Qazigi mańǵoldar – osy halha mańǵoldar. Bulardyń Shyńǵys han mańǵoldarynan dini de, tili de, minez-qulqy da bólek.
Qoishyǵara Salǵarauly
Qazaqtyń naǵyz oishyl ǵulama shejireshileriniń sońǵy tuiaqtarynyń biri, meniń kózim kórip qalǵan Naiman-baijigittik Ǵulam Qadyr marqum Shyńǵys han jóninde aitqanda: «Shyńǵys hannyń besinshi atasyna deiin Qońyrattyń qyzdaryn alǵan, sondyqtan onyń boiynda Qońyrattyń qany basym. Shyńǵys hannyń aty basqa bolsa da, zaty qazaq» degen edi. Osy áńgime jóninde men tarihshy ǵalym, «Shyńǵys hannyń shejiresi», «Abylai áýleti», «Baraq áýleti» atty kitáptar jazǵan, kishi Ábilhaiyr hannyń inisi Bulhaiyrdiń urpaǵy Arman Qiiat tóremen subhattasqanymda, ol dosym: «Onysy ras, Qiiattar únemi Qońyrattyń qyzdaryn alyp otyrǵan. Esýgei bahadúr qudasy Tai sheshenmen áńgimeleskende: «Qyiattar sizderden alystaý jerge kóship ketti, aramyzda taipalardyń soǵysy bolyp jatty, sondyqtan, men sizderge jete almai, birtalai jasyma deiin boidaq júrip qaldym» dep aǵynan jarylǵany bolǵan» dedi. Osymen qatar, Qytai elinde «Qazaqtyń qysqasha tarihyn» jazǵan» qandasymyz Nyǵmet Myńjan: «Qońyrattar óz qyzdaryn únemi Shyńǵys hannyń mańǵoldaryna berip otyrǵan» dep aityp ketken edi. Osylai bolǵanda, esti jigit Esýgei kórkine qyzyǵyp bireýdiń qalyńdyǵyn tartyp alatyndai adam ba edi? Merkittiń ákele jatqan qalyńdyǵynyń Qońyrattyń qyzy ekenin bilgen Esýgei bahadúr: «bul oljany maǵan Kók Táńiriniń ózi jiberip otyr» dep, túsingen bolsa kerek. Esýgeidiń merkitten tartyp alǵan báibishesi Qońyrattyń Qulshyǵash rýynan edi. «Qupiia shejirede» Esýgeidiń Tai sheshenge: «Ulyma qalyńdyq izdep naǵashylaryna keldik» degeninde, ol jalpy Qońyrat taipasyn naǵashy dep otyrǵan joq, óziniń qaiyn jurty, Temejannyń naǵashy jurty, Tai sheshenniń Qulshyǵash rýyn aityp otyr. Jalpy Qońyrat taipasynyń Temejannyń naǵashy da, qaiyn da jurty emes, óz jurty ekendigin, tómende naqtylap aitamyz.
Shyńǵys hannyń shyqqan tegin Qiiat Bórijigit dep ataityndary belgili. Qiiat taipasynyń quramynda Qiiat tobyqty, Jaýyrynshy, Aidyn, Baijigit atty bólimderi bolǵan. Qytai derekterinde Kiiat-iýrkin degender de, aitylady. Iýrkin degenimiz kóne Kereilerdiń Jyrhyn taipasy. Naimandaǵy qarakereilerdiń túbi osy Qiiat jyrhyn bolsa kerek. Ábilǵazynyń shejiresine silteme jasaǵan Qoishyǵara Salǵarauly Túriktiń Mańǵol, Tatar degen eki egiz uldarynyń bolǵandaryn aitady. Demek, bul shejirede Mańǵol ataýly Túrikten tarap tur. Al endi osynyń tarihi dáleli bar ma?
