ توقىراۋدىڭ مەڭدەگەنٸنٸڭ, تۇرالاپ قالۋدىڭ, دەكادانستىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ.  

* * *

ەگەر سۋبكۋلتۋرا رۋحاني ەلەمدٸ ەڭسەرٸپ تۇرسا, ونىڭ تۋىندىلارىن تۇرعىنداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ پايدالانىپ جاتسا, وندا بۇل قۇبىلىس سول ەلدٸڭ مەدەنيەتٸنە دەكادانستىڭ تٶنٸپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى. تيٸسٸنشە, مەدەنيەتتەگٸ داكادانس سۋبكۋلتۋرانىڭ پايدا بولۋىنا جەنە ونىڭ بۇقارالىق سانانى يەكتەپ الۋىنا جول بەرٸپ وتىرعان ۇلتتىڭ ٶزٸن دە كٶرگە سٷيرەيدٸ.

 دەكادانس – قوقىنىشتى سٶز, ەسٸرەسە كەمشٸلٸگٸن مويىنداعىسى كەلمەيتٸن بٸزدٸڭ حالقىمىز ٷشٸن. بۇرىنعىنىڭ قازاقتارى «اۋرۋىن جاسىرعاننىڭ ٶلەتٸنٸن» بٸلگەن. قازٸرگٸنٸڭ قازاقتارى كەمشٸلٸكتەر تۋرالى وبەكتيۆتٸ اقپاراتتان گٶرٸ, جالعان جەتٸستٸكتەر تۋرالى, قۇلاعىنا جاعاتىن, قىزىل سٶزدٸ تىڭداي بەرگٸسٸ كەلەدٸ. سوندا جانى جاي تابادى. قازاققا «بٸز بٷكٸل پلانەتانىڭ الدىندا, الىپ ادىممەن, بەرٸنەن ٶزا شاۋىپ, زىمىراپ بارامىز. مەدەنيەتٸمٸز گٷلدەنٸپ كەتتٸ» دەسەڭ ۇنايسىڭ. سولاي بولسا دا, الدان كٷتٸپ تۇرعان اياۋسىز انافەمانى سەزە تۇرا, «بٸزدٸڭ كورولدٸكتە بەرٸ رەتتٸ بولماي تۇر» دەگەندٸ داۋىس شىعارا ايتۋعا تۋرا كەلەدٸ.

قازاق تٸلٸ  قازاقتٸلدٸ اۋىلدا ساقتالادى دەگەن تەورييانىڭ ٶزٸ قاتە. بەرٸ كەرٸسٸنشە, اۋىل تٸلدٸڭ انومالييالىق قولدانىلۋى «پراكتيكاسىن» كٶرسەتٸپ بەردٸ, سونىسىمەن, ونى ٷيرەنە دە, ٶزگەگە ٷيرەتە دە المايتىنداي تابانعا تٷسٸردٸ. بٸز اۋىلدا شەكتەلٸپ قالعاندىقتان يندۋسترييالى قوعام تالابىنا ساي دامي الماعان قازاق تٸلٸن رەسمي قولدانىسقا جاراتا الماي جٷرمٸز.

شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, مەملەكەتتٸك تiلدiڭ دە بارلىق قيىندىقتارى ونىڭ «ەلەۋمەتتiك تiرەگi» اۋىل بولۋىنان تۋىنداپ وتىر. قازاق تٸلٸنٸڭ يندۋسترييالى ٶمٸردەن اۋلاقتا قالۋى دەگەندٸ, ونىڭ دا, ەكٸنشٸ سٶزبەن ايتقاندا, تاريحتان, مەدەنيەتتەن تىسقارى قالۋى دەپ تٷسٸنۋ كەرەك. سۋباۋماقتا عانا تارالعان تٸلدە كەلەشەك بولمايدى. تiلدٸ اگرارلىق ۋكلاد قويناۋىنان سۋىرىپ الىپ, قالا يندۋستريياسىنا الىپ كەلگەندە عانا, دەمەك, تٸل «قالالىق» بولعاندا عانا قالىپتى دامۋ جولىنا تٷسەدٸ, ٶزiنiڭ كەلەشەگiن جاساي الادى. تٷپتەپ كەلگەندە, تٸلدٸڭ توقىراۋى – قۇبىلىس, اۋىل – سەبەپ, مەدەنيەتتٸڭ توقىراۋى – سالدار.

تاعى دا سول, «اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرەمٸز» دەپ تىراشتانۋ دا – دالباسالىق. ٶيتكەنٸ «اۋىل مەدەنيەتٸ» دەگەن ۇعىم جوق, مەدەنيەت قالادا جاسالادى, اۋىل ونىڭ جەتٸستٸگٸن قۇلىقسىز قابىلدايدى, ەرٸكسٸز پايدالانادى. قازاق جازۋشىلارى «اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋمەن» ٷنەمٸ اينالىسىپ كەلەدٸ. ٶتكەن عاسىردا مارقۇم و.بٶكەەۆتٸڭ تارالىمى كٶپ گازەتتەردٸڭ بٸرٸنەن تۇراقتى ايدار اشىپ, تالايدى «اۋىل مەدەنيەتٸن» كٶتەرۋگە جۇمىلدىرماق ەرەكەتتەرٸن جاساعانى بار. قازٸر دە ەر تۇستان وسىعان باعىتتالعان شارالارعا توپتاسۋلار كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىرادى. بٸراق ەش نەتيجە شىعىپ كٶرگەن ەمەس, شىقپايدى دا.

قوعامنىڭ دامۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ قالانىڭ رٶلٸ باتىس فيلوسوفيياسىندا از كٶتەرٸلگەن جوق. تانىمال باتىس ويشىلدارىنىڭ بٸرٸ م.ۆەبەر «مەدەنيەت اتاۋلىنىڭ بەرٸ ٶزٸنٸڭ مەنٸ جاعىنان الدىمەن قالالىق بولادى, ساياسي ٶمٸردٸ قۇراتىنى سيياقتى, ٶنەردٸڭ دە, ەدەبيەتتٸڭ دە تاسۋشىسى قالا بولىپ تابىلادى» [ۆەبەر م. سوتسيالنىە پريچينى پادەنييا انتيچنوي كۋلتۋرى // يزبراننوە: وبراز وبششەستۆا: م.: يۋريست, 1994. – 449-ب.] دەپ جازعان بولاتىن. دەمەك, مەدەنيەت تەك قالادا جاسالادى. وندا اۋىل مەدەنيەتٸ دەگەن ۇعىم سانادا شٶلدەگٸ ايسبەرگ دەگەن سيياقتى ٸز قالدىرادى.

بۇل ديسكۋرستىڭ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق استارى بار. اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋدٸ جاقتاۋشىلار مەدەنيەتتٸڭ تەك قالادا جاسالاتىنىن, «اۋىل مەدەنيەتٸ» دەگەن تٸركەستە ماعىنا جوق ەكەنٸن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. بۇل تەزيسكە قارسى ۋەج ايتۋعا تاعى دەرمەندەرٸ جوق, وعان العا تارتار ارگۋمەتتەرٸ مەن كەلتٸرەر ايعاقتارى جەتپەيدٸ. اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ جولدارىن كٶرسەتٸپ بەرە المايدى? ٶيتكەنٸ, ونداي جول جوق. كەيبٸرەۋلەرٸ مۇنى تٷسٸنەدٸ, بٸراق اۋىلىن جاماندىققا قييا الماي, ەرٸكسٸز كونفورميستٸك پسيحولوگيياعا بوي الدىرىپ, كٶپشٸلٸك جاعىنا شىعىپ وتىرادى. ولارعا اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋشٸلەردٸڭ قاتارىندا ەكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ جٷرە بەرۋ ىڭعايلى. تٷپتەپ كەلگەندە, اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋدٸ جاقتاۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى قالادان كەتپەيدٸ, اۋىلدىڭ ٶزٸنە بارىپ, ونىڭ مەدەنيەتٸن كٶتەرۋمەن بەلسەندٸ اينالىسۋعا ٶز ەركٸمەن ەشكٸم ادىم باسپايدى.

رۋحاني دامۋدىڭ ەمبەباپ زاڭدىلىقتارىنىڭ بٸرٸ مىناۋ: مەدەنيەتتٸڭ كٷيرەۋٸ قوعامنىڭ كٷيرەۋٸنە ۇلاسادى. ەجەلگٸ ريم يمپەريياسىنىڭ باسىنان ٶتكەن ٷدەرٸستەردٸڭ مىسالىمەن بۇل قاعيدانى ماكس ۆەبەر قولعا تاياق ۇستاتقانداي سيپاتتاپ بەرگەن بولاتىن. ونىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, «ريم  يمپەريياسى ەلدەبٸر بٶگدە سەبەپتەردەن – جاۋلارى سان جاعىنان كٶپ بولعاندىعىنان نەمەسە ساياسي جەتەكشٸلەرٸنٸڭ قابٸلەتسٸزدٸگٸنەن نەمەسە سىرتتان كەزدەيسوق كەلگەن كٷشتٸ سوققىدان,..  قۇلاعان جوق... يمپەرييانىڭ ٶزٸ قۇلاعانىنان بۇرىن ەجەلگٸ ريمنٸڭ مەدەنيەتٸ كٷيرەۋگە ۇشىرادى. III عاسىردىڭ باسىندا ريم ەدەبيەتٸ ٷن شىعارۋىن توقتاتقان بولاتىن. يۋريسپرۋدەنتسييا جەنە قۇقىق مەكتەپتەرٸ كٷيرەدٸ. گرەك جەنە لاتىن پوەزيياسى ٶلٸ ۇيقىدا جاتتى. تاريح دەرلٸكتەي ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتتى. تٸپتٸ جازۋلار دا مەلشيٸپ قالدى. لاتىن تٸلٸ تولىعىمەن مەشەۋلەنۋگە جاقىنداپ كەلدٸ» (سوندا. 447-ب.).

سوڭعى  مىڭ  جىل  ٸشٸندەگٸ  ادامزاتتىڭ  تاريحى  مىنانى دەلەلدەدٸ: حالىق ٶركەنيەتكە, سونىڭ ٸشٸندە باتىستىڭ گٷلدەنگەن دەموكراتييالى قوعامدارىنا قوسىلعاندا الاڭسىز دامۋ جولىنا تٷسەدٸ. شىعىس قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٸشٸندە الدىمەن باتىس ٶركەنيەتٸنە دەن قويعان, ونى جانىمەن تٷسٸنگەن, ەلٸنٸڭ بولاشاعىن سونىمەن بايلانىستىرعان جەنە ساياسي قىزمەتٸن سولاي باعىتتاعان, ارتىنا ۇلاعاتتى ٶسيەت قالدىرىپ كەتكەن تٷرٸك ۇلتىنىڭ جەتەكشٸسٸ اتاتٷرٸك بولدى. «بٸز ٶركەنيەت سالعان جولمەن جٷرەمٸز جەنە سوعان كەلەمٸز. ٶركەنيەت – ول كٷشتٸ وت, ونى ەلەمەگەن جانىپ كەتەدٸ, كٷيرەيدٸ. بٸز ٶركەنيەتكە قوسىلامىز جەنە سول ٷشٸن ماقتاناتىن بولامىز» دەگەن ەكەن ول [كۋتتىكادام س. سلۋجەنيە ناتسيي. ا.: ينەس-تسا, 2009. 29-ب.]. وسىلاي اتاتٷرٸك تٷركييانى اگرارلىق بىلىقتان سۋىرىپ الىپ, يندۋسترييالى قوعامدار قاتارىنا قوسىپ كەتتٸ. ال, ٶكٸنٸشكە وراي, مۇنداي اكسيوماعا اينالىپ كەتكەن قاعيدالاردى قازاق جازۋشىلارى تٷسٸنە المادى, ٶركەنيەتتەن اۋلاق جٷرٸپ, «جانىپ تا, كٷيٸپ تە» كەتكەن كەزدەرٸنەن قورىتىندى شىعارمادى, مىڭداعان جىل بويى ٶركەنيەت العا تارتىپ كەلە جاتقان تەجٸريبەدەن ساباق الۋدى قاجەت دەپ تاپپادى.

* * *

سۋبكۋلتۋرانىڭ ەرەكشە كەسٸرلٸ تٷرٸ – كونتركۋلتۋرا. ول حح عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى باتىستىڭ بۋرجۋازييالىق مەدەنيەتٸنە رۋحاني قارسىلىق رەتٸندە پايدا بولعان بولاتىن. كٶپتەگەن ەلدەردە ەتەك العان بۇل رۋحاني قوزعالىس باتىس قوعامدارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك قۇندىلىقتارىنان, مورالدىق-ادامگەرشٸلٸك يدەيالارىنان, ستاندارتتارىنان, ٶمٸر بەينەسٸنەن, باس تارتۋ, ولاردىڭ رەسپەكتابەلدٸلٸگٸنە, ماتەريالدىق يگٸلٸكتەرٸنە, جەدٸگٶيلٸگٸنە, ەگويزمٸنە, قارسىلىق فورمالارىندا كٶرٸنٸس بەردٸ. بٸر جاعىنان, پۋريستٸك مورالدٸ, ەڭبەكتٸ ەسپەتتەپ, ەسٸرتكٸشٸلٸككە, ۇجىمدىق ورگيياعا قارسى باعىتتالعان ەرەكەتتەر جاساعانىمەن, تۇتاستاي قاراستىرعاندا, كونتركۋلتۋراشىلدار ادامزاتتىڭ ماڭىزدى جەتٸستٸكتەرٸن وبەكتيۆتٸ باعالاي المادى, ەلەۋمەتتتٸك شىنايىلىقتان شىعىپ كەتتٸ. سونىسىمەن, ەفەمەرلٸ كٶرٸنٸس دەڭگەيٸندە, تاريحتا ٸز قالدىرماي, جويىلىپ كەتٸپ وتىردى. كونتركۋلتۋرالىق باعىتتى بەلسەندٸ ۇستانىپ ارەناعا شىققانداردىڭ ٶزدەرٸ كەيٸننەن زاماناۋي ٶركەنيەتكە قوسىلىپ, سٸڭٸپ كەتٸپ وتىردى. ولاردى ٶزدەرٸنٸڭ ۇرپاقتارى دا قولدامادى.

وتارلىق جٷيەنٸڭ پايدا بولۋى مەن حالىقتاردىڭ ەزگٸگە تاپ بولۋ ايعاعىن كەڭەستٸك يدەولوگتار شىعىس ەلدەرٸن باتىسقا ايداپ سالاتىن يدەولوگييالىق قارۋ رەتٸندە پايدالانعانى بەلگٸلٸ. ٶتكەن عاسىرلاردا وتار ەلدەردە كونتركۋلتۋرالىق باعىتتاردىڭ پايدا بولۋى مەن جايىلۋى وسىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.

ال قازاق كونتركۋلتۋراسىنىڭ نەگٸزٸنە وسىعان ۇقساس, بٸراق بۇدان ٶزگەشە قۇبىلىس ەسەر ەتتٸ. قازاق مەدەنيەتٸندەگٸ كونتركۋلتۋرالىق يدەيالار كەزٸندە قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ قاراماعىندا بولعاندا كٶرٸنٸس بەرە باستاعان بولاتىن. قازٸر سول ٷردٸس جالعاسىپ كەلەدٸ. باتىستىڭ الپاۋىت ەلدەرٸنٸڭ قازاقستاندى وتارلاماعانى بەلگٸلٸ. سولاي بولسا دا, قازاق مەدەنيەتٸندە كونتركۋلتۋرالىق باعىت بەلەڭ الىپ, ٷنەمٸ ٶرشٸپ وتىردى. ونىڭ سەبەبٸ كەڭەستٸڭ باتىسقا قارسى يدەولوگييالىق سوعىسىنىڭ سالدارىمەن, قازاقتاردىڭ  كەڭەس كوممۋنيستەرٸنٸڭ سوڭىنان كٶزسٸز ٸلەسۋٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.

قازاق مەدەنيەت تۋىندىلارىنا سٸڭٸستٸ بولىپ كەلگەن كونتركۋلتۋرالىق يدەيالار قازٸر دە بۇقارانىڭ ساناسىن ىلايلاۋىن, حالىقتى باتىستىڭ وزىق قوعامدارىنا ٶشٸكتٸرٸپ قويۋىن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ساياسي فيلوسوفييالىق باعدارلارىنىڭ تەرٸستٸگٸنەن, تاريحي سانانىڭ سٷرتٸلٸپ تاستالۋىنان, ولار ۇلتتى وڭعا باستامايتىن تۋىندىلارىن جارييالاۋدى جالعاستىرىپ كەلەدٸ.

قازاق كونتركۋلتۋراسى رۋحاني كەڭٸستٸكتە ەكٸ باعىتتا جٷزەگە اسىرىلۋدا:

ا) كەڭەستٸك يدەولوگييا تۇرعىسىنان باتىستىڭ مەدەنيەتتەرٸنە قارسى;

ب) اۋىلشىل پاتريوتيزم تۇرعىسىنان قالا مەدەنيەتٸنە قارسى.

* * *

شىن قۇلشىنعان ادامنىڭ شەبەرلٸگٸندە شەك بولمايدى. قازاق الپىسىنشىجىلدىق­تارى دا دٸتتەگەنٸن وقىرماننىڭ ساناسىنا جەتكٸزۋ ٷشٸن نەبٸر ۇتىمدى تەسٸلدەردٸ ويلاپ تابۋدان كەندە قالمادى. كەيبٸر قالامگەرلەر شىعارماشىلىق قۋاتى مەن دارىنىن ٶزدەرٸنٸڭ كونتركۋلتۋرولوگييالىق يدەيالارىن نەسيحاتتاۋعا – قالانى عايباتتاۋعا عانا ەمەس, بٷكٸل ادامزات ٶركەنيەتٸن قۇبىجىق رەتٸندە سيپاتتاۋعا باعىشتادى جەنە جەتٸستٸكسٸز بولمادى.

انتيٶركەنيەتتٸك, كونتركۋلتۋرولوگييالىق يدەيالاردى كٶتەرۋدٸڭ مىسالى جازۋشى ت.ەبدٸكوۆتىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» دەگەن جازۋشىلار اراسىندا جاقسى اتالعان پوۆەسٸندە ايشىقتى كٶرٸنٸس بەردٸ. «امازونكانى توزاققا اينالدىرعان... كەدٸمگٸ  تسيۆيليزاتسييا مەن مەدەنيەت اپارماق بولعان «اق نيەتتٸ» ادامدار» دەپ كٶرسەتتٸ ول اتالعان شىعارماسىنداعى ۇنامدى كەيٸپكەرٸنٸڭ اۋزىمەن [ەبدٸكوۆ ت. توزاق وتتارى جىمىڭدايدى // تش. ا.: جازۋشى, 1991. 371-ب.]. اۆتوردىڭ مۇنداعى توزاق وتتارى دەپ وتىرعانى «اق ادامداردىڭ مەكەن-تۇراعىنان قاز-قاتار جىلتىراعان عاجايىپ وتتار. ەرەكشە سەۋلەلٸ, سيقىر وتتار» (سوندا: 386-ب.), دەمەك, ٶركەنيەتتٸ ەلدەر تۇراتىن قالالاردىڭ شامشىراقتارى.

اۆتور استارلى ەكسپليكاتسيياسىمەن وقىرمانىن ديلەمماعا ەكەلٸپ تٸرەيدٸ:  ٶركەنيەتتٸ قوعامنىڭ ازاماتى بولۋ كەرەك پە, ەلدە, ٶركەنيەتكە دەيٸنگٸ دەۋٸردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەرٸكتٸ حومو ساپيەنستٸڭ ٶكٸلٸ بولىپ قالا بەرگەن جٶن بە?  ٶركەنيەت – توزاق, ول حالىقتاردى, ەلدەردٸ جۇتادى. ٶركەنيەتكە قوسىلماي, تابيعات اياسىندا, العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستا, ٶزگەرٸسسٸز قالا بەرۋ ادامداردىڭ بٸر قالىپتى, مامىراجاي ٶمٸرٸن جالعاستىرا بەرۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. ەرينە, بۇل تۇستا اۆتور وقىرماندارىنىڭ ەكٸنشٸ جولدى قالاعانى جٶن ەكەندٸگٸن ەمەۋرٸنمەن بٸلدٸرەدٸ. 

