Sońǵy kezderi qazaq tarihyna qatysty ár elden muraǵat qujattary tabyla bastady. Bertinge deiin Qazaq handyǵynyń Chiń patshalyǵymen bolǵan qarym-qatynas máseleleri uzaq ýaqyt jumbaq bolyp kelgeni belgili. Keiingi ýaqytta osy jumbaqtyń túiini tarqatyla bastady. Sóitsek, qazaqtyń tarihyn zertteýge japon ǵalymdary áldeqashan den qoiǵan eken. Beijiń Ortalyq ulttar ýniversitetiniń dotsenti, tarih ǵylymdarynyń doktory Dúisenáli Ábdilashymulynyń aitýynsha, japon ǵalymdary bul taqyrypty áldeqashan eńsere bastaǵan kórinedi.
– Japoniiada aǵa býyn ǵalymdardan aldymen Sagýchi Torýdy aitýǵa bolady. Tarihshy ǵalym Qazaq handyǵy men Chiń patshalyǵy qarym-qatynasy týraly irgeli zertteý muralaryn jazyp qaldyrdy. Qazir qazaq tarihyn zerttep júrgenderden Ýiama Tomohiko, Noda Djin, Onýma Takahiro, Akasaka Tsýneaki qatarly ǵalymdardy aitýǵa bolady. Ýiama Tomohikonyń «Qazaq tarihy: tarihi paiymdaýdaǵy saqtalǵan máseleler negizinde» atty maqalasy bar. Menińshe, beitaraptyq turǵydan tamasha jazylǵan eńbek. Al sońǵy eki ǵalym bolsa Qazaq handyǵy men Chiń patshalyǵy qarym-qatynasyna bailanysty zertteýlermen tikelei ainalysyp júr. Ekeýi birlesip aǵylshyn tilinde jazǵan «Qazaq sultandarynyń Chiń patshalyǵyna jazǵan hattary» atty eńbegi 2010 jyly baspadan shyqty. Oǵan 13 dana qazaqsha qujat engizilgen. 2011 jyly Noda Djinniń «Resei-Chiń imperiiasy jáne Qazaq handyǵy» atty jeke monografiialyq eńbegi jaryq kórdi. Ótken jyly osy kitaptyń aǵylshyn tilindegi nusqasy da oqyrman qaýymmen júzdesti.
Dúisenáli Ábdilashymulynyń aitqanynan ańǵarǵanymyz, osydan úsh jyl buryn Onýma Takahironyń «Chiń patshalyǵy jáne Ortalyq Aziia saharasy: kóshpeliler áleminen imperiia irgesine qarai» atty monografiialyq eńbegi jaryq kóripti. Japon ǵalymynyń ǵylymi maqalalarynyń ishinde 2006 jyly jariialanǵan «Chiń patshalyǵy men qazaq bileýshileriniń saiasi qarym-qatynasy haqynda – Ortalyq Aziia Ejen-Albatu qatynasynyń damýy» atty maqalasynyń da shoqtyǵy biik kórinedi. Atalǵan maqalada qazaqsha, tot-mońǵul tilindegi qujattar negiz etilip, qazaqtar men Chiń patshalyǵy arasyndaǵy qarym-qatynas jóninde jańa ǵylymi kózqarastar ortaǵa salynǵan kórinedi.
Ularbek NURǴALYM,
«Egemen Qazaqstan» gazeti
.jpeg)