Túrikti Samnan, iaǵni, arabtardan taratqan Adamzat shejiresi meniń qolymda ákemizden qalǵan edi. Buny ákemizdiń qaidan, kimnen, qai ýaqytta alǵany maǵan belgisiz. Kezinde, Álkei Marǵulan «Ǵylymǵa júgingen jón» atty maqalasynda bul taratylýdyń basynyń jalǵan ekenin aitqan soń, men osy jádigerge talai jyl mán bermei júrgen edim. Onyń ústine Shákárim qajynyń: «Arabsyń degen sózdiń túbi shirik» degeni taǵy bar. Jýyqta men Áz-Jánibek hannyń násili, «Kenesary han» qorynyń tóraǵasy, Shyńǵys han ordeniniń iegeri Muhtarhan Abaǵan tóremen sóileskenimde, ol dosym: «Men Qaraqalpaqtardaǵy Qiiattardy ǵana Shyńǵys hannyń rýyna jatqyzamyn» degen edi. Osynyń aldynda Muhtarhan tóre «Mańǵoldardyń qupiia shejiresin» aýdaryp, Shyńǵys handy jalaiyrǵa jatqyzyp júrgen Tileýberdi Ábenaimen de sóileskende osyny aitqan eken. Osymen qatar Muhtarhan tóreniń Shyńǵys hannyń tegin zertep júrgender – Hasen Qoja Ahmet pen Qairat Zakariianov myrzalarǵa: «Babamyzdyń tarihyn tóreler ózderi zerttesin, sizderdiń oǵan bastaryńyzdy aýyrpaǵandaryńyz durys bolar edi!» degeni de bolǵan. Osyny estigen men, Shyńǵys hannyń tarihyna bir jazǵanymnan keiin aralaspai da ketken edim. Joǵarydaǵy áńgimemiz kezinde Muhtarhan tóre maǵan:
— Qareke sen shejire tanýshysyń ǵoi, kim aitqanyn umyttym, kezinde bir zerteýshi: «Posle padeniia Naimanskogo gosýdarstva nachinaetsia nashestvie Chingis hana na mir» dep aitqan edi. Naimanyń tarihyn, shejiresin sen jaqsy bilesiń, Shejirege súienip Shyńǵys han jóninde jazsań durys bolar deimin. Osyny bir kórseńshi! — degen edi.
Qaitkenmen de, tóreniń balasy ǵoi, qanynan da sezetin shyǵar, sondyqtan Shyńǵys hannyń tegin osy Muhtarhan tóre aitqan Qaraqalpaqtan qýyp kórelik.
Dala aýyz tarihynyń bir qainar kózi shejireler – ata-babalarymyzdyń tarihta qaldyrǵan izderi. Qai halyqty alsań da, sol halyqtyń ata tarihynyń basyndaǵy túpnusqalyq negizi osy shejirelerde jatyr. Qazirgi tarihshylardyń shejirege degen nemquraily kózqarastary, olardyń tanym-túsinikteriniń tar ekenin bildiredi. Muhtarhan Abaǵan tóreniń aitýynsha: «Tarihty shejiresiz aitqan tarihshy — tarihshy emes». Shejireni tarihtyń atasy deýge de bolady. Este joq erte zamandarda jazylyp qalynǵan Gerodot, Qytai derekterinde halyqtar jóninde baiandalǵanda, sol baiaǵy, anaý aitty, mynaý aitty degen sózder jii kezdesedi. Rashiden de, jazǵandarynda: «Senim bildiretin adamdardyń aitýlary boiynsha» dep sóz bastaidy. «Senim bidiretin adamdar» dep Rashidenniń, árine, shejireshilerdi, oishyldardy aitqany. Shejire derekteri degenimiz, bir shyndyqtyń bir nusqasy. Shejire degenimiz, ata-babalarymyzdyń tarihta qaldyrǵan izderi bolsa, onda, osy shejireni tanýshyny, shejireni zerteýshini, osy izderdi kesýshi dep tanyǵanymyz durys bolady. Ákki shejire tanýshy degenimizdiń, it pen qasqyrdyń izin jazbai aiyra alatyn iz kesýshi ańshy siiaqty, shejiredegi halyqtardyń izderin bir-birinen jazbai aiyra alatyn, tanityn, ata-babalarynan aian alyp osy iske kiriskendikterinen, shejireni taldaǵanda shashasyna shań jýytpaityn, adamnyń betine qarap tegin aita alatyn, erekshe jaratylǵan adamdar ekeni sózsiz. Joǵaryda aitylǵan Ǵulam Qadyr aqsaqal osyndai adam edi.