قازاق  جازۋشىلارى ەسكەري تەحنيكاعا, وت قارۋعا, مۇحيت ترانسپورتىنا ەرتەرەك قول جەتكٸزگەن  جۇرتتاردىڭ قاۋىمدىق قۇرىلىستا نەمەسە اگرارلىق ۋكلاد جاعدايىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان تايپالار مەن حالىقتاردى باسىپ العانىن, قىرعانىن, ەزگەنٸن ەڭٸرەي سيپاتتاۋعا ٷيٸرسەك. وسى ايعاقپەن ولاردىڭ جاۋىزدىعىن ەشكەرەلەپ, وقىرمانىن ولاردان تەرٸس اينالدىرماق بولدى. ۇزاققا سوزىلعان تاريحي ٷدەرٸستەن راسىندا دا بولعان بٸر وقيعانى – يسپاندىقتاردىڭ امازونكاداعى بٸر تايپا ەلدٸ قىرعىنعا ۇشىراتقانىن بٶلٸپ الىپ, «ٶركەنيەت – توزاق» دەگەن قورىتىندىنى شىعارادى. وسى بٸر مىسالدان الىنعان تٷيٸننٸڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ الىپ, قازاقتى تۇتاس ٶركەنيەتكە قارسى ايداپ سالماق بولادى.

زييالى قاۋىم ادامزات ٶركەنيەتٸندە ورىن العان, بٸر حالىقتىڭ ەكٸنشٸسٸن باسىپ الۋ ايعاقتارىنىڭ استىنداعى تاريحي ماعىنانى تۇتاستاي كٶرە المادى. شاماسى جەتٸپ تۇرسا, تاريحتا كەز كەلگەن كٷشتٸ حالىقتىڭ ەلسٸزدٸ ەڭٸرەتۋٸنٸڭ ٷردٸستٸلٸگٸن; سونىڭ ٸشٸندە ٶز بابالارىنىڭ دا ايدارىنان جەل ەسٸپ تۇرعاندا تالايدى ەڭٸرەتكەنٸن; شىعىس جيھانگەرلەرٸنٸڭ دە باسىپ العان جۇرتتارىنا مەيٸرٸمدٸ بولا قويماعانىن ەسكەرمەدٸ. باتىستىڭ باسقىنشى حالىقتارىنىڭ كەلەسٸ ۇرپاقتارىنىڭ قۇلدىق پەن نەسٸلشٸلدٸك سيياقتى انتيادامي قۇبىلىستاردى جويعانىن,  دٷنيەجٷزٸلٸك وتارلىق جٷيەنٸ ىدىراتقان دا سولار – باتىس ٶركەنيەتتەرٸ ەكەنٸن, ٶز حالقىنىڭ دا تەۋەلسٸزدٸكتٸ سولاردىڭ – كەزٸندە «توزاق وتتارىن جاققانداردىڭ» ۇرپاقتارىنىڭ كٶمەگٸمەن العانىن ۇمىتىپ, اتالعان پوۆەستٸڭ اۆتورى قازاقتى ولارعا مەيٸلٸنشە ٶشٸكتٸرمەك نيەتٸن كٶركەمدٸك شەبەرلٸكپەن جەتكٸزۋگە تىرىسىپ باقتى. تاريحي وقيعالاردى زەردەلٸ سارالاپ الماي, قۇبىلىستى تۇتاستاي كٶز الدىعا كەلتٸرە الماي, ونىڭ مەنٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ الماي, اقىرى, ودان ٶزٸمٸزگە كەلەر-كەتەردٸ باجايلاپ الماي, ونىڭ بٸر ەلەمەتٸنەن ٷستٸرت قورىتىندى شىعارىپ, ۇرپاقتى پروگرەسكە قارسى ايداپ سالۋعا بولمايتىن ەدٸ.

قازاق تەاتر ٶنەرٸنٸڭ اياقالىسى 

قازاق دراماتۋرگتەرi كەزiندە «الىپتار توبى» اتالعان, كلاسسيكالىق ەدەبيەتتiڭ نەگiزiن سالعان قايراتكەرلەر ٷلگiلەرiن جاساپ بەرگەن فولكلورلىق شىعارمالاردى ينستسەنيروۆكالاۋ تەجiريبەسiن ودان ارى سپەتسيفيكالىق دراما تۋدىرۋعا ۇلاستىرا المادى, دراما ٷلگiلەرiن جاساۋدان ٶتكەن عاسىرلارداعى شەكسپير مەن مولەردiڭ دەڭگەيiنە جەتە المادى. ولار دەستٷر بويىنشا, سول بۇرىنعىشا,  سالىستىرمالى تەۋiر روماندار مەن پوۆەستەردi – ە. نۇرپەيiسوۆتىڭ «قان مەن تەر» رومانى, ش. ايتماتوۆتىڭ «قۇس جولى», «جەميلا» پوۆەستەرٸ, تاعى سول قاتارداعى شىعارمالاردى ينستسەنيروۆكالاۋدان ارى دامىتا المادى. پەسالارىندا iشiنارا ەكسپەريمەنت دەڭگەيiندەگi دراماتۋرگيياعا ۇقساس قاقتىعىستار ۇشىراسقانىمەن, ولار ناعىز دراماتۋرگييانىڭ سپەتسيفيكالىق ەرەكشەلiكتەرi مەن تەسiلدەرiن مەڭگەرمەدi. كەسٸپقوي تەاترلاردىڭ ٶزدەرٸندە ەرەكەتٸنەن سٶزٸ كٶپ, ايبىندىلىعىنان مۇڭى كٶپ باس كەيٸپكەرلەرٸ بار, جىلاۋىق سەنتيمەنتاليزم سارىنىنداعى سپەكتاكلدەر باسىم تٷسٸپ جاتتى. ۇلتتىق تەاتردىڭ جەتكەن شىڭى وسى عانا بولدى. رەپەرتۋار تاپشىلىعىنان اكادەمييالىق اتقا يە بولعان تەاترلاردىڭ ٶزدەرٸ اۋداندىق ٶنەرپازدار ۇجىمدارى دەڭگەيٸندە قالىپ قويدى.

شىنايىلىعىندا, قازاق تەاترلارى رەجيسسەرلەرٸنٸڭ قورجىنىنا تٷسٸپ جاتقان پەسالار از ەمەس. ولاردىڭ اراسىنان سيرەك بولسا دا, ت.احتانوۆتىڭ «انت», 
ق. ىسقاقوۆتىڭ «قازاقتار» سيياقتى بٸرسىدىرعى, تەۋٸر تاريحي درامالار ۇشىراساتىن. د.يسابەكوۆتىڭ زامانداستار بەينەلەرٸن جاساعان كەيبٸر پەسالارى شەت ەلدەردە قويىلدى. قازاق تەاترلارى بولىمسىز جەتٸستٸگٸن سولارمەن استاستىرادى. بٸراق بۇلار سيياقتى سالىستىرمالى تەۋٸر پەسالار قازاقستان تەاترلارىن رەپەرتۋارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ازدىق ەتتٸ.

قازاق تەاترلارى ورتالىق ازييادا, ٶزگە شىعىس ەلدەرٸنٸڭ تەاترلارى اراسىندا ٶتكەن كونكۋرستاردا الدىڭعى لەكتەن كٶرٸنٸپ جٷردٸ. بٸراق, بۇل كٶڭٸل جۇباتۋدان باسقا پايداسى جوق «جەتٸستٸك» بولىپ شىقتى. ارتتاعىدان وزعانعا ماقتانار دەنەڭە جوق, ەرينە. شىعىس ەلدەرٸنٸڭ, سولاردىڭ ٸشٸندە مەدەنيەتتەن كەنجە قالىپ وتىرعان ەلدەردٸڭ جەتٸستٸگٸ نىساناعا الاتىن ەتالون بولا المايدى. ەۋروپا تەاترلارىمەن يىق تٸرەسۋگە ۇمتىلۋ بولعان جوق.

زاماناۋي قازاق تەاترلارى مەملەكەتتٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى, ۇلتتىڭ, تٸلدٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ  قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەرٸن قوپارا, قوتارا قوزعايتىن, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي درامالار قويۋعا بەتبۇرىس جاساي المادى.  دراماعا ارقاۋ بولۋعا سۇرانىپ تۇرعان  وقيعالاردىڭ  ٸشٸنەن ٶزەكتٸسٸن ٸرٸكتەپ الا بٸلمەدٸ. بيلٸكتٸڭ ماڭايىنداعى ٷرەيلٸ قاربالاس, ٶزٸندە ەركٸ جوق دەپۋتتاردىڭ جەلدٸڭ ىعىنا قاراي جاپىراقشا جىعىلعىش كٷيٸ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىستى شىتىرمان وقيعالار, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸڭ تٶمەنگٸ قاباتتارىنداعى سيقىرلى قۇبىلىستار... بەرٸ جابۋلى قازان استىندا جاتىر. شۋاعى مەن كٶلەڭكەسٸ قاتار جٷرەتٸن, جىلىمىعى مەن ىزعارى تەز الماساتىن, كەرەعار زامانداعى زامانداس بەينەسٸ, ونىڭ پسيحولوگييالىق تولاعانىسى مەن كٷيزەلٸسٸ, ٷمٸتٸ مەن كٷدٸگٸ بۇقارانىڭ الدىنا تارتىلعان جوق, جان دٷنيەسٸن قوزعاپ, ونى وي كەشۋگە يتەرمەلەگەن جوق. جايلاۋ مەن قىستاۋ اراسىن شيىرلاي بەرۋدەن قولدارى تيمەيتٸن قازاق اۆتورلارىنىڭ بۇل تاقىرىپتاردى يگەرۋگە قاۋقارى جەتپەيدٸ.

شەكسپيردٸڭ زامانىندا ٶمٸر سٷرگەن قازاق دراماتۋرگٸن ونداي بولا المادىڭ دەپ كٸنالاعاندا, ول «مەن شەكسپير ەمەسپٸن, اعىلشىننىڭ جوعارى قاۋىمىنىڭ اراسىندا جٷرگەن جوقپىن, جايلاۋدان كەلدٸم» دەپ اقتالار ەدٸ. ال ححٸ عاسىرداعى قازاق قالامگەرٸن شەكسپيرشە جازا المادىڭ دەپ سٶگۋگە ەبدەن بولادى. ٶيتكەنٸ, ول «تيتاننىڭ يىعىندا تۇر» (و. سٷلەيمەنوۆتىڭ سٶزٸمەن).  بٷگٸنگٸ قازاق قالامگەرٸنٸڭ ەۋروپا ٶنەرٸ شىققان بيٸككە كٶكتەن  قاراۋ مٷمكٸندٸگٸ بار.

* * *

2013 جىلدىڭ جازىندا استانادا جاڭا وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ عيماراتى پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. مەدەنيەت مينيسترٸ سيپاتتاعانداي, دٷنيەجٷزٸلٸك ستاندارتتارعا ساي, بٸرەگەي مەدەنيەت وبەكتٸسٸنٸڭ سىرتقى سەۋلەتٸ بويىنشا كلاسسيكالىق, ٸشكٸ بەزەندٸرٸلۋٸ ۋلترازاماناۋي ەكەنٸ دە راس. سوڭعى جىلدارى ەۋروپا استانالارىندا سالىنعان تەكتەس ٶنەر وردالارىنان اسىپ تٷسكەن «استانا-وپەرا» م.تٶلەباەۆتٸڭ بٸرەگەي تۋىندىسى «بٸرجان-سارامەن» اشىلدى. 

بەرٸ كەلٸستٸ. سىرتتاي قاراعاندا, جەتٸستٸك ەمەس دەپ ايتۋعا ەشكٸمنٸڭ اۋزى بارا قويمايدى. بٸراق,..

بٸراق, وسى ۋلترازاماناۋي سارايدىڭ ٸشٸنە كٸرگەندە جەتەسٸ بار ادامنىڭ جەلكەسٸنەن اۋىر زٸل باسادى, ونىڭ كٶڭٸلٸ قۇلازىپ سالا بەرەدٸ. نەگە?

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى دا سۇراقپەن بەرٸلەدٸ: ەندٸ وسى عاجاپ عيماراتتىڭ ساحناسىنا شىعاراتىن قازاق وپەرالارى مەن بالەتتەرٸ قايدا?

الماتىداعى  اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ (كەزiندە بۇل دا جويىلىپ كەتە جازدادى) رەپەرتۋارى نەگٸزٸنەن شەتەلدٸك اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنان  تۇرادى. ٸشٸنارا ٶتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ٶمٸر سٷرگەن قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارى قايتالاپ قويىلىپ جاتادى. ٶيتپەسكە شارا جوق. رەپەرتۋار تاپشىلىعى الدان كٶلدەنەڭدەي بەرەدٸ. تەاتر تەۋەلسiزدiكتەن كەيiنگi كەزەڭدە قازاق تٸلٸندە سوناۋ كەڭەس كەزiندە جازىلعان, قازiرگi كٶرەرمەندi تارتپايتىن, ە.كەكiلباەۆ پەن ە.راحماديەۆتiڭ «ابىلاي حانىنان» باسقا تاتىمدى ەشتەڭە ۇسىنا المادى. قازاقتiلدi اۆتورلار وپەرا مەن بالەت جازاتىنداي, كٶرەرمەندەرٸ ونى كٶرٸپ باعالايتىنداي دەڭگەيگە دەيٸن ٶسپەدi.

ەدەبيەتتەگٸ ٷردٸستەردٸڭ مۋزىكادان بايان تابۋى 

مۋزىكا ٶنەرiمەن اينالىسۋشىلار دا ٶزدەرiنiڭ ەلەۋمەتتiك جايعاسۋىنا سەيكەس, ٶركەنيەتتەن جىراق قالعان اۋىل ادامدارىنا ارنالعان تۇرمىستىق جايلاردى سيپاتتاۋمەن كەلەدi. قازاق ەۋەنشiلەرiنiڭ ەندەرiندەگi تاپتاۋرىندار جوسىقسىزدىعى مەن جالپىلىعى جاعىنان ايتىلار وي نەمەسە العا تارتىلار يدەيا تٷرiندە عانا ەمەس, كٶركەمدiك ەدiس رەتiندە دە مىزعىماستىعىن كٶرسەتتi. ينتەللەكتۋالدىق قوراشتىعىنان, شىعارماشىلىق اۋقىمىنىڭ تارلىعىنان قازاق اقىندارى مەن سازگەرلەرٸ ورىنداۋشىلاردى زاماناۋي رەپەرتۋارمەن قامتاماسىز ەتە المادى.

قازاق    جازۋشىلارى مەن   سازگەرلەرٸنٸڭ  اراسىنان  شىققان,  اۋىلدىق  تابيعيلىعىمەن  كٶرٸنەتٸن, يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸنە بەيٸمدەلمەگەن تۇلعالار – ٶڭدەلمەگەن  «كەسەك التىندار» از بولعان جوق. بٸراق ولار شىعارماشىلىق قىزمەتٸندە دە سول «ٶڭدەلمەگەندٸگٸن» ٷنەمٸ كٶرسەتۋمەن بولدى. كٶپشiلiگi تابيعي قابٸلەتٸنٸڭ ارقاسىندا بٸردەڭەلەر شىعارىپ, سونىسىمەن زييالى قاتارىن تولتىرىپ جٷر. جوعارى بٸلٸمنٸڭ ديپلومىن ٷدەرٸستٸك (پروتسەدۋرالىق) ەدiسپەن العان اۋىل مارگينالى پوستيندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ تالعامىنا ساي مەدەنيەت تۋىندىلارىن جاساعان جوق, جاساي المايتىن ەدi. سوندىقتان, قازiرگi قازاقتار ٶتكەن XX عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىندا پايدا بولعان, ش.قالداياقوۆ جەنە ونىڭ تۇستاستارىنىڭ ەندەرٸن ايتىپ جٷر. بۇل سول كەزدە ٶمiر سٷرiپ, ەڭبەك ەتكەن اۆتورلاردىڭ كەمەڭگەرلiگiنiڭ ەمەس, مەدەنيەتتi جاساۋدا جىلجۋ بولماعانىنىڭ جەنە بۇقارانىڭ تالعامىنىڭ دا ٶسپەگەنiنiڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى. سوڭعى 30-35 جىل ٸشٸندە قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ ەن جانىرىندا عانا ەمەس, كلاسسيكالىق (وپەرا, سيمفونييا) جانرلارىندا دا ۇسىنىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ اراسىندا تاتىمدىلارى كٶپ ەمەس.

قازٸرگٸ تاڭدا يدەياسى ۇلتتىق مٷددەگە قايشى, تاقىرىبى تاپتاۋرىن, مازمۇنى قوراش, زارلى ساعىنىش پەن اۋىلدى اڭساۋعا تولى مينورلى نوتاداعى, تۋىستار جەنە ولارعا ەن ارناۋ فورمالارىندا ۇشىراساتىن ەن جانرىنىڭ تۋىندىلارى بۇقارانىڭ جۇتاڭ ساناسىن ەبدەن مەڭدەپ الدى. قۇبىلىستىڭ ناقتى مىسالدارى مىناداي.

1-مىسال.  ساعىنىش تاقىرىبىنىڭ تاپتاۋرىنعا اينالۋى:

«شاتتىعىڭ بوپ شارلادىم,.. ساعىنىش بوپ سامعادىم» («سارجالىم». ٶلەڭiن جازعان ر.وڭتاعاروۆ, ەنiن جازعان ت.ابىلايحانوۆ. بۇدان بىلاي وسى رەتپەن.); «اياۋلىم, ساعىندىرىپ كەلسەڭ ەدi»… («ارالىم – اياۋلىم». ج.مەكەنەليەۆ, ن. العاشباەۆ); «امانبىسىڭ, iنكەرiم-اۋ, ساعىنىشىم, امانبىسىڭ?» («وياندىڭ با?» ت.مولداعاليەۆ, ق.ارشاباەۆ); «ساعىنا ما مەنiبiرەۋ, ساعىنا ما مەندەي بوپ. ساعىنا ما مەنi بiر جان...» («ساعىنا ما مەنi بiرەۋ?» ت.مولداعاليەۆ, ق.ارشاباەۆ); «ەكەڭنiڭ وسى ساعىنىش كٷيiن شەرتە بار» («بارىپ قايت بالام اۋىلعا». ا.قادىرباەۆا, ت.باقتىگەرەەۆ); «قارا كٶزiم, ساعىناسىڭ با, كٶك جاپىراق كٶكتەمدەردi» («قارا كٶزiم». ت.مولداعاليەۆ, د.گۋسينتسوۆ); «كٶزiڭنiڭ وتىن ساعىندىم, جانىم… سايراعان كەزiن ساعىندىم, ەركەم… سەرپiلتەر ٶزiڭ, ساعىندىم سەنi» («جان ەركە». س.وسپانوۆ, ق.دەرiپسالدين); «انا دەگەن جٷرەگiم, ساعىنىشتان بالقىسىن… ساعىناتىن كەزدەرiم… ساعىندىردى-اۋ سٶزدەرiڭ…» («بالا ساعىنىشى». م. ەمبەرگەنوۆ); «سەن مەنiڭ مەڭگi-باقي ساعىنىشىم». («اق گٷلiم». م.ەمبەرگەنوۆ); «ساعىنىپ كەتپەي ويدان تۋعان جەرiم»,.. («تۋعان جەر ساعىنىشى». ق.قازىبەكوۆ, س.قايىرعاليەۆ); «ساعان دەگەن ساعىنىشىم بiتپەدi. («ٷمiتiم مەنiڭ». ق.قازىبەكوۆ, س.قايىرعاليەۆ); «كٶڭiلiم كٶبەلەك بوپ تاعى دا ۇشتى, قومداپ اپ ساعىنىشتىڭ قوس قاناتىن». («قارا كٶز». ە.سەرسەنباەۆ, ا.قاسىموۆ); «ساعىنىش بويدى شارپىدى». («Iڭكەر». ق.جۇماعاليەۆ, ج.مەيماندوسوۆ); «قارايمىن جولىڭا, سەنi سٷيگەن جٷرەكتi ساعىندىرما… سامالىم-اۋ, سەن ەندi ساعىندىرما… باقىتىم-اۋ, سەن ەندi ساعىندىرما». («ساعىندىرما». ٶ.ورالباەۆ, ج.نازاروۆ); «سەندەردi ويلاپ, ساعىنىپ جٷرمiن بٷگiن»,.. («ەدەمi ەدiك». گ.سەيتاقوۆ, م.نىسانوۆ); «شەت جٷرسەم – ساعىنارىم»,.. («اناشىم». ق.جۇماعاليەۆ, م.وماروۆ); «تٷسiنەر كiم بار ٶزiڭدەي ساعىنىش تولى جانىمدى» («ەكە ارمانى». ق.قازىبەكوۆ, م.وماروۆ); «ساعىندىم عوي, دەدiڭ-اۋ, جانىم, ماعان,.. ساعىنىشقا تٶسەگiن بەسiك ەتكەن»… («ساعىنىش بەسiگi». م.ماقاتاەۆ, ق.پالىمبەتوۆا); «ساعان ارناپ ساعىنىشىن جولدايدى» («سەزiم نۇرى». ق.پالىمبەتوۆا); «ساعىنىشتان سارعايىپ تٷس پەن ٶڭدەي» («قايداسىڭ سەن, ارۋىم?» س.وسپانوۆ, ت.تايبەكوۆ); «ساعىندىم سەنi, ارايلىم»,.. («اڭسارىم سەن». ٶ.ەسەكباەۆ, س.تۇرعىمباەۆ); «ساعىنعان سازدى ٷنiمنiڭ وڭاشا مەنiن». («جەتكiزسەم دەيمiن ٶزiڭە». س.وسپانوۆ, س.تۇرعىمباەۆ); «ەۋەندەي عاسىردىڭ, ساعىنىشتى اسىردىڭ». («اسىلىم». ا.تٷگەلباەۆ); «ارمانداي اڭساپ كەلگەن اياۋلى ەلiم, سەلەمiم, ساعىنىشىم ساعان مەنiڭ». («ەلiم ساعان». ا.تٷگەلباەۆ); «ساعىنىش بوپ قالام دەپ, ٶزiڭ بە ەدiڭ كەزiككەن». («اڭساعانىم». ت.Yشقوڭىروۆ); «كەزدەرiم جوق سەنi اڭساپ ساعىنباعان». («جٷرەك سىرى». م.كٶبەەۆا, ت.Iزتاەۆ); «تٷسiمدە سەنi كٶرiپ ساعىناتىن». («وقجەتپەس». ك.سالىقوۆ, ك.Iليياسوۆ); «ساعىنعان وسى قازiر سەتتەرiمدە». («ساعىنىش». ە.يبرايم, ك.Iليياسوۆ); «سەزەمiن سٷيگەن جٷرەككە, ساعىنۋ سوقپاس وڭايعا». («مەنi ويلا». ت.ايبەرگەنوۆ, م.Iليياسوۆ); «وسى ەنمەن بالاڭىز, ساعىنىشىن جولدايدى». («بالا ساعىنىشى» م.ەمبەرگەنوۆ) [جاستىق شاق ەۋەندەرi: ەندەر. – الماتى: «ٶنەر», 1993.].