Shyńǵys hannyń shejiresin aýdarǵan oralman baýyrymyz kerei Tileýberdi Ábenaidy jalaiyrlar eki qoldaryn kóterip qoldap, qudaidai kóredi eken. Óitkeni, Tileýberdi Shyńǵys hannyń túbin jalaiyrǵa tirep edi. Bunyń sebebi, jalaiyr men Shyńǵys hannyń taraq tańbalyrynda turǵan kórinedi. Rashidenniń jazǵandaryndaǵy «jalaiyr Shyńǵys hannyń ótkúl buǵuly», iaǵni, quly degenin Tileýberdi tárjimelegende: «Arqa súiengen qarashysy» dep túsindiredi. Buǵan daý aitýdan aýlaqpyz. Jalaiyrlar Shyńǵys hannyń esigindegi qulynan bastap, tórindegi qolbasshylaryna deiin onyń arqa súiegen, senim artqan qyzmetshileri bolǵan soń, ol, osy óziniń menshikti taipasyna óziniń tańbasyn bergen bolsa kerek. Bir sózben aitqanda, Jalaiyrlar Shyńǵys hannyń uly mártebesine qulshylyq (qyzmet) etken taipa. Sondyqtan, dala aýyz tarihynda: «Tóleńgittiń túbi jalaiyr» degen sóz qalǵan. Máselen, orystardyń daǵdylary boiynsha, patsha aǵzamǵa adal qyzmet etkender ózderin: «Pokornyi slýga ego imperatorskogo velichestva» dep ataǵan. Hannyń uly Shoqan da, óziniń basshylaryna hat joldaǵanda: «Imeiý chest, byt Vashego prevoshoditelstva, pokornyi slýga» dep jazǵan. Iaǵni, «Sizdiń Uly mártebeńizge qulshylyq etýdi qurmet tutamyn» degeni edi. Sondyqtan, Jalaiyrdy Shyńǵys hannyń eń senimdi, eń adal, arqa súiegen, onyń uly mártebesine aqyryna deiin qulshylyq etken taipa dep uqqanymyz jón. Osyny Jalaiyrlar qurmet tutýlary kerek. Qytai derekteri Jalaiyr Muqalyny Shyńǵys hanmen birge Uly mańǵol imperiiasyn qurǵandardyń arasynda eń birinshi tulǵa retinde ataidy. Tipti ony: «Vremenno zameshaiýshii imperatora» dep ataǵan. (Chjao Hýn). Joǵarǵy Ǵulam Qadyr aqsaqaldyń aitqanynda, suraýsyz qalǵan Kenesarynyń kegin Jalaiyr alǵan.
Alǵashynda, Shyńǵys han shyqqan Bórijigit – Bodanjar áýletiniń tańbasy qarshyǵa (uiqysh) edi. Bul tańba fashisterdiń svastikasyna uqsaidy. Qoja Ahmet Iassaýidiń kesenesiniń qabyrǵalarynda osy svastika tańbasy ainala basylǵan. Men jas kúnderimde osyny kórip tań qalǵan edim. Qazir, árine, buǵan tań qalarlyq dáneme joq. Iassaýidiń kesenesin saldyrtqan barlas Ámir Temir osy qarshyǵa tańbaly Bórijigit-Bodanjarlardan edi. Ákemizden qalǵan shejire dereginde Ámir Temir – Asqaq Temir dep atalǵan. Orystar bolsa, osy Asqaq Temirdi – Timýr Velikolepnyi dep aýdarǵan. Al endi, ony aqsaq (hromoi) Temir dep, kemsitý úshin jaýlary aitqan. Shyńǵys handar qurǵan Altyn Ordany kúiretken Ámir Temir asqaq bolmai, kim bolǵan?