2-مىسال: ەن ارناۋ تاپتاۋرىنىنا قۇرىلعان شىعارمالار:

 «ارالىم, ساعان ارناپ ەن سالامىن». («ارالىم – اياۋلىم». ج.مەكەنەليەۆ, ن.العاشباەۆ); «بiر بالاڭ ساعان ەنمەن سىي ارنادى». («ەسەم قالا – الماتىم». ە.نiلiباەۆ, ح.دەۋiتباەۆ); «ٶزiڭە ارناپ جازعان ەنiم ٷشiن». («اق گٷلiم». م.ەمبەرگەنوۆ); «ٶزiڭسiڭ – مەنiڭ اڭسارىم, ەنiم. ارنايمىن ساعان ەنiمدi, جانىم». («ٶزiڭسiڭ سٷيگەنiم». ق.جاعىپاروۆا); «جاس دەۋرەندە ارنادىم سٷيiكتi ٶلەڭ». («شiركiن-اي, دەۋرەن-اي». ج.كەرiموۆا); «ارنايمىن مەن ەرقاشاندا ەن ساعان»... «سەنسiڭ – مەنiڭ ارمانىم, ەندi ٶزiڭە ارنادىم». («جان سىرىم». ق.حاسانوۆ, م.نىسانوۆ) [سوندا].

وسىلاردىڭ بەرi بiر عانا ەندەر جيناعىنان الىنعان. جيناققا ەنگەن ەندەردٸڭ جوعارىدا اتالعاندارىنان باسقاسىنىڭ دەرلٸكتەي بەرٸ اۋىلعا شاقىرۋ يدەياسىن كٶتەرەدٸ. بۇل يدەيانىڭ قازاقتىڭ ساناسىنداعى ٷستەمدiگi سونداي, تەك اۋىل تاقىرىبىنا جازىلعان ەندەردiڭ ارنايى جيناقتارى بار.

تۇرمىس تاقىرىبى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بارلىق جانرلارىن مەڭدەپ العانى بۇرىننان بەلگٸلٸ. ال ەن جانرىندا بۇل تاقىرىپ كٶزگە ۇرارلىقتاي, ايشىقتى كٶرٸنٸس بەرەدٸ. 

تۇرمىس وبەكتiلەرiنiڭ iشiندەگi قازاق اۆتورلارىنىڭ كٶزiنە كٶبiرەك تٷسەتiنi – تۇرمىس اياسىندا جٷزدەسەتiن ادامدار بولىپ تابىلادى. ولار – اتا, ەجە, ەكە, انا, اعا, جەڭگە, ناعاشى, جيەن, باۋىر, كەلiن, بالا, نەمەرە, بالدىز تاعى باسقالار. بۇلار قازاق تiلiندە كٶركەم ٶنەر تۋىندىلارىن جاساۋمەن اينالىساتىنداردىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگiزگi وبەكتiلەرiنiڭ بiرiنە اينالىپ الدى. سوڭعى كەزدەرi ولار «تاقىرىپتىق كەڭiستiكتەرiن» قۇدا, قۇداعي, قۇداشا, قۇدا بالا «بەينەلەرiن» جاساۋمەن كەڭەيتۋدە جەنە تۋىستارىن قوسارلاپ ەنگە قوساتىن, مىسالى, «اتام مەن ەجەم», «ەكەم مەن شەشەم», «اعام مەن جەڭگەم» دەپ كەلەتiن «فورمالىق تٷرلەندiرۋمەن» تولىقتىرۋدا. قويىرتپاق تۋىستىق بايلانىسى بار ادامداردى عانا ەمەس, سونىمەن قوسا, تۇرمىستىق زاتتاردى (مىس, داستارحان, تاماقتار: قايماق, شاي, ماي, قىمىز,..), تۇرمىستىق وقيعالاردى (توي, قۇدالىق, شiلدەحانا, ارۋاقتاردىڭ قۇرمەتٸنە اس بەرۋ), تۋىستاردىڭ مەرەيلi كٷندەرiن دە (تۋعان كٷن, بالانى سٷندەتكە وتىرعىزۋ, سولداتقا شىعارىپ سالۋ, مەرەيتوي) قامتۋدا. سۋبكۋلتۋرانى جاساۋشىلاردىڭ دەنٸ ٶزدەرٸنٸڭ ينتەللەكتٸ مەن دارىنىن تەك وسى وبەكتiلەردi عانا «كٶركەمدiكپەن يگەرۋگە» باعىشتاپ كەلەدٸ.

كەڭەس كەزٸنەن باستاۋ العان, تۋىستىقتى دەرٸپتەگەن شىعارمالاردىڭ, سولاردىڭ ٸشٸندە ەندەردٸڭ يدەيالارىنىڭ ماڭىز الارلىق دەڭگەيدە بۇقارالىق سانادا شاعىلۋى قارۋسىز كٶزبەن كٶرٸنەتٸندەي قۇبىلىسقا اينالعان. نەپوتيزمدەر (لينگۆيستيكادا تۋىستىق قاتىناستاردى بٸلدٸرەتٸن سٶزدەر ماعىناسىندا: ەكە, انا, باۋىر, بالدىز,..) اۋىل قازاعىنىڭ سٶزدٸك قورىنىڭ ماڭىز الارلىق بٶلٸگٸن قۇرايدى جەنە سانا قالتارىستارىندا مەنتالدىق دەڭگەيدە كٶرٸنٸس بەرەدٸ. ونىڭ سالدارىن مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ   ساتىسىنىڭ  تٷرلٸ  باسپالداقتارىنداعى  لاۋازىمدى  ادامداردىڭ   اينالاسىنا تۋىستارىن جيناپ الىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتى ٶرشٸتٸپ وتىرعاندارىنان كٶرۋگە بولادى. بۇعان قوسا, ادامداردىڭ قازٸر قاراجاتىن, قايدان جەنە قالاي تاپقانىنا قاراماستان, تەك تۇرمىستىق شارالارعا عانا جۇمسايتىنى, ٶندٸرٸسكە ينۆەستيتسييا سالۋ تۋرالى وي ەشكٸمنٸڭ قاپەرٸنە كٸرمەيتٸنٸ جەنە بار. ٶندٸرٸستٸك سانا دەگەن ۇعىم ەش قازاقتىڭ قاپەرٸنە كٸرمەيدٸ, ونىڭ ورنىن تولىعىمەن توي-سانا (حاتىم-سانا, مٷشەل-سانا,..) جايلاپ العان.

* * *

سۋبكۋلتۋرا تۋىندىلارىن جاساۋشىلاردىڭ الىپ وتىرعان وبەكتiسiن كٶركەم سيپاتتاۋ ەدٸسٸندەگٸ تاپتاۋرىندار مىنالار:

ا) قۇرعاق جارييا نەمەسە تاپتاۋرىن ەموتسييا: «سٷيەمiن», «اڭسايمىن», «سەنەن ارتىق ەل جوق, جەر جوق», «جەرi كەڭ», «كٶلدەرi مٶلدiر», «تاۋلارى بيiك», «اسپانى اشىق»;

ە) تروپتار مەن مەزٸ قىلاتىن تٸركەستەر: «ايىم», «كٷنٸم», «جۇلدىزىم», «جارىعىم», «بيiگiم», «اسقارىم», «بايتەرەگiم»; نەمەسە «اناۋىڭ بوپ», «مىناۋىڭ بوپ» نەمەسە «اناۋىمسىڭ», «مىناۋىمسىڭ»;

ب) كەلبەت بەينەلەۋ: «قارا كٶز», «قولاڭ شاش», «قيعاش قاس», «پiستە مۇرىن», «اققۋ مويىن», «ارشىن تٶس»,..;

ۆ) باتا بەرۋ: «سٶيتە بەرسiن», «بٷيتە بەرسiن».

ەۋروپالىق  پوستمودەرننٸڭ  كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ ر.بارت «اقىننىڭ تەك ەلسٸزٸ عانا بەينەنٸ سۋرەتتەۋمەن اينالىسادى نەمەسە ودان باسقا ەشتەڭەمەن اينالىسپايدى... پوەتيكالىق تٸل ۇعىمىن قابىلداۋى بۇلىڭعىر... ولار بەرٸنە قايتكەن كٷندە مەتافورالىق بەلگٸلەردٸ تاڭىپ تاستاۋدى دٸتتەيدٸ, دەمەك, نەنٸ بولسا دا, پوەتيزاتسييالاۋ ٷشٸن ونى ٶز اتىمەن اتاماسا بولعانى» دەگەن ەكەن [بارت ر. سەميوتيكا: پوەتيكا:– م.: پروگرەسس, 1989. 53-ب.]. ونىڭ راستىعى قازاق تٸلٸندە ٶلەڭ جازۋدىڭ تەحنولوگيياسىنان ايشىقتى كٶرٸنەدٸ. قازاق اقىنىنىڭ ٶلەڭ جازۋى شابىتتىڭ شاڭبوزىنا مٸنۋدەن, كٶزٸلدٸرٸكتٸ كييۋدەن, سونان كەيٸن اينالادا نە كٶرٸنسە, سونى تٸزۋدەن تۇرادى. مىسالى, شابىتى كٷندٸز كەلگەن اقىن, «سەن مەنٸڭ كٷنٸمسٸڭ, جارىق بەرگەن نۇرىمسىڭ,..» دەپ كٶككە ٶرلەيدٸ. شابىتى تٷندە كەلگەن اقىن, تيٸسٸنشە, اسپانداعى اي مەن جۇلدىزدى كٶرەدٸ دە, «ايىمسىڭ, جۇلدىزىمسىڭ,..» دەپ اعىلادى. ورماندا جٷرگەن اقىن «قايىڭسىڭ», «تەرەكسٸڭ», «كەرەكسٸڭ» دەگەن ۇيقاستاردىڭ اينالاسىندا ويقاستايدى.

اقىنداردىڭ ەن ٶلەڭدەرٸن جازۋدا كٶركەمدiك ستيلدi جەتiلدiرۋدەن جەتكەن جەرi وسى. جامبىل اتالارىنىڭ سٷرلەۋٸمەن ولار تەڭەۋ ٸزدەۋدٸڭ سوڭىنان تٷسۋدٸ عانا ەدٸستەمەگە اينالدىرىپ العان, بٸلەتٸندەرٸ تەك «بەرٸنە مەتافورالىق بەلگٸلەردٸ تاڭىپ تاستاۋ», «نەنٸ بولسا دا, ٶز اتىمەن اتاماۋ». ولار وقىرمان كٶڭٸلٸن اۋدارارعا تۇرارلىق ٶمٸردٸڭ بٸر ٷزٸگٸن, اينالادا بولىپ جاتقان بٸر قۇبىلىستى, ادامدار اراسىنداعى قاتىناستىڭ بٸر قىرىن, كٶڭٸلگە تٷيتكٸل تۋدىراتىن نەمەسە ٷمٸتتەندٸرەتٸن بٸر نەرسەنٸ, ادامداردىڭ ىندىنىن, قۇلشىنىسىن, دوستىعى مەن ماحابباتىن, ساتقىندىعى مەن الدامپازدىعىن, الىسقا كەتٸپ جاتقاندار مەن اۋىلدا قالىپ قويعانداردى, بٸرەۋلەردٸڭ ەدٸلەتسٸز ٶرلەپ, ەندٸ بٸرەۋلەردٸڭ جازىقسىز ايدالىپ بارا جاتقانىن, ٶزگەلەرگە ۇقساستىرماي, بۇرىن ايتىلىپ كەتكەندٸ قايتالاماي, جاڭا قىرىنان, جاڭا تٸركەستەرمەن, تىڭ كٶركەمدٸك شەشٸممەن سيپاتتاپ بەرە المايدى. سول باياعىشا, «كٷن شالماعان ارىمسىڭ, ...بارىمسىڭ, ...جانىمسىڭ, ...جارىمسىڭ; دومبىرامنىڭ ٷنٸ سەن, ...گٷلٸ سەن, ...جىرى سەن, ...نۇرى سەن» دەگەن پٸشٸنگە كەلتٸرٸلگەن يدەيالاردى, شاقىرۋدى, كەيبٸر «ورالىمدى» سٶزدەردٸ اككۋمۋلياتسييالاۋدى, شەكسٸز قايتالاۋدى, تەك كٸمنٸڭ (نەنٸڭ) كٸمگە (نەگە) ۇقسايتىنىنىڭ ۇزىن-سونار تٸزٸمٸن جاساۋدى عانا بٸلەدٸ. وسىلاي سۋبكۋلتۋرانىڭ مايتالمانى ٶزiنiڭ اينالدىرعان ٷش مىڭدىق لينگۆەماسىمەن, ٷش يدەيانىڭ (ساعىنۋ, اۋىلعا شاقىرۋ, ەن ارناۋ) اينالاسىندا, ٷش ستيلدiك تەسiلدiڭ بiرiن قولدانىپ, ٶزiنiڭ «كٶركەم دٷنيەلەرiن» بۇرقىراتىپ شىعارۋدا.

ساعىنىش – تٷرلٸ سەبەپتەرمەن كٶپتەن كٶرٸسپەگەن تۋىس نەمەسە ٸڭكەر ادامداردىڭ جٷزدەسۋگە ىنتىققانىن بٸلدٸرەتٸن پسيحولوگييالىق كٷي. ەرينە, جاعىمدى ەموتسييالىق قۇبىلىس رەتٸندە, ونىڭ دا كٶرٸنٸس بەرۋگە قۇقىعى بار. ال قازاقتاردىڭ ساعىنىشىندا كٶزٸنٸڭ جاسى مەن كٶڭٸلٸنٸڭ كٸربٸڭٸ, قولعا بايلاۋ, اياققا تۇساۋ بولىپ تۇرعاندى جەڭە الماي, ٸس تٷيٸنٸن شەشە الماي,  «ساعىندىم» دەپ بەيشارالىقتان كٷڭٸرەنۋٸ جاتىر. كونيۋنكتۋرا شىنايىلىعىن سەزە بٸلمەيتٸن ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ قۇزٸرەتسٸزدٸگٸن جارييالاۋى, ەلسٸزدٸگٸن ەشكەرەلەۋٸ جاتىر. ٶز ٶمٸرٸن دۇرىس قۇرا بٸلەتٸن, ەركٸن ادام ەشكٸمدٸ ساعىنبايدى (ساعىنىپ بارا جاتسا – بارادى نەمەسە ساعىنعان ادامىن قاسىنا الىپ كەلەدٸ). بەيشارالىق پەن زار ەركٸن ادامعا ٸلتيفات ەمەس, جايسىزدىق تۋدىرادى. ال كٶركەمٶنەردە ساعىنىشتىڭ مينورلى سارىندا ٷنەمٸ كٶرٸنٸس بەرۋٸ, كٶپ قايتالانىپ سيپاتتالۋى ەركٸن ادامدى ودان مٷلدەم الىستاتادى. تٷپتەپ كەلگەندە, ساعىنىش تاقىرىبى – كٶركەم شىعارماعا ٶزەك بولا الاتىن پروبلەما ەمەس. ٶيتكەنٸ, قۇلدىڭ زارىن تىڭداۋ ٶتە جيٸركەنٸشتٸ, وقىرماندى (تىڭداۋشىنى) پسيحولوگييالىق جەيسىز كٷيگە تٷسٸرەدٸ. ەركٸن حالىق مۇڭ مەن زاردان اۋلاق بولۋى كەرەك.

ورىس جەنە ٶزگە تٸلدەردە جارىق كٶرٸپ جاتقان كٶركەم ٶنەر تۋىندىلارىنىڭ سانى قانشا بولسا, ولاردا سونشا تاقىرىپ كٶتەرٸلەدٸ, سونشا يدەيا العا تارتىلادى, سونشا وي ايتىلادى, ەر قايسىسىنىڭ مازمۇنىنا ساي كەلەتٸن  كٶركەمدٸك شەشٸمدەر قابىلدانادى. ال قازاقتاردىڭ سٷيٸكتٸ تاقىرىبى – اۋىل, ساعىنىش, تۋىستار; يدەياسى – اۋىلعا قاشۋ, ەن ارناۋ; كٶركەمدٸك شەشٸمٸ – تەڭەۋلەردٸ تٸزۋ.

وسىنداي رۋحاني ازىقپەن, و.سٷلەيمەنوۆ ايتقانداي, «اۋىلدان كەلiپ, مۇعالiمدiك جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسكەن» [«بiزدiڭ مۇراتىمىز تاعى دا سول – تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتۋ» // ەگەمەن قازاقستان. 26.02.1994] اۋىلشىل قالامگەرلەر دارىننان   قۇرالاقان  بولماسا دا, ويلاۋ ستيلدەرiنiڭ وراشولاقتىعىنان, تٷسiنiكتەرiنiڭ بiرجاقتىلىعىنان كٶركەم ەدەبي تۋىندى جاساۋدىڭ زاماناۋي تەسٸلدەرٸن  مەڭگەرەتiن دەڭگەيگە دەيiن ٶسiپ ٷلگiرمەدi, اۋىل باقتاشىسىنىڭ تالعامىنا تۇرارلىقتان اسا المادى. سوندىقتان قازiرگi قازاق مەدەنيەتi ورىس تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتپەن بەسەكەلەسە الاتىن دەڭگەيگە كٶتەرiلە المادى. كٶتەرiلۋi مٷمكiن دە ەمەس, ٶيتكەنi, شارۋانىڭ ينتەللەكتiسiمەن, اگرارلى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسىمەن, شەكتەۋلi تاقىرىپتا, تەرiس يدەولوگييامەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەدەبيەت جاسالمايدى.

ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸ 

بۇل جەردە ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸ تۋرالى سٶز ولاردىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ تارالىپ, قولدانىلۋىنا قاتىسى بولۋىنان تۋىنداپ وتىر.

حالىق كٶركەم ٶنەردە عاسىرلار ستيحيياسىمەن بٸتە قايناسقان, ٶز زامانى ادامدارىنىڭ كٶكەيٸنە قونىمدى, تٶلتۋما فورمالاردى دٷنيەگە ەكەلدٸ. قازاقتاردا ولار ايتىس, تەرمە, جىر پٸشٸندەرٸندە ۇشىراساتىن بٸرەگەي فولكلورلىق جانرلار رەتٸندە العا تارتىلعان. قايماعى بۇزىلماعان, تابيعي قالپىندا ولاردىڭ ٶزٸن قازاقپىن دەپ سانايتىن ەر زييالىنىڭ ۇمتىلار اڭساۋىنا اينالىپ, عاسىرلار بويى جانعا سەرٸك بولىپ, تەنگە رۋح بەرٸپ كەلگەنٸ راس. الايدا, رۋحى جاعىنان ٶنەردٸڭ بۇل جانرلارى دامۋ قارقىنى باياۋ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ, ۋاقىتپەن رەگلامەنتتەلمەيتٸن جۇمىستار اتقاراتىن, دالامەن ەتەنە, اسىقپايتىن, جايباسار حالىقتىڭ پسيحولوگيياسىنا ساي كەلەتٸن ەدٸ. سونىسىمەن, دەستٷرلٸ ٶنەر اگرارلى قوعاممەن بٸتە قايناسقان, ونىمەن ۋاقىت شەڭبەرٸندە بٸرگە ٶمٸر سٷرٸپ, بٸرگە تاريح ساحناسىنان كٶرٸنٸس بەرگەن بولاتىن.

ٶتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنان باستاپ ٶنەردٸڭ بٸر كەزدە ۇمىتىلا باستاعان كٶنە جانرلارىن «ساقتاۋ» جەنە «جاڭعىرتۋ» باعىتىنداعى شارالار جٷرگٸزٸلە باستادى. سول جىلدارى بۇل باعىتتى جاقتاۋشىلار اۋىلداردان كٶپتەگەن «ورىنداۋشىلار» تاۋىپ, تەلەەفيرلٸك ۋاقىتتى ايتىسپەن, جىرمەن, تەرمەمەن تولتىردى. باسپاسٶز «ۇلتتىق ٶنەردٸڭ قايتا جاندانعانىن» كٷن قۇرعاتپاي سارناپ جاتتى. 

سىرتتاي قاراعاندا بەرٸ دۇرىس سيياقتى بولىپ كٶرٸندٸ. «ۇلتتىق ٶنەرٸمٸزدٸ جاڭعىرتايىق, دامىتايىق» دەگەن نيەتتٸڭ ٸزگٸلٸكتٸلٸگٸنە شٷبە كەلتٸرۋگە بولمايتىن ەدٸ. كٶپشٸلٸك وعان كەمٸل سەندٸ. بٸراق بۇل سىرتقى كٶرٸنٸس قانا ەدٸ. ال قۇبىلىستىڭ ٸشٸنە ٷڭٸلٸپ كٶرگەن ادام شەشۋٸ قيىن تٷيٸندەرگە ۇشىراسار ەدٸ.

اقىرى كونستيتۋتيۆتٸك-سەمانتيكالىق قايشىلىقتارىنان ارىلا الماعان دەستٷرلٸ جانرلار جاڭا دەۋٸرمەن بٸتە قايناسىپ كەتە المادى, زاماناۋي جاستاردىڭ سٷيٸكتٸ ٶنەرٸنە اينالا المادى. ٶيتۋٸ مٷمكٸن ەمەس تە ەدٸ. ٶيتكەنٸ, دەستٷرلٸ ٶنەردە مازمۇندىق-فورمالىق جەتٸلۋ بولمادى (ولاي بولعاندا ولار ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸ دەگەن قاسيەتٸنەن ايىرىلىپ قالار ەدٸ). ولاردىڭ مەتٸندٸ بەرۋ ستيلٸ دە قازٸرگٸ زاماننىڭ راتسيونال ادامى قابىلداي المايتىن نيۋانستارعا تولى بولدى. قارسىلاستاردىڭ بٸرٸنە بٸرٸنٸڭ ٶرەپكٸگەن ۇمتىلىسى, تٷيتٸكسٸز ەلٸرۋٸ مەن لەپٸرۋٸ پسيحولوگييالىق-ەتيكالىق تۇرعىدان زاماناۋي مەدەنيەتتٸ تۇتىناتىن تۇلعانىڭ تالعامىمەن ٷيلەسپەدٸ.

دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاقتاۋشىلار العا شىعارىپ وتىرعان قازاق ابسۋردى الدىمەن كونتەنتتەن كٶرٸنٸس بەردٸ. كٶپشٸلٸككە ۇسىنىلىپ جٷرگەن جانرلار مٷلدەم پٸشٸنٸن ٶزگەرتكەن, كونتەنتٸنٸڭ مازمۇنى تاياز, كٶركەمدٸك قاۋقارى شامالى بولدى. ٷنەمٸ قايتالاناتىن, ماعىناسىز, سىلدىراعان, شۇبىرتپا ۇيقاستاردان تۇراتىن سەمانتيكالىق جٷدەۋلٸك تىڭداۋشىنى مەزٸ قىلدى.

ايتىسكەرلەر ٶزدەرٸنٸڭ تاپتاۋرىن سارىنىنا تٷسٸپ:

الىستان ات تەرلەتٸپ كەلٸپ تۇرمىن,

استاناعا سەلەمٸمدٸ بەرٸپ تۇرمىن, – دەگەن سەكٸلدٸ راتسيونال تىڭداۋشىنىڭ قۇلاعىن تەسەتٸن ەكٸلەنۋٸنە باسا بەرەدٸ. شارۋاشىلىقتاعى كەمشٸلٸكتەردٸ سىناعان بولدى, ەرنەنٸڭ باسىن بٸر شالىپ, ەلٸ جەتكەنٸنشە تٸلٸن بەزەپ باقتى. وسىلاي ٶنەردٸڭ بۇل تٷرلەرٸ ٶزٸنٸڭ XXعاسىرعا دەيٸنگٸ فورمالارىنىڭ كارريكاتۋراسىنا اينالدى.

دەستٷرلٸ ٶنەردٸ ورىنداۋشىلار كەسٸپقوي ەمەس, اۋىل كلۋبىنا قاتىسۋشىلار اراسىنان شىققاندار بولدى. جوو-لار بۇل سالا ٷشٸن ماماندار دايىندامايدى. ەر اۋىلدان ۇستاپ ەكەلٸنگەن ولار ٶزدەرٸنٸڭ سىرتقى ۇسقىنى مەن جٷزٸنە, گريماساسىنا باقىلاۋ جاساي المايتىن, بەتتەرٸ جۋىلماعان ادامدار بولدى. قارادٷرسٸن قۇراستىرۋشىلاردىڭ وتىرىسى مەن تۇرىسىندا, قوزعالىسىندا دا كٶرەرمەندٸ, ەسٸرەسە, جاستاردى ٶزٸنەن ٷركٸتەتٸن, ولاردىڭ جەرٸنۋ سەزٸمٸن كٶرسەتەتٸن مىسقىل كٷلكٸسٸن تۋدىراتىن ەلەمەنتتەر كٶپ بولدى.

 ش.ايتماتوۆتىڭ «قىزىل الما» شىعارماسىنىڭ جەلٸسٸمەن تٷسٸرٸلگەن فيلمدە باس قاھارمان  يسابەكوۆتٸڭ كٸشكەنتاي قىزى انار, اۆتورلىق رەماركا بويىنشا, روبەرتينو لورەتتيدٸڭ Ave Maria-سىن سٷيٸپ تىڭدايدى. فيلمدەگٸ بٸر ەپيزودتا ول تەلەۆيزوردان جىر ايتىپ وتىرعان ماناسشىنى كٶرٸپ, «مەن مىنا كٸسٸدەن قورقامىن» دەپ, ەكەسٸنە جىلاپ كەلەدٸ. بۇل كٶرٸنٸس «زاماناۋي ۇرپاق ٶكٸلٸنە ٶزٸنٸڭ اتا-بابالارىنىڭ ٶنەرٸ نەگە جات?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ٸزدەۋگە جەتەلەيدٸ. سىرتتاي قاراعاندا ناعىز نونسەنس سيياقتى كٶرٸنەتٸن بۇل قۇبىلىستىڭ تٷسٸندٸرۋٸ جوق ەمەس.

ٶركەنيەتتەردٸڭ ومىرىلۋى سالدارىنان حالىقتار مەن مەدەنيەتتەر تاريح ساتىسىنىڭ تٷرلٸ باسپالداقتارىنا بٶلٸنٸپ تٷستٸ. مۇندايدا تٶمەنگٸ باسپالداقتا قالعان ورىنداۋشى – «ٶتكەننٸڭ ادامدارى» [توففلەر ە. شوك بۋدۋششەگو.– م.: ووو «يزداتەلستۆو است», 2004. 50-ب.] مەن ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ جوعارعى باسپالداعىنا شىعىپ كەتكەن تىڭداۋشى – «قازٸرگٸ كٷننٸڭ ادامدارى» [سوندا] اراسىنداعى قايشىلىقتان ادا بولۋ مٷمكٸن ەمەس. دامۋدىڭ اگرارلى باسپالداعىندا قالىپ قويعان قازاق تەرمەشٸلەرٸ مەن جىرشىلارى دا سىرتقى ۇسقىنىمەن وسىنداي, بالا شوشىتاتىنداي بولدى. ولاردى قولىنا دومبىرا ۇستاتىپ, ساحناعا جٸبەرگەندە كٶرەرمەنمەن ارادا اتتراكتسييا جاسالمادى, كەرٸسٸنشە, ارنايى سامپىلداۋىمەن جاستار مەن ۇلتتىق ٶنەر اراسىندا تۇڭعيىق ورناتتى. مۇنىڭ ارتى جاستاردىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتكە دەگەن ٸلتيفاتىنا نۇقسان كەلتٸردٸ. الدىمەن, دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ٶزٸنٸڭ بەدەلٸ تٷستٸ.

وسىلاي, ايتىس, تەرمە جىر قازٸرگٸ زامان ادامىن ٶزٸنە تارتاتىن, جاستاردىڭ ۇلتتىق سەزٸمٸن جانيتىن قۇرالعا اينالمادى. كٶركەم مەدەنيەتتٸڭ بٸر قۇراۋىشى رەتٸندە قازاق جاستارىن قازاقشانىڭ اينالاسىنا توپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزبەدٸ. ولاردىڭ قازاق ٶنەرٸنە ٸلتيفاتتى سەزٸمٸن وياتا المادى. وياتقانى بىلاي تۇرسىن, ولاردى ٶزٸنەن, سونىسىمەن ٶزٸ اسسوتسياتسييالايتىن قازاق ٶنەرٸنەن, قازاقشا اتاۋلىدان جەرٸتۋشٸ فاكتورعا اينالدى. ٶيتكەنٸ, جاستارعا فورماسى قوراش, مازمۇنى ەسكٸرگەن, كٷنٸ ٶتٸپ كەتكەن تامتىقتى تٷرٸنەن ات ٷركەتٸن ورىنداۋشىنىڭ قولىمەن تىقپالاي بەرۋگە بولمايتىن ەدٸ.

وسىنى سەزگەندٸكتەن, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ قىزىلكەڭٸردەك بولىپ جاقتاپ, ٶرشەلەنە نەسيحاتتاپ جٷرگەندەردٸڭ ٶزدەرٸ ەكٸجاقتى تۇرعى ۇستاندى. بٸر جاعىنان, ولار كٶپشٸلٸك الدىنا شىعىپ الىپ, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاقتاپ, ۇلتتىق پاتريوتتىعىن «دەلەلدەدٸ»: «كٶردٸڭدەر مە. مەن ۇلتىمدى قالاي سٷيەمٸن. ونىڭ دەستٷرلٸ ٶنەرٸن ساقتاۋ ٷشٸن بارىمدى سالىپ جٷرمٸن». بۇل جەردە نەسيحاتتاۋشىلار بۇقارانىڭ دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاراتاتىن, ونى شىنايى قالايتىن بٶلٸگٸنٸڭ سەزٸمدەرٸن قامشىلاي وتىرىپ, ٶزدەرٸن ۇلت پاتريوتى رەتٸندە جاعىمدى كٶرسەتۋ ىندىنىنىڭ سوڭىنان ەرٸپ وتىردى. تٷپتەپ كەلگەندە, ولار دەستٷرلٸ ٶنەرمەن اينالىسۋدى جۇمىسسىزدىق جاعدايىندا ماتەريالدىق تٷسٸم كٶزٸ رەتٸندە پايدالانىپ قالۋدى قاعىس جٸبەرمەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان ولار جاساپ جٷرگەن تٸرلٸگٸنٸڭ ماعىناسىز تىرباڭ ەكەنٸن, ونىسى ٶزٸ ٶلگەندە بٸرگە ٶلەتٸنٸن دە مويىنداعان كٷيكٸ تٸرشٸلٸگٸن جالعاستىرىپ جاتتى. دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ماڭىنا جولاماي جٷرگەن جاستاردى كٶرە تۇرا, ٶز بالالارى مەن نەمەرەلەرٸنە تۇتىندىرا دا, ورىنداتتىرا دا المايتىنىن بٸلە تۇرا, ەكٸجٷزدٸلٸكپەن حالىق الدىندا ونى «نەسيحاتتاۋدان» جالىقپادى. ٶزدەرٸن ۇلتتىق مٷددەلەر ٷشٸن تەر تٶگٸپ جٷرگەن قايراتكەر رەتٸندە كٶرسەتٸپ, ابىرويعا بٶلەنگٸسٸ كەلگەندٸكتەن سولاي ٸستەۋٸن جالعاستىرا بەردٸ. ال ٷيٸندە ٶز بالالارىمەن, نەمەرەلەرٸمەن تۇرمىستىق ايادا ورىسشا سٶيلەستٸ, ولارعا اعىلشىنشا ٷيرەنٸپ الىپ, شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتۋگە كەڭەس بەردٸ.

وسىلاي قازاق جاستارى ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن تەرەڭ تٷسٸنەتٸن, ولاردان لەززات الاتىن, سەزٸمگە بٶلەنەتٸن, شابىت تاباتىن كٷيگە جەتە المادى. قۇدٸرەتٸمەن زاماناۋي ادامدى ٶزٸنە تارتا الماعان, ونىڭ رۋحاني ەلەمٸن باۋراپ الماعان, ينديۆيدتٸڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ نەزٸك قىلدارىن دٸرٸلدەتە الماعان دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ۇلتتىڭ رۋحاني اسپانىنداعى ورنى ايقىندالمادى. اۋىل ٶز ٶنەرپازدارىنىڭ قولىندا بولعان ٶنەردٸڭ بۇل تٷرلەرٸ وتانشىلدىققا باۋليتىن, تەربيەلەۋشٸ فۋنكتسيياسىن اتقارا المادى. اتقارۋى مٷمكٸن دە ەمەس ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ٶركەنيەتكە تٶتەدەن قوسىلعان ۋاعىزشىلداردىڭ وعان ينتەللەكتۋالدىق-ەستەتيكالىق قاۋقارى جەتپەدٸ.

قازٸر دەستٷرلٸ ٶنەر تاعى دا ديلەممانىڭ الدىندا تۇر. بٸرٸنشٸ جول – تەرمەنٸ, جىردى, ايتىستى «ساقتاپ قالۋ» جولى. بۇل باعىتتاعىلار – ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸنٸڭ جاقتاۋشىلارى, ورىنداۋشىلارى مەن تىڭداۋشىلارى. ولار «اۋىل امان بولسا – دەستٷرلٸ ٶنەر ٶلمەيدٸ, بۇدان كەيٸن دە بولا بەرەدٸ» دەپ ەسەپتەيدٸ. بٸراق مىنا فاكتورلاردى ەسكەرە الماي وتىر: دەستٷرلٸ ٶنەردٸ «ساقتاۋدا» ماعىنا جوق. ساقتاۋ ٷشٸن دامىتۋ كەرەك. نەنٸ بولسا دا, ٷنەمٸ جەتٸلدٸرمەي, سول قالپىندا ساقتاۋ دەگەن بولمايدى. دامىتقاندا, زاماناۋي قالا جاستارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق ەمەستەردٸڭ دە, جٷرەگٸنە جول تاباتىنداي دامىتۋ كەرەك. بۇل شارتتىلىقتىڭ قازاق تٸلٸنە قاتىستى العانداعى مەنٸ مىنادا: دەستٷرلٸ ٶنەر بۇقارانىڭ الدىندا سول ٶنەردٸڭ ٶزٸ ارقىلى اسسوتسياتسييالاناتىن قازاق تٸلٸنٸڭ يندۋسترييالى قوعامداعى قىزمەتٸمەن بٸتە قايناسىپ جاتسىن. ولاي بولسا, ٶنەردٸڭ بۇل فورمالارىن دامىتۋ اۋىل ٶز ٶنەرپازدارىنىڭ كٷشٸمەن ەمەس, زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ارنايى بٸلٸم الىپ شىققان, كەسٸپقوي مامانداردىڭ كٷشٸمەن جٷزەگە اسىرىلۋى كەرەك. عىلىمي-باعدارلامالىق جولعا تٷسٸرٸلمەگەن ٶز ٶنەرپازدىقتىڭ, ەدەتتە, پايداسىنان زييانى كٶپ بولادى. 

دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ جاقتاۋشىلارى مەن ورىنداۋشىلارىنا ايتىلار ۋەج مىناۋ: ەگەر دەستٷرلٸ ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى دايىندالعان مامانداردىڭ كٷشٸمەن دامىتىلماسا, وندا, ٶز زامانىنىڭ بەلبالاسى اقتامبەردٸنٸڭ, بۇقاردىڭ, مۇرىننىڭ, قۇلمامبەتتٸڭ, جامبىلدىڭ ەتەگٸنە جارماسىپ, سوڭىنان شاڭ قابا سٷيرەتٸلۋدٸ قويۋ كەرەك. ولاردىڭ تۇنىعى لايلانباعان, قول جەتپەيتٸن, اسقاق ٶنەرٸن «جالعاستىرىپ جاتىرمىن» دەگەن جالعاننان باس تارتىپ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ باسىن قاتىرماۋ كەرەك. دەستٷرلٸ ٶنەردٸ ديسكرەديتاتسييالاۋدى, ونى ۇرپاقتى قازاق تٸلٸنەن, قازاقشا اتاۋلىدان ٷركٸتۋشٸ فاكتورعا اينالدىرۋدى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ توقتاتۋ كەرەك.

ەگەر ٶز بالالارىڭ مەن نەمەرەلەرٸڭدٸ ٶنەردٸڭ وسى تٷرلەرٸنە ىنتىقتىرا الماساڭ, ٶنەردٸڭ وسى تٷرلەرٸمەن ۇرپاعىڭنىڭ ينتەللەكتۋالدىق جەنە مەدەني دەڭگەيٸن كٶتەرە الماساڭ – وندا حالىق ٶنەرٸنٸڭ «ساف التىنىنىڭ» تابيعي قالپىنداعى قادٸرٸن كەتٸرمە, حالىقتىڭ ەسٸندە ساقتالعان, تٶل ٶنەرٸنە دەگەن ٸلتيفاتتى قاتىناسىن لايلاما. اۋىلدان كەلگەن تىماقتىلاردىڭ كەۋكەۋٸن بٷركەنٸپ, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ نەسيحاتتاۋدىڭ  شىمىلدىعىنىڭ ار جاعىنا تىعىلىپ الىپ, مال تابۋدى دوعار. ۇلتتىق ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن ۇلتتىق جەنە دەستٷرلٸ بولعانى ٷشٸن عانا «ساقتاۋدان» ەشقانداي كەلەلٸ نەتيجە شىقپايدى.