Sonymen, Shyńǵys han qarshyǵa tańbasyn tastap, taraq tańbasyn nege alǵan? Aldymen, áńgimemizdi bizderdi arabtan taratqan shejireden bastalyq. Bul shejire kestesiniń fotosýreti meniń jazǵan «Bóri Naiman» atty kitábimde basylǵan. Ámir Temir — Asqaq Temir dep osy shejirede atalǵan. Mendegi jádiger shejireniń basy qiial bolsa bolar, al endi, ortasy men aiaǵynyń taratylýlaryna kúmánmen qaraityn sebep tapppadym. Túrikti arabtan taratqan tek bir nusqada ǵana jańsaqtyq bar. Atap aitqanda, 1991-shi jyly «Raýan» baspasynan shyqqan «Shejire qazaqtyń rý taipalyq qurylysy» atty kitápte Moǵol (Myńǵul, arab alfavitinde Ń árpi bolmaǵan soń moǵol dep jazylǵan) Sunaqtyń uly retinde kórsetilgen. Sunaqtyń eki maǵynasy bar. Birinshisi, Sunaq ata tarihi tulǵa, Qoja Ahmet Iassaýidiń qaramaǵynda imam bolǵan. Ekinshi maǵynada: «Allah jalǵyz, paiǵambar haq, sýnna aq» dep ýaǵyz aityp júrgen adamdar sunaq atanyp ketken. Sýnnit degendi bildirse kerek. Árine, myńǵuldy osylaisha taratýlary jasandylyq. Al endi, ákemizden qalǵan mendegi shejirede Moǵol — Sozaqtyń uly retinde kórsetilgen. Sozaq degenimiz kimder?
Tarihshy ǵalymdar Sozaq degen etnonimniń bastapqyda Sý saq bolǵanyn, iaǵni, bul taipanyń Sý saqtary ekenin talai jerde aityp ketken. Iaǵni, Sozaq degenimiz sý boiynan, sý jaqtan, teńiz, muhit jaqtan kelgen saqtar. Orys ǵalymy S.P. Tolstovtyń zerteýlerinde qaraqalpaqtyń arǵy atalary Aral teńizi boiyndaǵy massagetter, sonyń ishinde pechenegterdiń atasy – apasiaktar. Al endi, Strabonnyń apasiak etnoniminiń etimologiiasy «sý saqtary» degendi bildiredi. Jdanko, Sarsen Amanjolov aǵamyzdyń eńbekterinde qazaq halqymen qaraqalpaqtardyń keń taraǵan shejirelerinde kazaq pen sozaq aǵaly-inili, sozaqtan qaraqalpaq taraidy dep aitylady. Meniń qolymda qalǵan shejirede de, Alashtan Jaiylhan, odan Qazaq, Sozaq. Eski sózderde Sozaqtardyń basqa taipalardan jekeshelenip júrgennen keiin, qaraqalpaq atanyp ketkenderi aitylady. Qazirgi qaraqalpaqtar eki arystan quralǵan. Birinshisi, Qońyrat arysynda Shyńǵys hannyń ata tegi — Qyiat taipasy bar.
Men, jazǵan kitábimniń «Naimandar jáne tóreler» atty taraýynda Qyiattyń túbiniń Qońyrat ekenin aitqan da edim. Qysqasyn aitqanda Ergene qońnan shyqqan búkil taipa Qońyrat atalǵan. Ejelgi Honkirat degenimiz qazaqsha aitqanda Qoń qyrat bolady. Ergene Koń qyrat degenimiz tik betkeili quz qyrat. Demek, Ergene koń qyratynan kelgenderdi alǵashynda Qoń qyrattan kelgender dep aityp, Qoń qyrat, Honkirat atap ketken. Keiin, qazaq shejirelerinde Qońqyrat degennen Q árpi túsip qalyp, bul ulys Qońyrat atalyp qalǵan bolsa kerek. Qońyrat etnoniminiń qońyr tústi jylqy malyna eshqandai da, qatysy joq. Rashiden óziniń eńbeginiń «Qońyrat» taipasy» degen bóliminde bul taipanyń sol Ergene qońǵa ketkenderden taraǵanyn aitady. (Rashid-ad-din. «Sbornik letopisei». T1, kn.1, str. 160-b).