وسى تۇرعىنى ۇستانۋشىلار دا از بولماسا كەرەك. بۇعان ج.ەرمانوۆتىڭ قىنجىلىسى دەلەل بولارلىقتاي. ول بىلاي دەيدٸ: «بٸر كٶرٸنبەيتٸن قۇدٸرەتتٸ قولدار حالىقتىڭ اڭساۋلى ٶنەرٸنە توقتاۋ سالا بەرەدٸ. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق ايتىس تەلەديداردان بەرٸلمەدٸ. بارلىق ارنالاردا ايتىستان اياق تارتۋ, بويىن اۋلاق سالۋ بار, ٷرەي بار. ايتىسقا قولداۋشى تابا الماي پۇشايمان بولىپ وتىرمىز» («قاڭتارۋلى تۇلپارلار, قايداسىڭدار». قە, 25-31.05. 2012). ايتىستى تەلەديداردان كٶرسەتۋدەن باس تارتقان قورقاقتار – بۇلار دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ پەرسپەكتيۆاسىنا سەنبەيتٸندەر. الايدا ٸشٸندەگٸسٸن اشىق ايتا المايدى, ايتىستى قورعايتىنداردىڭ ارانىنا ۇشىراپ قالام با دەپ قورقادى. سول سەبەپتەن ٷندەمەي قارسىلاسۋ تۇرعىسىن تاڭداپ العان.

اۋىلشىلدىق سيندرومىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-مەدەني سالدارلارى

قازاق تٸلٸندە جازاتىن جازۋشىلاردىڭ اراسىندا رەسەيدەگٸدەي اۋىلشىلدىققا قارسى دەيەكتٸ جەنە تەگەۋرٸندٸ قارسىلىق كٶرەستە الاتىن قالا زييالىسىنىڭ بولماۋى, بيلٸكتٸڭ قوعامدىق عىلىم ٶكٸلدەرٸنە بۇل مەسەلەگە ارالاسۋعا تيىم سالۋى, باسپاسٶزدٸڭ وسى باعىتتى ٷنەمٸ جەنە قىزۋ قولداعان ماتەريالداردى تٶپەلەپ بەرٸپ وتىرۋى اۋىلشىلدىق ۆيرۋسىنىڭ بۇقارالىق سانانى تولىق مەڭدەپ الۋىن قامتاماسىز ەتتٸ. سول كەزدەگٸ زييالى قاۋىمنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازاقتىڭ اۋىلدى جەرلەرگە قونىستانىپ, تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن سوندا ساقتاۋى كەرەكتٸگٸنە شىن سەنەتٸن بولدى. ولارعا سەنٸپ ەرگەن قازاق حالقى بiر تەكتi اۋىل حالقى بولىپ قالىپ, ەلەۋمەتتiك ارتتا قالۋدىڭ تۇتاس كەشەنiنٸڭ زاردابىن تارتتى.

كەڭەس بيلiگiندەگi قازاق ۇلتى 80-جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراعان شاقتا ەلەۋمەتتٸك ارتتا قالۋدىڭ بارلىق قيىندىقتارىن باسىنان كەشٸپ, اۋىر جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتتى. «الىس» دەپ اتالىناتىن اۋدانداردا, ەكولوگييالىق اپاتقا ۇشىراعان ايماقتاردىڭ ماڭىندا تۇراتىن قازاقتار, ول كەزدە ۇرپاعى مٷگەدەك, مەدەنيەتi تىعىرىققا تiرەلگەن, مورالi توزعان, تiلi تۇرمىس اياسىنا تىقپالانعان, ساياسي تەۋەلسiزدiك پەن ەلەۋمەتتiك ٶرلەۋدەن كٷدەر ٷزگەن بولاتىن. كەلەشەكتە «ۇلت پەن تٸلدٸڭ جويىلاتىنىن», «بiرتۇتاس كەڭەس حالقىنا» قوسىلىپ كەتۋدiمويىنداعان, ەڭ باستىسى, رۋحاني توزىپ, گەوگرافييالىق ۇعىمعا اينالعان, ٶركەنيەتتەن جىراقتا قالعان, اۋىل شارۋاشىلىق شيكiزاتىن ٶندiرەتiن, كوممۋنيستٸك بيلٸكتٸڭ ارزان ەڭبەك رەسۋرسىنا اينالعان بولاتىن.

ەرينە, بۇل باعىتتىڭ جٶنسٸزدٸگٸن سەزگەن ازداعان مەدەنيەت قايراتكەرلەرiنٸڭ اراسىنان قازاق جاستارىن اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە تۇراقتاندىرۋعا قارسى بولعاندار دا بولدى. ولار تٷبٸندە حالىقتى قالا ٶركەنيەتٸنەن جىراقتاتىپ تاستاۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتتٸ. بٸراق ولار سان جاعىنان ٶتە از بولدى. ولاردىڭ قارسىلىعىن بۇقارا قولدامادى, ايتارىن باپاسٶز جارييالامادى. وسى باعىتقا قارسى يدەيامەن باسپاسٶزگە شىققان بٸرەن-ساران «اۆانتيۋريستەر» اۋىلشىل قارا نٶپٸردەن وڭباي سوققى جەدٸ.

وسىلاي قازاق ەدەبيەتٸندە مەدەنيەتتٸ ازشىلىقتى جەڭٸپ شىققان مەدەنيەتسٸز كٶپشٸلٸك وسى ۋاقىتقا دەيٸن سول ٷستەمدٸگٸن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. سونىڭ سالدارى رەتٸندە قازاقستاندا ەجەلگiريمدەگiدەي, كلاسسيكالىق مەدەنيەتتٸڭ ورنىنا, “بۇقارالىق” دەپ اتالاتىن, مازمۇنى تاياز, ەرمەككە كٶبٸرەك ۇقسايتىن, شارۋانىڭ مەنتاليتەتiنە ساي, سونىڭ تالابىن قاناعاتتاندىراتىن, ٶزگەلەرگە تارالا المايتىن, سۋبكۋلتۋرا ٷستەمدٸگٸن ورناتتى.

تاريحي انالوگييا 

ەجەلگٸ ريمدە, پلەبەيلەر ٷستەمدٸگٸ ورنىققان كەزدەن باستاپ ەكٸ مەدەنيەتتٸڭ, ەكٸ يدەولوگييانىڭ بولعانى بەلگٸلٸ. ولاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ – ريم پاتريتسييلەرٸ جاساعان كلاسسيكالىق مەدەنيەت. ول كەيٸننەن دٷنيەجٷزٸنە ەيگٸلٸ جەنە ٷلگٸ بولدى. ەكٸنشٸسٸ – بيلٸككە كەلگەن پلەبەيلەر قولداعان, تالعامسىز بولسا دا, تٶمەنگٸ تاپ ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ قۇرايتىن ەلەۋمەتتٸك ورتاداعى تۇتىنۋشىسىنىڭ كٶپتٸگٸنەن تارالعان سۋبكۋلتۋرا. تالعامى جوعارى تۇتىنۋشىنىڭ ازدىعىنان كلاسسيكالىق مەدەنيەتتٸڭ ورنىن سۋبكۋلتۋرانىڭ باسۋى ريم يمپەريياسىن تىعىرىققا ەكەلٸپ تٸرەگەن بولاتىن.

شىنايلىعىندا, پلەبەي اتاۋلىنىڭ ٶمٸرشەڭ مەدەنيەت جاساۋعا زاۋقى دا, قاۋقارى دا بولعان ەمەس. پلەبەي – مەدەنيەتتٸ جاساۋشى ەمەس, جاسالعاندى بٷلدٸرۋشٸ كٷش. پلەبەي مەدەنيەت ٷشٸن ەمەس, ەرمەك ٷشٸن ٶمٸر سٷرەدٸ. ريمنٸڭ كلاسسيكالىق مەدەنيەتٸن بٷلدٸرۋٸمەن, قالا شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا قۇلقىنىڭ بولماۋىمەن, ەڭ باستىسى, “نان مەن ەرمەكتٸ” عانا ٶمٸرلٸك ماقسات تۇتقان مەنتاليتەتiمەن, پلەبەيلەر ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ بەسٸگٸ جەنە ٷلگٸسٸ بولعان ريم قوعامىن قۇلاتقان بولاتىن.

وسىلاي, قازٸرگٸ  قازاق ەدەبيەتi نەگٸزٸنەن اۋىل تۇرمىسى تاقىرىبىنا عانا جازاتىن, شارۋا سۋبكۋلتۋراسى جەنە كونتركۋلتۋراسى دەڭگەيٸندە ٶمٸر سٷرەتٸن, سونىسىمەن كونتەنتٸ اۋىلدىقتاردان ٶزگە بۇقارانى قىزىقتىرمايتىن ەدەبيەت بولىپ قالىپ وتىر. وندا سۋبكۋلتۋرا مەن كونتركۋلتۋراعا تەن بەلگٸلەردٸڭ بەرٸ بار: يدەيالىق باعىتى ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك مٷددەلەرگە قايشى, تاقىرىبى شەكتەۋلi, تەك شارۋاعا ارنالعان, سول تاپتىڭ مەنتاليتەتiنە ساي (قازٸر ونىڭ تالابىن دا قاناعاتتاندىرا المايتىن), شارۋادان ٶزگەلەر ٷشٸن ٶزەكتi ەمەس, كٶركەمدiك ورىندالۋ دەڭگەيi تٶمەن, بەسەكەگە قابiلەتسiز, سونىسىمەن سۇرانىس تۋدىرا المايدى. قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە سۇرانىستىڭ تٶمەندٸگٸنٸڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸن وسىدان – زاماناۋي قازاق ەدەبيەتٸ كونتەنتٸنٸڭ قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جٷرەگٸنە جول تابا  الماۋىنان ٸزدەۋ كەرەك.

* * *

قازاق مەدەنيەتiن, كٶركەم ٶنەرiن باسقارۋ تۇتقالارىن ۇستاپ كەلگەندەردٸڭ دەنٸ قاراپايىم حرەستوماتييالىق قاعيدالاردى ساناسىنا سiڭiرiپ, وي قورىتپادى, دٷنيەجٷزiنiڭ ٶزگە حالىقتارى سيياقتى, قازاقتىڭ دا ٶركەنيەتتi قالادان iزدەۋi كەرەك ەكەنiن, ۇلت بولۋ ٷشiن الدىمەن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگiزگi تۇتقالارىن – قالا ٶنەركەسiبiن قولعا ۇستاۋعا ۇمتىلۋ قاجەتتٸگٸن, ٶنەركەسiپتە iستەيتiن, ەلەۋمەتتiك كٷش رەتiندە كٶرiنە الاتىن ۇلتتىق تەحنيكا زييالىسى بولۋى كەرەك ەكەنiن تٷسiنگٸسٸ كەلمەدٸ.

اگرارلىق دٷنيەتانىم قاراپايىم امالدارمەن كٶز جەتكiزۋگە بولاتىن اقيقاتتاردىڭ سىرىنا ٷڭiلۋگە, كەنتتەنۋدiڭ بٷكiل دٷنيە جٷزi حالقىنا جەنە قازiرگi زامانداعى دامۋعا تەن جالپىعا بiردەي, ەمبەباپ ٷدەرٸس ەكەنiن تٷسiنۋگە ىرىق بەرمەدi. سونىڭ سالدارىنان ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ اۋىل جاعىنان شىققان جازۋشىلاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ يندۋسترييالى ٶمٸرگە ٷركە قاراۋىنان جازبادى. ولار قوعامنىڭ ەلەۋمەتتiك دامۋ زاڭدىلىقتارى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا بۇل قۇبىلىستىڭ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرiنە دە, ادامزات تاريحىنىڭ پروگرەسٸنە دە قايشى ەكەندiگiن تٷسٸنبەدٸ. ۇلت تاعدىرىن ونى تەك اۋىلدا تۇراقتاندىرۋمەن شەشۋ يدەياسىنىڭ ٶزi ول باستا بٷكiلادامزاتتىق ٶركەنيەت دامۋىنىڭ ەمبەباپ زاڭدىلىقتارىنا قايشى,ۇجىمدىق اۋتيزم بولاتىن.

قازاق «الپىسىنشىجىلدىقتارىنىڭ» يدەياسى عىلىمي زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەلەرٸنەن قورىتىلىپ شىعارىلعان تەورييادان دا, بۇل باعىتتىڭ حالىققا تيٸمدٸلٸگٸن اپريوري كٶرۋدەن دە تۋىنداعان جوق. بۇل يدەيا ولاردىڭ باسىنا قالىپتاسقان احۋالدان – قازاقتىڭ اۋىلدا شوعىرلانىپ قالۋىنان عانا تۋىندادى. قيسىن ٶتە قاراپايىم بولدى: قازاقتىڭ كٶبٸ اۋىلدا تۇرادى ەكەن, ەندەشە, اۋىلدى ەسپەتتەي بەرۋ كەرەك. جالپى دامۋعا قاتىستى العاندا ونىسىنىڭ ابسۋرد بولىپ شىعىپ جاتقانىمەن ولاردىڭ ٸسٸ بولمادى, اۋىلدان شىعارماۋعا كٷش سالۋمەن, حالقىن ەلەۋمەتتٸك پروگرەستەن اۋلاقتاتىپ جٷرگەندەرٸن تٷسٸنە المادى.

كٶركەم ٶنەر قايراتكەرلەرٸنٸڭ كٶبٸ جەرگiلiكتi ۇلت ٶكiلدەرiن قالاعا كەلتiرمەۋ باعىتىن ۇستانعان كوممۋنيستiك ەكiمشiلiكتiڭ ەدٸلەتسٸز  دەموگرافييالىق ساياساتىنىڭ مەنiن دە اڭعارمادى. ولاردىڭ شارعىسىن موينىنا iلiپ الىپ, ەكەسiنiڭ اقىلىن تىڭداعىش بالاشا, ايتقانىنا يلانىپ, «قازاق جاستارىن اۋىلدا تۇراقتاندىرۋ» ٷشiن بارىن سالىپ باقتى.

ەگەر  قاتارداعى  شارۋا  بالا  كەزٸندە  العان بٸلٸمٸنٸڭ جەتٸمسٸزدٸگٸنەن بەلگٸلٸ بٸر تۇيىق يدەيالار  شەڭبەرٸنەن  شىعا الماي, كٷنٸ ٶتٸپ كەتكەن كٶزقاراسىمەن قالىپ قويسا, ونى كەشٸرۋگە بولادى: نە سۇرايسىڭ, ول قاتارداعى شارۋا عانا-عوي. ال ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرٸپ, قالاعا كەلٸپ, جەيلٸ پەتەرگە ەنٸپ, تٷسٸمدٸ قىزمەتكە ورنالاسىپ, روماندار جازىپ, تومداپ تاڭدامالى باستىرىپ جٷرگەن جازۋشى بالا كەزٸندەگٸ اۋىل مەكتەبٸنەن العان بۇلىڭعىر تٷسٸنٸكتەرٸنەن ارىلا الماي, حالقىن اۋىل رەزەرۆاتسيياسىنان شىعارماۋعا كٷش سالىپ جٷرسە – مۇنداي قۇبىلىستى قالاي كۆاليفيكاتسييالاۋ كەرەك?

ا. ماسلوۋ  مۇنداي  قۇبىلىستى  مەدەنيەتتەگٸ  ترانستسەندەنتتٸك ۇعىمىن    قولدانۋ  ارقىلى تٷسٸندٸرەدٸ.  امەريكالىق عۇلامانىڭ سيپاتتاۋىنشا, «ترانستسەن­دەنتسييا­لىلىق­پەن ٶزٸن ٶزەكتٸلەندٸرە العان ادام – ەمبەباپ ادام. ول – ادامزاتتىڭ ادامى. ول ٶزٸن قورەكتەندٸرگەن مەدەنيەتتەن جوعارى تۇر, وعان تەۋەلدٸ ەمەس...  ٶزٸن ٶزەكتٸلەندٸرە العان ادامدار قورشاعان مەدەني ورتانىڭ ەسەرٸنە قىڭبايدى.... ونىڭ مەدەنيەتكە كٶزقاراسى ادام بەلگٸلٸ بٸر كٷيگە تٷسەتٸن جەنە ونى سىنشىل, رەداكتورلىق, اياۋسىز كٶزقاراسپەن باقىلايتىن پسيحوتەراپەۆتٸك ەففەكتٸگە ۇقسايدى,... ول (تٶل مەدەنيەتٸن – ق.ج.) سىنعا الۋى, كەيدە ماقۇلداۋى, تالقىعا سالۋى, باسقارۋى مٷمكٸن, مۇنىڭ بەرٸن ول (تٶل مەدەنيەتٸن – ق.ج.) وڭعا باستىرۋ, ٶزگەرتۋ ٷشٸن ٸستەيدٸ». (ماسلوۋ ا. دالنيە پرەدەلى چەلوۆەچەسكوي پسيحيكي.- سپب.: «ەۆرازييا», 1997. 282-ب.)

تانىمال عالىم-ەدٸسناماشى ل.فەۆردىڭ زييالى ادام «بارلىق دەۋٸردٸڭ ادامى» بولا بٸلۋٸ كەرەك (فەۆر ل. چۋۆستۆيتەلنوست ي يستورييا // بوي زا يستورييۋ. «ناۋكا», موسكۆا. 1991. 116-ب.) دەگەنٸ بار. ەرينە, بارلىق ادام بارلىق دەۋٸردٸڭ بەل بالاسى بولا المايدى. ال ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ديپلومىن ارقالاعان, زييالى ساناتىنداعى ادام اۋىلدا تۋىپ, ٶستٸم ەكەن دەپ, ەسەيگەندە دە كٶڭدٸ اۋىلىندا قالىپ قويماي, جاڭا ورتاعا – يندۋسترييالى قوعامعا بەيٸمدەلە الۋعا مٸندەتتٸ ەدٸ. بٸراق قازاق جازۋشىلارىنىڭ دەرلٸكتەي بەرٸ ٶزدەرٸ شىققان ٷڭگٸرٸنٸڭ ٶكٸلٸ بولىپ قالىپ قويدى, يندۋسترييالى قوعامنىڭ ادامىنا اينالا المادى. سانالارىندا رەفلەكسييا, مەدەنيەتتە ترانستسەندەنتسييا جاساي المادى, ادامزاتتىڭ ادامى دا بولا المادى, دەۋٸردٸڭ ادامى دەڭگەيٸنە دە كٶتەرٸلە المادى. جان دٷنيەسٸمەن جاز بولسا – جايلاۋداعى كيٸز ٷيٸنەن, قىس بولسا – سابان جاپقان توقال تامىنان شىقپاي قويدى. بارلىق جاعدايلارى – ماتەريالدىق يگٸلٸكتەرٸ, رۋحاني ازىعى جەتكٸلٸكتٸ بولا تۇرا, ٶركەنيەتتٸ ٶمٸردٸ كٶرە المادى, تاني المادى. جان دٷنيەسٸن يەكتەگەن يديوسينكرازييا پسيحولوگيياسىنىڭ تۇتقىنىنا اينالىپ الىپ, قالاعا, ٶركەنيەتكە قارسى كەكتەنگەن سەزٸمنٸڭ قۇشاعىندا قالا بەردٸ. 

حالقىنا جانى اشيتىن ادام ونى ايماقتان ٶركەنيەتكە قاراي باعىتتاۋى – قازاقتى قالانىڭ زەۋلٸم ٷيلەرٸنە ەنگٸزۋگە, تەحنيكانى, تەحنولگييانى مەڭگەرتۋگە, وسىعان دەيٸن ٶزگە جٷرتتار ٶكٸلدەرٸ ۇستاپ كەلگەن ٶنەركەسٸپ جەنە بيلٸك تۇتقالارىن ۇستاۋعا تالاسۋعا شاقىرۋى كەرەك ەدٸ. حالىقتى اۋىلدىڭ مەشەۋلٸگٸنەن, كەدەيلٸگٸنەن قۇتقارۋعا, قالا ٶركەنيەتٸن قۇندىلىق باعدار رەتٸندە قابىلداۋعا, تٸل مەن مەدەنيەتتٸ قالاعا ەنگٸزۋگە باعىتتاۋى كەرەك ەدٸ.

كەڭەس كەزٸندە, قازاقتى قالاعا جولاتپاۋ ماقساتىن كٶزدەگەن, قاتاڭ يدەوكراتييا^­لىق رەجيمنٸڭ ٷستەمدٸگٸ جاعدايىندا دا, كٶركەمٶنەر تۋىندىلارى ارقىلى حالىقتىڭ قالاعا كٶبٸرەك ويىسۋىن نەسيحاتتاۋ مٷمكٸندٸگٸ بولماي قويعان جوق. العاشىندا گۋمانيتارلىق سالالاردا – بٸلٸم بەرۋ مەن مەدەنيەتتە, باسپاسٶزدە قازاقتٸلدٸ ميكروورتانى قالىپتاستىرۋعا, بٸرتٸندەپ ٶزگە سالالارعا دەندەپ كٸرۋدٸ نىسانالاپ, بۇقارانى سوعان باعىتتاۋ كەرەك ەدٸ. ۇلت رەتٸندە ورنىعۋدىڭ تەك قالادا, كاپيتاليستٸك ٶندٸرٸس جاعدايىندا, نارىقتىق تاۋار-اقشا قاتىناستارى ورناعاندا جٷزەگە اسىرىلاتىنىن, ولاردى شەشۋدٸڭ عىلىمي جەنە ساياسي جولدارى بار ەكەنٸن دە بارلىق جوو-نىڭ قوعامدىق فاكۋلتەتتەرٸنە ارنالعان وقۋلىقتاردان تاۋىپ الۋعا مٷمكٸندٸك بولدى. بٸراق, قازاق اۋىلشىلدارىنىڭ مۇنى تٷسٸنۋگە ينتەللەكت قۋاتى جەتپەدٸ. ولار تٷگەل كەرٸسٸنشە ەرەكەت ەتتٸ, حالقىن دامۋدىڭ اگرارلىق باسقىشىنان كٶتەرٸلتپەۋ  ٷشٸن, شارۋاشىلىعىن يندۋسترييالى ەدٸسپەن جٷرگٸزەتٸن ازاماتتىق قوعامعا جەتكٸزبەۋ ٷشٸن, قالاعا, ٶركەنيەتكە كەسە كٶلدەنەڭ قويىپ, سٸرەسكەن, بەلسەندٸ كٷرەس جٷرگٸزدٸ. ٶركەنيەتكە قارسى وقىرمانىنىڭ ٶشپەندٸلٸك سەزٸمدەرٸن شاباقتاۋدى جالعاستىرا بەردٸ. ەرينە, ولار ٶز حالقىنا قاستاندىقتى ساتقىندىقتان جاساعان جوق. اۋىلشىل قازاق جازۋشىلارى الجاسۋشىلىقتىڭ تاريحي ٷلگٸسٸن بٸلمەستٸكتەن, رۋحاني قوراش­تىعىنان, رۋحاني بٸلٸكسٸزدٸگٸنەن, ساياسي ساۋاتسىزدىعىنان جاسادى. 

ەرينە, تاريحتان ورىن العان, قوعامدىق سيپاتتاعى قاتەلەرٸ ٷشٸن كٸنەلٸنٸ ٸزدەۋ, ولاردى جازالاۋ ەرەكەتتەرٸن جاساۋ ٸزگٸلٸككە جاتپايدى. دەگەنمەن, قازٸرگٸ قازاقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني ايالارداعى مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸن دە شەشە الماي, «تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ساقتاي الامىز با, المايمىز با» دەپ, «ساقتاي الماساق, ەندٸ كٸمنٸڭ وتارى بولعانىمىز دۇرىس» دەپ, ومالىپ وتىرۋىنا الىپ كەلگەن فاكتور تۋرالى سٶز قوزعاماۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶتكەنگە ساراپ تاريحي قاتەلٸكتەردٸڭ كەلەشەكتە قايتالانباۋى ٷشٸن, ۇرپاقتى تاعى اداستىرماۋ ٷشٸن قاجەت. تٷپتەپ كەلگەندە, قازاقتى ٶركەنيەتتٸڭ ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ ارعى جاعىندا قالدىرۋ باعىتىن ۇستانىپ كەلگەن جازۋشىلاردى مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن ەشكٸم اراشالاپ الا المايدى. ەگەر كٸمدە-كٸم, ۆ.شۋكشيننەن ٷلگٸ الىپ, ٶز ەرەكەتتەرٸنٸڭ كەلەڭسٸزدٸگٸن مويىنداپ جاتسا, ولارعا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋ كەرەك.

* * *

ەگەر جازۋشىلار اۋىل ٶمٸرٸن شىنايى سيپاتتاپ, ايشىقتى بەينەلەر جاساعان تاتىمدى تۋىندىلار بەرە بەرسە, وعان ەشكٸم ەشتەڭە دەمەس ەدٸ. ەشكٸم اۋىل تۋرالى نەگە كٶپ جازاسىڭدار دەگەن سۇراق قويماس ەدٸ. مەسەلەنٸڭ ٷلكەنٸ باسقادا – قازاق جازۋشىلارىنىڭ, جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى, حالقىن ارتتا قالعان اگرارلى باسقىشتان شىعارماي, يندۋسترييالى قوعامعا قارسى قويا وتىرىپ, سونىڭ سالدارىنان ۇلتىن دامۋدىڭ بارلىق پارامەترلەرٸ بويىنشا ارتتا قالدىرىپ, تاعدىرىن مەيٸلٸنشە شيەلەنٸستٸرۋ جاعدايىنا ەكەلٸپ سوقتىرۋىندا, سونىسىمەن, تۋعان حالقىنا ٶزگە ەشكٸم جاساي المايتىن كەسٸردٸڭ ەڭ ٸرٸسٸن جاساۋىندا  بولىپ وتىر.

يدەيا مەن دٷنيەتانىم اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ تەرەڭدە جاتقان سىرلارىن كەزٸندە اعىلشىن فيلوسوفى دجون لوكك تالداپ, تٷسٸندٸرٸپ بەرگەن ەدٸ. ونىڭ توپشىلاۋىنشا: «اقىلدىڭ ويلاۋى مەن زەردەلەۋٸندە ول قارايتىن جەنە قاراي الاتىن بٸر-اق نەرسە بار – ول ٶزٸنٸڭ مەنشٸكتٸ يدەيالارى, ٶزگە تٶتە وبەكت جوق. بٸزدٸڭ تانى­مىمىز تەك سول يدەيالارعا عانا قاتىستى» [دجون لوكك. وپىت و چەلوۆەچەسكوم رازۋمەنيي // سوچ. ت. 2. م.: مىسل, 1985. 3-ب.]. بۇل تۇستان قازاق اۋىلشىلدارىنىڭ دٷنيەتانىم اياسىنىڭ تارلىعىنىڭ اقىلدىڭ زەردەلەۋٸن تەجەۋ ايعاعىن كٶرۋگە بولادى. تيٸسٸنشە, زەردەنٸڭ تەجەلۋٸ ولاردى يدەيالىق لاعۋعا ەكەلٸپ تٸرەگەن. جەتەكشٸ يدەيا رەتٸندە اۋىلدى نىسانالاعان ولار رۋحاني دامۋدىڭ ٶزگە ايالارىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى تاني المادى, اۋىلدان ٶزگە كەڭٸستٸكتە, يندۋسترييالى قوعامنىڭ ٶمٸر ايالارىندا باعىتتىق قاتەلەرگە جول بەردٸ, انا تٸلٸ مەن ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸردە-بٸرٸن تىڭعىلىقتى شەشە المادى, تيياناقتى ٸس تىندىرا المادى, كەلەشەككە, جاس ۇرپاققا تاتىمدى ەشتەڭە ۇسىنا المادى.

 سونىڭ سالدارى رەتٸندە, قازاق كٶركەم ەدەبيەتi بارلىق جانرلار بويىنشا مٷشكiل حالگە تٷستٸ. قازiر قاي جانردى الساڭ دا سەمۋ قۇبىلىسى بايقالادى, توقىراۋ بەلگٸلەرٸ مەنمۇندالاپ تۇر. كٶركەم ٶنەر مەن ونىڭ تۇتىنۋشىلارى اراسىنداعى بايلانىس مٷلدەم ٷزٸلۋگە جاقىن. مەدەنيەت تۋىندىلارىن, شەت جۇرتتىقتاردى ايتپاعاندا, قازاقستان قوعامى مٷشەلەرٸنٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق ۇلتى ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ تولىعىمەن قابىلدامايدى, قازاق تٸلٸن بٸلەدٸ دەپ ەسەپتەلٸنەتٸندەر, ونىڭ دا بەرٸ ەمەس, بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ – جاستايىنان كٶركەم ەدەبيەت وقىپ ٶسكەن ەگدە ادامدار, تٸل مەن ەدەبيت ساباعىنىڭ مۇعالٸمدەرٸ...  عانا تۇتىنادى.

سىناۋ ەمەس, فيلوسوفييالىق تالداۋ قاجەت 

جازۋشىلار اراسىندا جارييالىلىق پەن اشىقتىقتىڭ جەتٸسپەۋٸنەن, بۇرىننان ماندىماي, ەكٸ اياعىن تەڭ باسىپ كەتە الماي جٷرگەن بٸر جانر بار. ول – سىن جانرى. قازاقتا ەشقاشان «سىن تٷزەلگەن ەمەس», سونىڭ سالدارىنان «مٸن دە تٷزەلمەدٸ». ەدەبيەتتە يممانەنتتٸ كەمشٸلٸكتەر ٷنەمٸ ايتىلعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ول كەمشٸلٸكتەر ٷنەمٸ قايتالانادى. العا جىلجۋ ماردىمسىز. بٸر ورىندا تاپتاپ تۇرۋ بار, كەيدە كەرٸ كەتۋ بار. جىلت ەتكەن بٸر جاڭالىقتىڭ ارتىندا, ويسىراعان ومىرىلۋ بار.

اشىقتىق پەن جارييالىلىقتىڭ بولماۋىنان, قازاق سىنى ەركٸن ەمەس, ەلدەبٸر ۆيرتۋال فاكتورلارعا تەۋەلدٸ. سىنشى سىزىلىپ تاستالعان شەڭبەردەن شىعا المايدى. سىن مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸنەن, ەدەتتە, ادرەسانتتا وبەكتيۆتٸلٸك بولا بەرمەيدٸ. سىننىڭ بٸرەۋدٸ ۇرۋ ٷشٸن ايتىلاتىن كەزدەرٸ دە از بولمايدى. ماقتايتىن, جارتىلاي ماقتايتىن شىعارمالاردى سىنشى الدىن الا بٸلٸپ وتىرادى. سىنالعان ادرەسات قارسى كٷرەسكە شىعادى. سونىڭ سالدارىنان, سىن جٷرگەن جەردە ىلعي «باس جارىلىپ, كٶز شىعىپ» جاتادى.

قازاق سىنشىلارى شىعارمانى كەڭ تارالعان ەدەبي كاتەگورييالارمەن ٷستٸرت تالدايدى: تاقىرىبى اناداي ەكەن, كەيٸپكەرلەرٸ مىناداي  ەكەن, سيۋجەتٸ سىلبىر ەكەن, تٸلٸ بىلجىر ەكەن,.. دەگەن شامادا. نەمەسە قاي جىلدارى, كٸمنٸڭ نە جازعانىن تٸزٸپ شىعادى. مۇنى ەدەبي ٷدەرٸسكە شولۋ دەپ اتايدى.

كەڭەس قازاق ەدەبيەتٸندە سىن يدەولوگيياعا تەۋەلدٸ بولدى. كٶركەم شىعارمانىڭ قۇندىلىق كريتەريٸ رەتٸندە جوعارىدان سوتسياليستٸك رەاليزم تۋرالى تەورييا تٷسٸرٸلدٸ. سىنشىلاردىڭ وسى تەورييا اياسىنان شىعۋعا قاقىسى بولمادى. بۇل باعىتتىڭ باستى تەورەتيگٸ اكادەميك م.قاراتاەۆتىڭ قازاق ەدەبيەتٸندە سوتسياليستٸك رەاليزمنٸڭ قالىپتاسۋى تۋرالى ەڭبەگٸ كەڭەس كەزٸندەگٸ قازاق سىنىنىڭ شىڭى بولىپ ەسەپتەلدٸ. ٶزگە سىنشىلار مەن ەدەبيەت تەوريياسىن زەرتتەۋشٸلەر دە وسى ماڭايدان تابىلدى. ال تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن سوتسياليستٸك رەاليزمنٸڭ باعىتى رەتٸندە عىلىمي دەيەكسٸزدٸگٸ ەشكەرەلەنٸپ قالدى. بۇل كەڭەس كەزٸندەگٸ قازاق سىنىنىڭ اداسىپ جٷرگەنٸن ايعاقتاپ بەرگەن قۇبىلىس بولدى.

ورىس سىنشىسى ۆ.بەلينسكيي بىلاي دەگەن ەدٸ: «سىن جەنە ٶنەر. ەكەۋٸ قوسىلعاندا دەۋٸردٸڭ ساناسىنا تەڭ. ال سىن دەگەنٸمٸز – فيلوسوفييالىق سانا, ٶنەر – سانانىڭ ٶزٸ (بەلينسكيي ۆ.گ. رەچ و كريتيكە  // سس. ت.5. م.: حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا, 1979. 67-ب.). ورىس سىنشىسىنىڭ ويىن زاماناۋي فيلوسوف-پوستمودەرنيست يۋ.حابەرماس بىلاي ساباقتاستىرادى: «فيلوسوفييا مەن ەدەبيەتتٸڭ اراسىنداعى جانرلىق ايىرماشىلىق ٶتە از, سوندىقتان فيلوسوفييالىق مەتٸندەر ٶزٸنٸڭ تٶل ماعىناسىندا ەدەبي-سىنشىلدىق تۇرعىدان تالداپ تٷسٸندٸرۋگە ىڭعايلى بولىپ تۇرادى» [حابەرماس يۋ. فيلوسوفسكيي ديسكۋرس و مودەرنە. – م.: «ۆەس مير». 2003. س. 198.].

ايتسا ايتقانداي, بٸزدٸڭ سىنشىلارىمىزدىڭ فيلوسوفييالىق ساناسى تىم تاياز بولدى. ولار كٶركەم شىعارمانى تەك ونتولوگييالىق سيپاتتامالارى تۇرعىسىنان عانا تالدادى, ەدەبيەتتٸڭ فۋنكتسيياسى, مۇراتى جەنە ونىڭ بۇقارالىق ساناعا ەسەرٸ تۋرالى مەسەلەلەر ٷنەمٸ كٷڭگٸرت قالىپ وتىردى. سول سەبەپتەن, قازاق ەدەبيەتٸ حالىقتى عاسىرلىق ۇيقىسىنان وياتۋشى فۋنكتسيياسىن اتقارا المادى, شارۋانىڭ سوڭىنان ەرۋشٸ كٷيٸندە قالا بەردٸ. سىن كٶركەم شىعارمانىڭ يدەيالىق نىساناسىن حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك مۇراتى تۇرعىسىنان تٷسٸندٸرٸپ بەرە المادى. قازاق ەدەبيەتٸ كەڭەس باسشىلارىنىڭ قازاقتى اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرەتٸن ارزان جۇمىس كٷشٸنە اينالدىرۋدى كٶزدەگەن ەلەۋمەتتٸك ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ سويىل سوعۋشىسىنا اينالدى. بۇل مٸندەتٸن ول ۇزاق جەنە تەۋٸر ورىندادى. 

قازاق جازۋشىلارىنىڭ كٶبٸنٸڭ قۇبىلىستىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جەنە قۇقىقتىق استارلارىنا ٷڭٸلۋگە شامالارى جەتپەدٸ. ولار ۇلتتىق مٷددەلەر مەن دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردىڭ دا مەنٸن تٷسٸنە المادى. ليبەرالدىق سانا, ساياسي ساۋات, دەموكراتييالىق مەدەنيەت جەتپەگەندٸكتەن, ٶزدەرٸن ەر قاشان دا قوعامدىق ٷدەرٸستەردەن, ساياساتتان تىس ۇستادى. ال ەدەبيەت بولسا, پايداسىنان زييانى مول, لاققان يدەولوگييالىق اعىستارعا تولى بولدى, دٷنيەتانىمدىق فۋنكتسيياسىن ويداعىداي اتقارا المايدى. قوعامدىق ٶمٸردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سەبەپتەرٸن تەرٸس تٷسٸندٸرۋ سوزىلمالى سىرقاتقا اينالىپ, ونىڭ كەسٸرٸ ۇلتتىق مەدەنيەتكە سوققى بولىپ تيٸپ جاتتى.

تۇشىمدى قورىتىندى شىعارۋعا بولمايتىن, عىلىمي دەيەكسٸز تٷسٸندٸرۋگە يلانىپ, باسىنا ورالعان تۇماننان ايىعا الماي, «قاڭعىرتقان مەن ٷركٸتكەنگە» قارعىس ايتىپ قانا, تٷك بٸتٸرمەي وتىرا بەرۋ قازاقتىڭ ەدەتٸنە اينالعان. «ايلالى قوعامنىڭ ەككٸ ساياساتىنا» بٸز نەگە قارسى تۇرا المادىق, ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز قورعاي الماساق, وندا بٸزدٸ كٸم قورعاماق?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەلمەدٸ. باتىس پوستمودەرنٸنٸڭ ٶكٸلٸ م.بلوكتىڭ  “ەشقاشان mea culpa (كٸنە مەنەن) دەپ باستاۋدىڭ زييانى بولماس ەدٸ» (بلوك م. اپولوگييا يستوريي يلي رەمەسلو يستوريكا. م.: «ناۋكا», 1986. – 19-ب.) دەگەنٸن ەشكٸم ەسٸنە تٷسٸرمەدٸ. «بەرٸنە ٶزٸمٸز, ساياسي كٷرەستٸ دۇرىس جٷرگٸزە الماعان ٶزٸمٸزدٸڭ قاراڭعىلىعىمىز كٸنەلٸ ەمەس پە?», – دەيتٸن ەدەبيەتشٸ بولمادى. «تاعدىرعا جالبارىنىپ, ىڭىرسي بەرگەندٸ قويايىق; ەندٸ بۇدان بىلاي كٸم تاراپىنان, قانداي ەككٸ ساياسات جٷرگٸزٸلسە دە, قاڭعىرماۋدىڭ, ٷرٸكپەۋدٸڭ جولىن تابايىق; باسقا تٷسكەن قىرسىقتىڭ سەبەبٸن ٶزگەگە اۋدارمايىق; قاراڭعىلىقتى سەرپٸپ تاستايىق, ساياسي-قۇقىقتىق ساۋاتىمىزدى كٶتەرەيٸك, بەلسەندٸلٸگٸمٸزدٸ ارتتىرايىق; جاڭا مەدەنيەتتٸ, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ قوعامدى قۇرۋ ٶزٸمٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز; ەركٸن ادامدارشا العا ۇمتىلىپ, ەرلەرشە جەتٸستٸككە ٶز كٷشٸمٸزبەن جەتەيٸك; ٶز تاعدىرىمىزدى ٶزٸمٸز قولعا الايىق» دەگەن باعدار ۇستالمادى, ەرەكەتكە باستايتىن لەبٸز ەستٸلمەدٸ. سول بۇرىنعىشا, «سۇم ۋاقىت, ايلالى قوعام, ەككٸ ساياسات قايتا ورالماسا ەكەن» دەپ, الاقان جايىپ, اسپانعا قاراۋ عانا بولدى. وسىلاي قازاق جازۋشىلارى ٶتكەننٸڭ سۇرعىلت وقيعالارىن ايتىپ زار يلەۋدەن, كەلەسٸ «ايدىڭ وڭىنان تۋعانىن» قۇدايدان جالبارىنا سۇراپ, بەت سيپاۋدان ارىعا بارا المادى, ەلٸن كٷنشۋاققا, پەرمەندٸ ەرەكەتكە قاراي باستايتىن, وقىرماندى جاسامپازدىققا جەتەلەيتٸن تەگەۋرٸنٸ مەن رۋحى بار شىعارما بەرە المادى. بۇل قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دٷنيەتانىمدىق فۋنكتسيياسىن اتقارا الماي وتىرعانىن پاش ەتەدٸ.

قازاق جۇرتى «تاۋىپ ايتاتىندارعا», قىزىل سٶزدٸڭ ارتىنان قاشاعان قۋعانداي تٷسەتٸندەرگە ەر قاشان دا كەندە بولعان ەمەس. قايداعى بٸر ۆيرتۋال كەڭٸستٸكتەگٸ, تۇتاتىن ٸلٸگٸ جوق, تيياناقسىز, امورفتى بٸردەڭە تۋرالى ۇيقاستىرا, لەپٸرە سٶيلەپ تۇرعان «شەشەننٸڭ» ايتقاندارىنا باس شۇلعىپ, قول سوعىپ وتىرا بەرۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپ العان. اينالانى قورشاعان دٷنيەنٸ دۇرىس تاني الماعاندىقتان, قايداعى بٸر ساعىمنىڭ سوڭىنان ٸلەسٸپ, ٷنەمٸ جورتا بەرۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپ العان.