«Iýan áýletiniń tarihyndaǵy» (Iýan-shi) Jalaiyr Muqalynyń ómirbaianynda, oǵan Qońqyrattardyń on taipasynyń áskerlerine basshylyq etýdiń tapsyrylǵany aitylady. Bul jerde Qońqyrattardyń taipa ekeni jóninde sóz joq. Osydan biz Qońqyrattardyń ulys, arys bolǵanyn túsinemiz. Bul jerde Jalaiyr taipasy da, Qyiat taipasy da aitylmaidy, óitkeni, ol taipalar osy Qońqyrattyqtardyń ishindegi on taipanyń bir-bireýi bolsa kerek. Egerde ol zamanda Qońqyrat qazirgidei taipa bolsa, onda bul derekte: «Qońqyrat taipasynyń on rýy» dep aitylar edi. Qazirgi Qaraqalpaqtarda Qońqyrat taipa retinde emes, sol zamandaǵy arys retinde saqtalyp qalǵan.
Alǵashqydaǵy Qońyrat arysyndaǵy taipalar meniń paiymdaýymsha mynalar bolǵan: Qyiat, Qulshyǵash, Jalaiyr, Qataǵan, Jat (Jamuqa), Barlas (Asqaq Temir), Besýt (Besótei-Kókjal Baraq), Taishyýt, Arýlat, Hoton (Kótenshi, Qońqatanaý-Shońmuryn). Tileýberdiniń aýdarǵanynda, jáne de, basqa da zertteýshiler Mańǵyttardy da Shyńǵys hanǵa jaqyndatady. Al endi, «Iýan-shide» Mańǵyt pen Ikires taipalary Qońyrattardan bólek aitylady. Ikirestiń ishinde qazirgi Naimandaǵy Býra rýy bolǵan. Joǵarǵy Hotondar oirat qalmaqtardyń dúrbit taipasymen assimimliatsiiaǵa túsip, Altai taýlaryn mekendegen. Qazirgi Naiman-qaratailardyń mekendegen Katonqaraǵai aýdanynyń aty osy Hotondarǵa qatysty aitylyp qalǵan bolsa kerek. (Hotonqaraǵai). Qazirgi bilgishter eshbir negizsiz Qatynqaraǵai dep qoiady. Qońqatanaý-Shońmuryn degenderimiz osy Qaratailardyń ishinde. Qaratai degenimiz qalmaq tilindegi Haradai, iaǵni, Qarlyǵash, tarihi tulǵanyń ataýy emes, rýdyń aty. Hotondar eń alǵashqylardyń biri bolyp musylman dinin qabyldaǵan.
Joǵaryda aitylǵandai, Esýgeidiń qaiyn jurty, Shyńǵys hannyń naǵashy jurty jalpy Qońyrat taipasy emes, sol Ergene qoń qyratynan shyqqandardyń arasyndaǵy Kóktiń uly degen Qulshyǵash rýy ǵana. Bul Kóktiń uly degenderdiń de, túrikterdiń ańyzyna sai, kietegi — kók bórisi bolǵan. Tórelerdiń tek qana óz aralarynan qyz alysyp, qyz berisý dástúri, osy Qiiattar men Qulshyǵashtardan qalǵan ba deimin.
Ergene qońǵa kezinde Qiian men Núkúz ǵana ketip qaldy degenderi, Qoishyǵara aǵamyzdyń aitqanyndaǵy: «Bul bar bolǵany kádýilgi ómirde bolǵan tarihi oqiǵanyń obrazǵa oralyp berilgen naqty balamalyq kórinisi ǵana». Qiian degenimiz, Shyńǵys hannyń dáýirine deiin kalyptasqan sý saqtarynyń, ǵúndardyń, Rashiden boiynsha ejelgi túrikterdiń Myńǵul taipasynyń qyrǵynnan aman qalǵandaryn Ergene qoń qyratyna ertip áketken aq iyq, aqsúiek rý basy. Sondyqtan da, Ergene qońnan shyqqan Qońyrattardyń ishinde Qiiannyń óziniń tikelei urpaqtary Qiiattar bolǵan. Qaraqalpaqtardyń shejiresindegi Qyiattardyń Qońyratqa jazylǵany osynyń dáleli. Basqasha aitqanda, Qyiattar ózderin Qońyrattan taratyp otyr. Jalaiyrlar bolsa, Núkúzdiń urpaqtary.
Bizderdegi Aqnaiman tarmaǵynan shyqqan Turaqan degen mollanyń qolynda saqtalǵan shejireni «Turaqan shejiresi» dep atap ketken. Alai da, bul shejireni Turaqannyń ózi jazbaǵan. Bul shejire shamamen 18-shi ǵasyrdyń orta sheninde jazylyp, Turaqan mollanyń qolynda saqtalyp qalǵan. Odan Aqnaiman Taisarynyń Haleli kóshirip alǵan. Osymen qatar, Aqnaimanǵa Manastyń tańbasymen kelip sińgen, osy Manastyń urpaǵy Báiimbetten taraǵan Baekesh bolystyń Ámiresiniń uly Hamza ata da oishyl shejireshi bolǵan. Bizdiń ákemiz 1989-shy jyly Qytai eline jóneltilgen delegatsiiany basqaryp barǵanynda, Baekeshtiń úlken endi bir uly, ol da, bolys bolǵan Omardyń, Hamza Ámireulynyń urpaqtaryn taýyp alyp, osylardan atalmysh shejireniń túpnusqasyn alyp kelgen edi. Osy túpnusqada Kishi júzdiń quramynda Sozaq, Qaraqalpaq, On san noǵai Ormambet tarmaqtary atalady. Bundai derekterdi basqa eshbir shejireden kórgen joq edim. Qaraqalpaqtardyń qazaqtyń quramynda bolǵanyn orystyń tarihi derekteri de, rastaidy. Onda, Tursyn hannyń uly Baraq sultannyń, Kishi júz hany Ábilhaiyrdy osy Qaraqalpaqtarǵa talasamyn dep, óltirgeni aitylady. (Rychkov). Ábilhaiyr ólip, Baraq sultan qashqan soń, Qaraqalpaqtar Kishi júzdiń quramynda qalyp qalǵan. Qaraqalpaqty qazaqtan Keńes úkimeti aiyrǵan. Qazirgi Qaraqalpaqtar quzyrly mekemelerge para berip, tólqujattarynda ulttaryn qazaq dep jazdyryp alyp, jappai Qazaqstanǵa qaityp jatyr. Kezindegi Keńestik dáýirdegi orystyń tólqujattarynda olardyń ulty qaraqalpaq dep jazylǵan da shyǵar. Al endi, qazaqtyń tólqujaty — shejirede, olar qazaqtar.
Qońyrat Tai sheshen túsin joryǵanda: «Bul sáýe, sizdiń Qiian tuqymynyń súlderi kelip, razylyǵyn bergeniniń aiany eken ǵoi» dep Esýgei qudasyna aitqany, Shyńǵys hannyń ákesiniń eshqandai da, jalaiyr emes ekenin, jáne de, onyń Qońyrattyń ishindegi Qiiannyń urpaqtary — Qiiat rýynan ekenin bildirip tur. Shyńǵys hannyń, ózi qurǵan imperiiaǵa Myńǵul atyn bergeni, osy Qiian babasynyń shyǵý tegine qatysty bolǵan. Bul aqyldy Shyńǵys hanǵa, onyń jaǵyna shyǵyp ketken Qytai generaldary bergen, óitkeni, Qytailar Myńǵul degen ataýdan seskenetin bolǵan. Endi, Shyńǵys hannyń ordasyna qytai Chjao Hýnnyń elshi bolyp barǵanynan keiin qalǵan tarihi derek, «Men da bei lýdan» iaǵni, «Mańǵol-tatarlar jónindegi tolyq dastan» atty kitápten úzindeler keltirelik. Bul jerde Chjao Hýnnyń aitqandarymen birge kommentarilar da keltiriledi.