كٶركەم ٶنەردٸڭ كٶپ فۋنكتسييالى بولۋى كەرەكتٸگٸ تۋرالى ۆ.بەلينسكيي باستاعان ورىس سىنشىلارى از جازعان جوق. كٶركەم ٶنەردٸڭ الدىنا قويىلاتىن مٸندەتتەردٸڭ باستىلارىنىڭ بٸرٸ ونىڭ بۇقاراعا اينالادا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سىرلارىن ساناعا سٸڭٸمدٸ سيپاتتاپ بەرە الۋىندا.  دەمەك, كەز كەلگەن كٶركەم شىعارما ٶمٸرلٸك پراكتيكادا بولىپ جاتقان ٷدەرٸستەر مەن قۇبىلىستاردى كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق ەدٸسپەن رەپرەزەنتاتسييالاپ بەرە الۋىمەن قاتار, ول بۇقارانىڭ دٷنيەنٸ تانۋ كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋگە, ەسٸرەسە, باسقارۋ-باعىنۋ ايالارىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى ساياسي-فيلوسوفييالىق جەنە تانىمدىق تۇرعىدان وبەكتيۆتٸ تٷسٸندٸرٸپ بەرۋگە مٸندەتتٸ ەدٸ.

ەدەبيەتتٸڭ  تٶل فۋنكتسيياسىن – بۇقارانىڭ تانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋ مٸندەتٸن اتقارا الماۋىنىڭ, كەرٸسٸنشە حالقىن مەشەۋ ەلەۋمەتتٸك ورتادان شىعارماۋعا تىرىسۋىنىڭ, سىننىڭ ادۋىنسىزدىعىنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەبٸ قازاق فيلوسوفيياسىندا. كەڭەس بيلٸگٸ جىلدارىندا قازاق تٸلٸندە تاتىمدى فيلوسوفييالىق شىعارمالار جازىلعان جوق. ازداعان قازاق فيلوسوفتارىنىڭ ورىس تٸلٸندە كوممۋنيستٸك يدەولوگييا رۋحىنداعى, «ديالەكتيكانىڭ قازاقستاندىق مەكتەبٸ» شەڭبەرٸندەگٸ وي كەشۋلەرٸندە رۋحاني دامۋدى قازاق ۇلتى مٷددەلەرٸ تۇرعىسىنان قاراستىرعان تۋىندىلار بولعان جوق. سوندىقتان, قازاقتىڭ رۋحاني اسپانىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سىرلارى تولىق اشىلماي قالدى. وسى ٷردٸس ەلٸ ساقتالىپ كەلەدٸ.  

قۇبىلىستىڭ سىرى نەدە? ارەالدى لينگۆيستيكا 

ەندٸگٸ مەسەلە قالىپتاسقان احۋالدىڭ سەبەبٸن انىقتاۋدا جەنە بۇدان بىلاي نە ٸستەۋ كەرەك ەكەندٸگٸن دۇرىس باعدارلاپ الا بٸلۋدە بولسا كەرەك. سوڭعى جارتى عاسىر قازاق ەدەبيەتٸ ٶنەركەسٸپ تاقىرىبىن يگەرۋٸ كەرەكتٸگٸن كٶتەرگەن ۇرانمەن ٶتتٸ. قازاق جازۋشىلارىنىڭ الدىنا ٶندiرiس تاقىرىبىنا شىعارمالار جازۋ مiندەتتەرi ٷنەمٸ قويىلىپ وتىردى. بٸراق, ولار بۇرىنعىشا وتباسى مەن وشاق قاسىنىڭ وقيعالارىنان سيۋجەت قۇرۋدان, اۋىل ٶمiرi جەنە تۋىستار اراسىنداعى قاتىناستاردى سيپاتتاۋدان الىستاپ كەتە المادى. قازiرگi الاساپىران رەفورمالار زامانىندا, ەندٸ قويىپ, رومان مەن ەپوپەياعا قاقتىعىستى سيۋجەت بولارلىقتاي وقيعالار كٷن سايىن بولىپ جاتقاندا, قوعامدا كٶرٸنٸس بەرگەن بٸر قۇبىلىستى, ورىن العان بٸر وقيعانى نەمەسە ينديۆيدۋم ٶمٸرٸنٸڭ بٸر مەزەتٸن ساياسي نەمەسە ەلەۋمەتتٸك مەن شىعاراتىنداي, قازاقتان باسقاعا دا تٷسٸنٸكتٸ بولاتىنداي دەڭگەيدە كٶركەمدەپ سيپاتتاپ بەرۋگە قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتى جەتپەدٸ. نەگە?

بۇل قۇبىلىستىڭ سىرىن ارەالدى لينگۆيستيكانىڭ قاعيدالارىنا سٷيەنە وتىرىپ, تٷسٸندٸرٸپ بەرۋ قيىن ەمەس. اگرارلى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسى اۋىل تۇرمىسى مەن مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستىلاردى بەينەلەۋگە جەتەدٸ, ٶزگە, يندۋسترييالى سالالاردا بولىپ جاتقاندى سيپاتتاۋعا جەتپەيدٸ. بٸزدٸڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ تٸلٸ, تيٸسٸنشە, ويى مەن ەرەكەتٸ دە, سول اگرارلى قوعام كەمەرٸنەن اسا الماي, تۇيىقتالىپ قالعان. ۇلتتىق كٶركەم ٶنەردٸڭ مازمۇنىنىڭ اگروتروپتىلىعى اۋىل ادامىنىڭ لينگۆەماسىنىڭ اگرارلىق سيپاتىمەن – ۆيللانولەكتٸسٸمەن شارتتاندىرىلىپ تاستالعان. ەندٸ ول مازمۇن جازۋشىلاردىڭ كوگنيتيۆتٸك كەڭٸستٸگٸندە ايناداعىداي كٶرٸنٸس بەرۋدە. ساناسىنا مەنتالدىق دەڭگەيدە مىعىم ورناعان اۋىلشىل يدەيادان سىتىلىپ شىعۋعا جازۋشىنىڭ ينتەللەكتٸلٸك قۋاتى مەن ەرٸكتٸك شاماسى جەتپەيدٸ.

پسيحولينگۆيستيكا قاعيدالارى بويىنشا ادام ٶزiنiڭ سٶزدiك قورىندا جوقتى iس جٷزiنە اسىرا المايدى. ال ٶزگە كەڭٸستٸكتەگٸ شىنايىلىقتى, يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸندە بولىپ جاتقان وقيعالاردى, قۇبىلىستاردى, ٷدەرٸستەردٸ سيپاتتاۋعا ادەكۆاتتى لەكسيكالىق كورپۋس – يندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسى جەنە ونى پايدالانىپ, ۋربانولەكت ستيلٸندە سٶيلەي بٸلۋ قاجەت. سول سەبەپتەن, ٶركەنيەت ساتىسىنىڭ اگرارلى باسقىشىندا تۇرعان قازاق جازۋشىلارى يندۋسترييالى قوعام ٶكٸلٸنٸڭ بەينەسٸن جاساي المادى.

اۆتورلار ساناسىندا تٸل-وي-ەرەكەت دەتەرميناتسيياسىنىڭ بولماۋىنان, ولاردىڭ يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸنە بەيٸمدەلە الماۋىنان, ٶزٸن ٶزەكتٸلەندٸرە الماۋىنان, بالا كەزدەرٸنەن تانىس قوي مەن قاسقىردان, جايلاۋداعى نەمەسە قىستاۋداعى وقيعالاردان باسقاعا كٶز سالمادى. اۋىلدان باسقا ٶزگە دە ەلدi مەكەن بولاتىنىن, ەكi اۋىلدىڭ ورتاسىن جالعاستىراتىن قارا جولدىڭ شاڭىن بۇرقىراتىپ, ەلدەكٸمدٸ «ساعىنىپ» كەتٸپ بارا جاتقاننان باسقا دا ٶمiر بار ەكەنiن ەسكەرمەدi. ولاردىڭ ٶزگە گەوگرافييالىق كەڭستٸكتە بولىپ جاتقان جايلاردى سيپاتتاۋىنا لەكسيكالىق رەسۋرسى, ويلاۋ ەنەرگيياسى جەتٸسپەيدٸ, كٶركەم ٶنەرگە تيەك بولارلىق ٶمٸرلٸك ماتەريالدى (ٸشٸنارا تاريحي تاقىرىپتارعا قالام تارتۋدان باسقانى) كٶرە المادى.

جالپى, قازاق زييالىلارى اۋىلدا مەدەنيەت جاسالمايدى دەگەن قاعيدامەن ساناسۋى كەرەك. وندا بٸلٸم ساپاسى دا جاقسارمايدى. اۋىلداعى بٸلٸم مەن مەدەنيەتٸڭ ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدە قالىپ وتىرۋى ونداعى ەلەۋمەتتٸك جاعدايمەن شارتتاندىرىلىپ تاستالعان.  

اۋىل لينگۆەماسىندا جاسالىپ جاتقان تۋىندىلار رەنتابەلدٸلٸككە قول جەتكٸزە المايدى, كٶپشٸلٸكتٸڭ سۇرانىسىن تۋدىراتىنداي دەڭگەيگە كٶتەرٸلە المايدى. بۇل – سىرتتاي قاراعاندا سولاي كٶرٸنەتٸندەي, ەدەبيەتكە كەسٸلگەن ٷكٸم ەمەس, سوتسيو-ەكسترا-ارەالدى-لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸنەن قورىتىلىپ شىعارىلعان تۇجىرىم. مەسەلە مىنادا: قازاق تٸلٸ يندۋسترييالى قوعامنىڭ تٸلٸنە اينالماي, ول تٸلدە يندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ رۋحاني تالابىن قاناعاتتاندىراتىن كٶركەم ٶنەر جاسالمايدى. بار قىرسىقتىڭ باستاۋى قازاق تٸلٸنٸڭ اگرارلى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسى ساپاسىندا, تۇيىقتالعان الاپتا قالىپ قويىپ, انومالدى قولدانىلۋىنان بولىپ وتىر.

شىن مەنٸندەگٸ كلاسسيكا دەڭگەيٸندە كٶركەم دٷنيە جاسايمىن دەگەن جازۋشى بەرٸنەن بۇرىن ٶزٸندە تٶمەندەگٸدەي رۋحاني فاكتورلاردىڭ قامتاماسىزدىعىن ويلاۋى كەرەك. الدىمەن كەرەگٸ يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸنە لايىقتالعان گرامماتيكامەن رەتتەلگەن تٸلدٸڭ جەتكٸلٸكتٸ لەكسيكالىق قورىنىڭ بولۋى. بىلايشا ايتقاندا, لەكسيكالىق رەسۋرس قامتاماسىزدىعى جاعدايىندا, ناقتى اجىراتىلعان ستيلدە, سٶز ورنىقتىلىعى ساقتالاتىن سەمانتيكالىق جٷيەنٸ مەڭگەرۋ دەگەن سٶز. سونان كەيٸن سانانى يندۋسترييالاندىرۋ, اۋىل شەڭبەرٸنەن شىعىپ كەتە الاتىن ترانستسەندەنتتٸ دٷنيەتانىمنىڭ بولۋى, ٶمٸردە ورىن العان كونستەللياتسييانى اڭعارۋ, اراسىنان كٶركەم ٶنەرگە وبەكت بولا الاتىندارىن ٸرٸكتەپ الا بٸلۋ كەرەك. ول ٷشٸن جازۋشىعا ينتەللەكتٸلٸك قارىم كەڭدٸگٸ قاجەت.

تٸلدٸڭ سٶزدٸك قورىن تولىقتىرۋ, ينديۆيدتٸڭ ينتەللەكتٸلٸك قارىمدىلىعىن كەڭەيتۋ – بۇلار ٸسكە اسىرىلۋى اسا قيىن شارۋا ەمەس. زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگييامەن وعان قول جەتكٸزۋ قيىن ەمەس. تەك بۇلاردىڭ ماڭىزدىلىعىن, قاجەتتٸلٸگٸن تۇشىنىپ, سەزٸنۋ كەرەك, ەرەكەت ەتۋ كەرەك. بٸراق, قازاقتا وسى بولماي وتىر. ەرەكەتسٸزدٸكتٸڭ سەبەبٸ – جەكە باس ەركٸندٸگٸنٸڭ بولماۋى. ول ادامدى العا جىلجىتپايدى, ەرٸكتٸ ادىم باسۋعا جٸبەرمەيدٸ. رۋحاني جۇتاڭدىق, جارييالىلىقتىڭ بولماۋى, بۋالدىر تسەنزۋرا قازاقتاردىڭ كەمشٸلٸگٸن ايتقىزباۋعا, مەسەلەنٸ تالقىلاتپاۋعا, پايدالى شەشٸم قابىلداتتىرماۋعا جەتكٸزٸپ وتىر. وسىلاي, قازاق تەك بيلٸككە قاراپ اۋىز اشىپ وتىرا بەرەتٸن, رۋحاني جٷدەۋلٸكتٸڭ قۇرساۋىنا تٷسٸپ الىپ, تولىق ەرەكەتسٸزدٸككە ەبدەن بوي الدىرعان.

تٸل-وي-ەرەكەت ترياداسىنىڭ بٸرٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ بۋىندارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستارعا كٶڭٸل اۋدارعان رەسەيلٸك پروفەسسور ۆ.حارچەنكو «سٶزدٸك قوردىڭ كەدەيلٸگٸ كەدەيلٸكتٸڭ ەڭ قاۋٸپتٸ تٷرٸ – شەشٸم قابىلداۋداعى كەدەيلٸككە ەكەلٸپ سوقتىرادى» [حارچەنكو ۆ. رۋسسكيي يازىك: بەدنوست يلي بوگاتستۆو? «زناميا» 2006, № 6. 187-ب.] دەپ تٷيٸندەگەن ەكەن. ايتسا – ايتقانداي, ۇلتتىڭ رۋحاني داعدارىسى تٸل-وي-ەرەكەت دەتەرميناتسيياسىنىڭ بارلىق بۋىندارىنان كٶرٸنٸس بەرەدٸ, قازاقتىڭ جان ەلەمٸن تٷگەل قامتىعان. سونىڭ سالدارىنان ادەكۆاتتى ويلاي الماۋ, يدەيا تاپشىلىعى جەنە تەرٸس ەرەكەتتەر ورىن الۋدا. بىلايشا ايتقاندا, قازاقتىڭ رۋحاني ەلەمٸ تاريحي دامۋدىڭ يندۋسترييالى باسقىشىندا تۇرعان, ازاماتتىق قوعام قۇرعان حالىقتاردىڭ جان ەلەمٸنەن ٶزگەشە بولىپ قالىپ وتىر.

كٶركەمدiكتiڭ ٶزi دە سالىستىرمالى. XX عاسىردىڭ ەكiنشi جارتىسى مەن XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىندا قازاق تiلiندە جازىلعان, ٶزٸمٸزدە مىقتى دەپ باعالانعان ازداعان كٶركەم شىعارمالار دٷنيەجٷزiلiك دەڭگەيدەن قاراعاندا بەستسەللەر قاتارىنا قوسىلا المايدى, كەيبٸرەۋلەرٸ ورتا قول تۋىندىلاردىڭ اراسىنا دا كٸرە المايدى, دٷنيەجٷزiلiك نارىقتا بەسەكەگە قابiلەتتi ەمەس. ٶزگە تٸلگە اۋدارىلعان ەڭبەكتەر كٶبٸنەسە كونيۋنكتۋرالىق ەسەپپەن نەمەسە اقى تٶلەپ اۋدارىلعان, زاماناۋي وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا يە بولا العاندارى شامالى.

قازاق جازۋشىلارىنىڭ ٶزدەرٸنٸڭ ساۋات پەن تالعام تاپشىلىعىنان زارداپ شەگiپ, اۋىلدا قويشى نەمەسە تراكتورشى بولىپ جٷرگەن كەزدەرiندە سەزiمگە بٶلەنiپ, تامسانىپ وقىعاندارى قازiرگٸ قازاق وقىرمانىن سونداي سەزiمگە بٶلەمەيدٸ دە, تامساندىرمايدى دا. كەزiندە قازاق اراسىندا تەۋiر دەپ تانىلعان جازۋشىلاردىڭ مەكتەپ باعدارلامالارىنا ەنگەن شىعارمالارى قازiرگi وقۋشىنى سەلت ەتكiزبەيدi. قازiر بۇل شىعارمالاردى, ٶزگەنi قويىپ, سول جازۋشىلاردىڭ ٶزدەرiنiڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرi دە وقىمايدى. ٶيتكەنٸ, ولار جاھاندانۋ, كەنتتەنۋ, اقپاراتتانۋ تولقىندارى iلەستiرiپ ەكەتكەن, ازاماتتىق قوعامنىڭ ازات ادامى ٷشiن دەيەكتi اقپارات كٶزi بولا المايدى, وعان ەسەر بەرە المايدى, ولاردىڭ مەنتاليتەتiنە جات, ٶزەكتi ەمەس, كومپەتەنتتiگiن قالىپتاستىرۋعا سەپتiگiن تيگiزبەيدi.

ەدەبيەت دەموكراتييالى بولۋى كەرەك 

ەدەتتە  اۆتوريتارلىق رەجيمدەر ورنىققان ەلدەردە مازمۇنى مەن يدەياسى بيلٸككە جاقپاعاندىقتان جارىق  كٶرە المايتىن شىعارمالار ۇشىراسىپ جاتادى. قازاقستاندا ديسسيدەنتتٸك شىعارمالار جوقتىڭ قاسىندا. مۇنىڭ سەبەبٸ قوعامدا اشىقتىقتىڭ, جارييالىلىقتىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸنەن عانا ەمەس, تاعى دا سول, قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ بۇيىعىلىعىمەن, ٶتكٸر مەسەلەلەردٸ العا تارتۋدان قايمىعاتىنىمەن, قاھارمان تاڭداۋ جەنە شىعارمانىڭ يدەيالىق باعدارىن ايقىنداۋدا بيلٸكتەگٸلەردٸڭ ەلسٸز جەرٸن اڭدىپ وتىرىپ, سولارعا جاعاتىندى عانا ٸزدەيتٸنٸمەن, ەسكٸ سٷرلەۋدٸ شيىرلاي بەرەتٸنٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. شىعارماشىلىق زەردەلەۋدەن, ٸزدەنٸستەن, باتىل سٶز ايتۋدان اۋلاق بولۋ قازاق اۆتورلارىنا تاڭىلىپ تاستالعان. ولار اشىق ويىنداعىسىن ايتۋعا, ٶزگەلەرگە تٷسٸندٸرۋگە تىرىسپايدى.

الدىڭعى قاتارلى ەلدەردٸڭ دامۋ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, كٶركەم ٶنەردٸڭ دامۋىنا قاجەتتٸ باستى شارت – قوعامدا شىنايى دەموكراتييانىڭ بولۋى. ٶيتكەنٸ, «ەدەبيەتتٸڭ تاعدىرى ونىڭ تسەنزۋراعا تٷسپەي, دەموكراتييالىق ەركٸندٸك كەڭٸستٸگٸنە (سٶز ەركٸندٸگٸمەن, پٸكٸر ەركٸندٸگٸمەن ت.ب.) شىعىپ كەتە الۋىنا بايلانىستى. ەدەبيەتسٸز دەموكراتييا, دەموكراتيياسىز ەدەبيەت جوق» [دەرريدا جاك. ەسسە وب يمەني / سپب.: الەتەييا, 1998. – 49-50-ب.ب.]. قانداي جاعدايدا بولسا دا, ولاردى ايىرۋعا بولمايدى. «بەلگٸلٸ بٸر ەدەبي شىعارمانىڭ تسەنزۋراعا ۇشىراۋى دەموكراتيياعا تٶنگەن قاۋٸپتٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى, مۇندايمەن كەلٸسۋگە بولمايدى» (سوندا. 50-ب.). دەمەك, قازاق ۇلتتىق ٶنەرٸنٸڭ تىعىرىققا تٸرەلۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸن دە قازاقستان قوعامىنداعى دەموكراتييالىلىقتىڭ جەتٸسپەۋٸنەن ٸزدەۋ كەرەك.

* * *

قازٸرگٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ تۋرالى ورىس تٸلٸندە جارييالانعان زەرتتەۋلەردە بٸر قاتار تۇششىمدى پٸكٸرلەر بار. زەرتتەۋشi گ.شالاباەۆانىڭ پiشiندەۋiنشە «مەدەني دەستٷردiجالعاستىرۋشى – ونى ٶزiنiڭ رۋحاني بولمىسىنا اينالدىرۋشى, ونى جاڭادان قايتا قۇرۋشى. ەر اداممەن بiرگە مەدەنيەت ٶتكەننەن قازiرگiگە سەكiرiس جاساۋى كەرەك» [شالاباەۆا گ.ك. ەتنوس. كۋلتۋرا. ساموسوزنانيە. – الماتى.: اتامۇرا, 1995.  188-ب]. ال قازiرگi قازاق ۇلتتىق مەدەنيەتiن جاساۋشىلار كەشەگiدەن بٷگiنگە قاراي ٶزدەرi دە سەكiرە الماي, ٶزدەرiمەن بiرگە مەدەنيەتتi دە سەكiرتە الماي وتىر. ولاردا «ۇلتتىق مەدەني دەستٷردi بٷگiنگi كٷننiڭ دٷنيەتانىمى تۇرعىسىنان قايتا قاراۋ, ەتنوستىڭ دٷنيەنi سەزiنۋiن جەتiلدiرۋ» (سوندا. 188-ب.) جاعى قولعا الىنباي وتىر.

تەۋەلسiزدiك جىلدارىندا جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ جەتiستiكتەرiنە قاراماستان, تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق مەدەنيەت, سونىڭ iشiندە كٶركەم ەدەبيەت توقىراۋدان شىعا المادى. قازاق تiلiندە مەدەنيەت تۋىندىلارىن جاساۋشىلار بولىپ جاتقان iرi ساياسي وقيعالاردىڭ مەنiن قازiرگi زامان ادامىنىڭ تالعامىنا ساي, جوعارى كٶركەمدiك دەڭگەيدە سيپاتتاعان شىعارمالاردى دٷنيەگە ەكەلە المادى. جازعان كٸتاپتارى وقىلمادى, گازەتتەر مەن جۋرنالدارى ەكٸمشٸلٸك پەرمەنمەن تاراتىلدى; ەشكٸمدٸ قىزىقتىرمايتىن تەلەبەرٸلٸمدەرمەن ەفيرلٸك ۋاقىتتى تولتىردى, سونىسىمەن جاستاردىڭ نامىسىنا تيدi, ولاردى قازاق ٶنەرiنەن جەرiتتi, ٶزگەلەردiڭ ٶنەرiنiڭ سوڭىنان ەرۋگە مەجبٷرلەدi.

وقىرمان ەر تانىمال جازۋشىنىڭ سوڭعى شىعارماسىن iزدەپ جٷرiپ وقىماسا, كٶرەرمەن تەاتردىڭ ەر قويىلىمىنا بيلەتتi تالاسىپ الىپ جاتپاسا, ٸزدەنۋشٸ عىلىمدا قانداي جاڭالىقتار اشىلىپ جاتقانىنا تەنتٸ بولماسا, بۇقارا كٷندەلiكتi اقپاراتقا ىنتىقپاسا, اتا-انا مەكتەپتە نە وقىتىلىپ جاتقانىنا ارالاسپاسا, ول – سول تٸلدە جاسالىپ جاتقان رۋحاني يگٸلٸكتەردٸڭ كٶمەسكiلەنە باستاعانىنىڭ, قازاق تiلدi ٶنەردٸڭ, بٸلٸمنٸڭ, باسپاسٶزدٸڭ كٶپشiلiكپەن تٷسiنiستiك تابا الماعانىنىڭ كٶرiنiسi. ال تiل, بەلگٸلٸ عالىم ح.-گ. گادامەر ايتقانداي, سول تiلدiقولداۋشىلارمەن «ٶزارا تٷسiنiستiك جٷزەگە اسىرىلعاندا عانا ناعىز بولمىسىنا يە بولادى» [گادامەر ح.-گ. يستينا ي مەتود: وسنوۆى فيلوس. گەرمەنەۆتيكي.- م.: پروگرەسس, 1988.  516-ب].

* * *

قازiر بۇقارانىڭ كٶركەم ەدەبيەتتi وقۋىنىڭ ازايىپ, ٶزگە اۋديو-كٶرiنiستi اقپارات قۇرالدارىن پايدالانۋعا دەن قويىپ كەتۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ بار ەكەنiن ەركٸم بٸلەدٸ. بۇدان قازiرگiوقىرمانعا ەدەبيەتتiڭ كەرەگi جوق دەگەن ۇعىم تۋماۋى كەرەك. ٶزگە تiلدەردە جازاتىن اۆتورلاردىڭ شەت تiلدەرiنە اۋدارىلىپ, قولدان قولعا تاراپ جٷرگەن شىعارمالارى بارشىلىق. پورنوگرافييا مەن اتىس-شابىس ەمەس, كەدۋەلگi ادامنىڭ ٶمiرلiك بولمىسى, قىزمەتi, سەزiمi, ارمانى, تاعدىرى, ٶمiرiنiڭ مەنi تۋرالى تەرەڭ وي سالاتىن, زاماناۋي جەنە ٶزەكتi شىعارمالار بار. سولاردىڭ بٸرٸ – دٷنيەجٷزiنە تانىمال جازۋشى پاۋلو كوەلونىڭ كٸتاپتارى.

رەتٸنە قاراي ايتا كەتۋ كەرەك, تانىمال جازۋشى بىلاي دەيدٸ: «ەلەمنiڭ رۋحى ادامنىڭ باقىتىنان نەر الادى. ادامنىڭ بiردەن بiر مiندەتi – اقىرىنا دەيiن ٶز تاعدىرىن جاساۋ. بار مەن – وسىندا. ەگەر سiزدiڭ زاۋقىڭىز سوقسا, قالاۋىڭىزدىڭ جٷزەگە اسۋىنا بٷكiل ەلەم سەلبەسەدi» [كوەلو پاۋلو. الحيميك. – ك.: «سوفييا», 2004. – 208 ب. ]. ادامزات تاريحى وسى قاعيدانىڭ دۇرىستىعىن ٷنەمi دەلەلدەپ كەلەدi. داعدارىس قانشالىقتى تەرەڭ بولسا دا, ودان شىققىسى كەلگەن قوعام سىتىلىپ شىعا الادى. ٶيتكەنi, جاقسىلىق ٷشiن كٷرەس باستالعاندا ونى قولداۋ ٶزiنەن-ٶزi كٶبەيە باستايدى. قازٸرگٸ قازاق مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ وسىنى تٷسٸنۋٸ كەرەك, تۇڭعيىققا باتىپ بارا جاتقانىن زارلاپ ايتۋدى قويىپ, مەدەنيەتتٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەتۋدٸڭ جولدارىن مىقتاپ ٸزدەستٸرۋٸ جەنە سول جولدا تايسالماي, تاباندى ٸلگەرٸلەي بەرۋٸ كەرەك. سوندا بار تٷيٸننٸڭ شەشۋٸ ولاردىڭ ٶز قولىندا بولار ەدٸ.

الايدا قازاق مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸندە باسقا تٷسكەندٸ كٷڭٸرەنە, كٷرسٸنە بايانداۋ, كٶبٸنەسە پەسسيميستٸك سارىنعا بوي الدىرۋ, پەرمەندٸ ەرەكەتتٸ تەك بيلٸكتەن كٷتۋ بار. مۇنى ۇلتتىق سيپات الىپ كەتكەن, شارۋا دٷنيەتانىمىنىڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ قاراۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, ا.شۆەيتسەر اتاپ ٶتكەندەي, «مەدەنيەت پەن دٷنيەتانىم اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. مەدەنيەت وپتيميستٸك-ەتيكالىق دٷنيەتانىمنىڭ ٶنٸمٸ بولىپ تابىلادى» [شۆەيتسەر ا. كۋلتۋرا ي ەتيكا // ۋپادوك ي ۆوزروجدەنيە كۋلتۋرى. م.: پرومەتەي, 1993. – 293-ب.].

اگرارلىق قوعامدا تۋىپ, ٶسٸپ, ٶمٸر سٷرٸپ, ەڭبەك ەتكەن ادام, قانشالىقتى دارىندى بولسا دا, ٶزٸنٸڭ تۋىندىسىمەن يندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ رۋحاني قاجەتتٸگٸن ٶتەي المايدى. فولكلوردىڭ ىقپالىنان شىقپاعان, اگرارلىق مەدەنيەتتٸڭ تامتىعىن عانا مٸسە تۇتىپ وتىرعان, پەسسيميستٸك وقشاۋلانۋ پسيحولوگيياسىنا ساناسىن مەڭدەتكەن قازاق مەدەنيەتٸن جاساۋشىلار دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەني قاۋىمداستىققا كٸرٸگۋگە دايىن بولا المادى. تٸلدٸڭ اگرارلىق سيپاتى مەن اۆتوردىڭ شارۋاتەكتٸلٸگٸ وعان مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ. ول باستا كەلەشەگٸ جوقتى كٷيٸتتەگەن دالباسانىڭ سالدارى وسىلاي بولۋعا تيٸس ەدٸ.

بۇل تۇستان بٸز كٶركەم ٶنەردٸ توقىراۋعا تٸرەگەن سەبەپتەردٸڭ نەگٸزگٸ ەكەۋٸنە نازار سالعانىمىز جٶن. بٸرٸنشٸسٸ – ٶنەركەسٸپتٸ قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى كٶركەم سيپاتتاۋعا جەتەرلٸك سٶزدٸك قوردىڭ تاپشىلىعىنان زارداپ شەككەن قازاق تٸلٸنٸڭ توقىراۋى; ەكٸنشٸسٸ –  شارۋادان شىققان قايراتكەردٸڭ بٸلٸمي-ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىنىڭ شەكتەۋلٸلٸگٸ.

كٶركەم ٶنەردٸ دامىتۋ باعىتتارى 

(قورىتىندى ورنىنا) 

قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتتٸڭ دەكادانستىق جاعدايى زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنەن ٶزدەرٸنٸڭ يگٸلٸكتٸ قىزمەتٸندە شۇعىل بەتبۇرىس, باتىل قيمىلدار جاساۋدى تالاپ ەتەدٸ.

كٶركەم ٶنەردٸ قۇتقارۋ ٷشٸن زييالى قاۋىم ادامداردىڭ رۋحاني ٶسۋٸنە سەلبەسٸپ, ولاردى ساياسي ٷدەرٸستەرگە ارالاسۋعا, ەستەتيكالىق ساناسىن ٶسٸرۋگە, تالعامىن كٶتەرۋگە, ساياسي مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋعا, كٶركەم بەينەلٸ دٷنيەگە باعىتتاۋى كەرەك. كٶركەم شىعارما قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ تاعدىرىنا قاتىسى بار ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ باتىل كٶتەرە وتىرىپ, سونىسىمەن بۇقارانى يندۋسترييالى, ازاماتتىق, قۇقىقتىق جەنە زايىرلى قوعام قۇرۋعا باعىتتاي بٸلۋٸ كەرەك.

بۇقارانى سوڭىنان ەرتٸپ, الدىڭعى قاتارلى ٶركەنيەتكە قوسۋ زييالى قاۋىمنىڭ تٶل ميسسيياسى بولىپ تابىلادى. قوعام زييالى قاۋىمنان كٶركەم مەدەنيەتتٸڭ دامۋ باعدارىن زاماناۋي قوعامنىڭ رۋحاني سۇرانىسى تۇرعىسىنان زەردەلەي وتىرىپ, زامانداستار ٶمٸرٸنٸڭ شىنايىلىقتارىن, سونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە,  رۋحاني ايانى دەموكراتييالاندىرۋعا قاتىسى بار وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى كٶركەمدٸكپەن مەڭگەرۋ ەدٸستەرٸن ٷنەمٸ جەتٸلدٸرە وتىرىپ, ٶزەكتٸ شىعارمالار بەرٸپ وتىرۋدى تالاپ ەتەدٸ.

ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ قايتا جاڭعىرۋىنا جاڭا يمپۋلس بەرۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, كٶركەم ٶنەردەگٸ تاقىرىپتىق ساياسات قايتا قارالۋى كەرەك. مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ:

– ۇلت مٷددەسٸنە قايشى, زاماناۋي تۇرعىنداردىڭ ساناسىنا يديوسينكرازييالىق پسيحولوگييانى مەڭدەتەتٸن, كەلەڭسٸز يدەيا رەتٸندە اۋىلدى ەسپەتتەي سيپاتتاۋدان, اۋىل تۇرمىسى مەن تٸرشٸلٸگٸن يدەالداندىرۋدان, قازاقتى اۋىلعا قايتارۋعا ٷگٸتتەۋدەن, بولماعان ۇعىم رەتٸندە «اۋىل مەدەنيەتٸن» كٶتەرۋ تۋرالى جالعان تەورييادان;

– كەڭەستٸك يدەولوگييا تۇرعىسىنان باتىس ٶركەنيەتتەرٸنٸڭ مەدەنيەتتەرٸنە قارسى كونتركۋلتۋرا جاساۋدان;

– اۋىلشىل پاتريوتتىق تۇرعىدان قالاعا جەنە ونىڭ تۇرعىندارىنا قارسى  يدەيالار كٶتەرگەن شىعارمالار جازۋدان;

– كٶركەم شىعارماعا ارقاۋ بولۋعا تاتىمايتىن تاقىرىپ رەتٸندە, ەسٸرەسە ەن جانرىندا, تۋىستاردى جىرلاۋدان باس تارتۋى كەرەك.

تۋىستار تۋرالى ەن شىعارۋ – قازاقي وتباسىلىق سۋبكۋلتۋرا. ونىڭ زاماناۋي ٶنەرمەن ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. اۆتورلاردىڭ كٶركەم ٶنەردٸڭ ميسسيياسى مەن مۇراتىن تٷسٸنبەيتٸنٸن ايعاقتايتىن فاكتورلاردىڭ سالدارىنان تۋىنداعان وعاش قۇبىلىس. جەكە ادامنىڭ جاقىن تۋىسىنا قاتىناسى ساليحالى ٶنەر شىعارماسى سۋرەتتەيتٸن وبەكت بولا المايدى. ول اۆتوردىڭ ساناسىنىڭ تۇرمىس اياسىندا قامالىپ قالۋىنىڭ «جەمٸسٸ», ونىڭ دٷنيەتانىمىنىڭ تارلىعىن, ينتەللەكتٸنٸڭ شەكتەۋلٸلٸگٸن, مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ٶزٸن ٶزٸ قادٸرلەيتٸن اقىن, كومپوزيتور بۇل تاقىرىپقا ٶلەڭ جازىپ, ەن شىعارۋدان, ال ەنشٸ ونى ورىنداۋدان باس تارتۋى كەرەك.

* * *

قازاق زييالى قاۋىمى كٶركەم مەدەنيەت اياسىندا تٶمەندەگٸ ترەندتەردٸ جٷزەگە اسىرۋعا تىرىسۋى كەرەك:

– باسقارۋدا, قاراجات اياسىندا, بيزنەستە, ٶنەركەسٸپ ورىندارىندا, حالىقارالىق ۇيىمداردا قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن, ەلدەگٸ ساياسي-قۇقىقتىق, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرگە بەلسەندٸ ارالاساتىن, ٶز قولىمەن ازاماتتىق قوعامدى قۇرۋعا كٸرٸسٸپ جٷرگەن, رۋحاني دامۋ ٷستٸندەگٸ, زاماناۋي قالا ادامىنىڭ بەينەسٸ سومداۋىمەن, يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸن كٶركەم سيپاتتاۋىمەن قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان ۇلتتىق ەدەبيەت پەن ٶنەر تۋىندىلارىنا كٶپشٸلٸكتٸڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋ;

– دەموكراتييالىق ٷدەرٸستەرمەن بايلانىستى دٷنيەجٷزٸندە بولىپ جاتقان iرi وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى كٶركەمدiكپەن يگەرۋ, كٶركەم شىعارمالار ارقىلى الدىڭعى قاتارلى باتىس قوعامدارىنىڭ قۇندىلىقتارىن بۇقارالىق ساناعا سٸڭٸرۋ;

– قازاق تەاترلارى ٷشٸن قازٸرگٸ زامان ادامىنىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸن, قوعاممەن اراقاتىناسىن, ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸگٸن, ٶمٸر سٷيگٸشتٸگٸن, قىسىلتاياڭ شاقتاردا جول تاۋىپ شىعاتىن ينتەللەكتٸن, وپتيميزمٸن, كٶڭٸل اۋانىن, ارمانىن, تولعانىستارىن سيپاتتايتىن كٶركەم دراماتۋرگييا جاساۋ. شىن ماعىناسىندا «ۇلتتىڭ مەكتەبٸ» دەڭگەيٸنە جەتۋ ٷشٸن زاماناۋي تەاترلار رەپەرتۋارىنىڭ  ٶزەكتٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك درامالاردان, قالعان  مازمۇنى قازٸرگٸ قوعامنىڭ دەرتٸنە دەرۋ بولاتىن كلاسسيكالىق شىعارمالاردان قۇرالۋىن دٸتتەيتٸن, اقتالعان فورمۋلانى ەسكەرە وتىرىپ, رەپەرتۋار ساياساتىن دۇرىس جٷرگٸزە بٸلۋ;

– كلاسسيكالىق مۋزىكاعا – سيمفونيياعا, وپەرا جەنە بالەت ٶنەرٸنە ەرەكشە ماڭىز بەرٸلٸپ, ينتەللەكتٸ كٷشتەردٸ جۇمىلدىرۋ; ەندەر ەر ادامنىڭ باسىنا كەلۋٸ مٷمكٸن, ٶمٸردٸڭ تەرەڭ قويناۋلارىنداعى تۇرپاتتى احۋالدار جىرلاناتىن, زامانداستاردىڭ سەزٸمدەرٸ مەن ارماندارىن قوزعايتىن, ٶزەكتٸ تاقىرىپتارعا جازىلۋى جەنە قازاقستاندىقتارعا عانا ەمەس, كەز كەلگەن ادام تٷسٸنەتٸن جەنە قابىلداي الاتىن دەڭگەيدە ورىندالۋى;

– كٶركەم ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن دامىتۋ قازاق تٸلٸنٸڭ نورمالارىنا ساي ويىن جەتكٸزە الاتىن, جەكە باس مەدەنيەتٸ مەن ينتەللەكتٸ جوعارى, جوو-دا ارنايى باعدارلامامەن دايىندالعان مامانداردىڭ كٷشٸمەن جٷزەگە اسىرىلۋى كەرەك.

* * *

زاماناۋي قازاق جازۋشىسى الدىمەن تٸلٸن جٶنگە كەلتٸرۋٸ, ۆيللانولەكت قويىرتپاعىنان ارىلىپ, تٸلدٸ يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸن رەپرەزەنتاتسييالاي الاتىن دەڭگەيدە مەڭگەرٸپ, شىعارمالارىن قازٸرگٸ زامان ادامى تٷسٸنەتٸندەي, ونىڭ يدەيالارىن قابىلدايتىنداي جەنە قوعامىنىڭ رۋحاني مٷددەلەرٸنە ساي كەلەتٸندەي ەتٸپ جازۋعا مٸندەتتٸ.

كٶركەم ەدەبيەتتە عانا ەمەس, جالپى ۇلتتىق مەدەنيەت اياسىندا قالىپتاسقان كونستەللياتسييانى اڭعارۋ جەنە ولاردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسىن ايقىنداۋ ٷشٸن فيلوسوفتاردى, سوتسيولوگتاردى, ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگتاردى, ٶزگە قوعامدىق-گۋمانيتارلىق ماماندىقتار ٶكٸلدەرٸن تارتا وتىرىپ, ديسكۋرستار ۇيىمداستىرۋ ۇدايى ٷدەرٸسكە اينالۋى كەرەك.

كٶركەم ٶنەردٸڭ دەموكراتييالىلىعى نەگٸزٸندە قوعامدا دەموكراتييا ورنايتىنىن ەر زييالى ەسٸندە ساقتاۋى كەرەك.

قاناعات جٷكەشەۆ, "جۇلدىز" جۋرنالى