Chjao Hýn Ordada bolǵanynda bulardyń nelikten ózderin mańǵol ataǵandaryn bilmekshi bolǵan.
«Ia, Hýn, chasto rassprashival ob ih proshlom i ýznal, chto mongoly ýje davno istrebleny i ichezli».
Iaǵni, bul jerde Qiian basqarǵan ejelgi myńǵul taipasy jóninde aitylyp turǵany bilinedi.
«Eshe tatary (kóshpendi túrik taipalar. Q.Z.) voshishaiýtsia mongolami kak voinstvennym narodom i poetomý oboznachaiýt nazvanie dinastii kak velikoe mongolskoe gosýdarstvo. Etomý tak je naýchili ih bejavshie chjýrchenskie chinovniki. …Oni daje ne znaiýt iavliaiýtsia li oni mongolami i chto eto za nazvanie».
Demek, bul jerde Ordadaǵylardyń ejelgi mańǵol taipasynyń kúshti bolǵandaryn bilgenderi, sondyqtan ózderi qurǵan imperiiany Uly Myńǵul memleketi dep ataǵandary, alai da, ózderin myńǵulǵa jatqyzbaityndary, myńǵul degen sózdiń maǵynasyn bilmeitindikteri aitylyp tur.
Kommentariler: «V «Tsza-tszi» Li Sin-chýania skazano: «Sýshestvovalo eshe kakoe to mongolskoe gosýdarstvo. Ono nahodilos k severo-vostoký ot chjýrchýnei. Pri Tan ego nazyvali plemenem Men-ý. Tszintsy nazyvali ego Men-ý, a tak je nazyvali ego Men-gý. Eti liýdi ne varili pishi. Mogli videt nochiý. Oni iz shkýr akýly delali laty (Saýyttyr. Q.Z.), kotorye mogli zashitit ih ot shalnyh strel».
Akýlanyń terisinen saýyt jasap alǵan bul ejelgi myńǵul taipasynyń — sý saqtarynyń urpaqtary ekenderi bilinip tur. Derektiń aty derek. Akýla qaidan shyqty?
Orys zertteýshisi V.P. Vasilev «Istoriia i drevnosti» atty eńbeginiń 159-160-shi betterinde «Mongý» degen sózdiń alǵashynda manchjýr tilindegi «Mýke» bolǵanyn, Qytailar burmalap «Mo-he» dep, keiin, osy sózdiń Mongýge ainalǵanyn aitady. Bul jerdegi Mýke degeni – sý. (voda).
Qoishyǵara Salǵarauly bolsa, kóne myńǵuldardyń Azaý (Azov) teńizi jaqtan kelgenderin aitady. Osymen qatar, ǵalym jazýshy 1998 jyly aýdarylǵan Shyńǵys hannyń «Qupiia shejiresine» silteme jasap, Uly hannyń babasy Bórte-Chino men Qaýa-Maral ananyń teńiz-dariiany keship kelip Onon ózeni men Burqan taýynyń mańyna qonystanǵandaryn aitady. Al endi Tileýberdi bolsa, Qýa-Maraldy «teńiz týmasy» dep ataidy da, jaqshanyń ishinde Kásbi dep eshbir negizsiz jazady. Shejirede Shyńǵys hannyń teginiń áý basy Bórte bóri men Qaýa Maral bolyp turǵany, kietekteri Bóri bolǵan kóne túrikterdiń Altai taýynan shyqqandarynyń anyqtamasy. Maral – Altaidyń qasietti ańy, Altai halyqtarynyń ańyzdarynda Maraldyń múiizinde kúnniń shyǵyp, batatyny aitylady. Demek, Maraldyń Kásbige eshqandai da, qatysy joq. Sondyqtan bizder «teńiz-dariiany keship» degen aýdarmany durys dep bilemiz.
Qoishyǵara Salǵaraulynyń bul jerde tizip-tigip keltirgen tarihi derekterge toqtalyp jatpai, ol kisiniń Ergene qońnan shyqqandardyń alǵashqy ataýynyń «Qaraózendik mohe» bolǵanyn, Mohe — bileýshi áýlettiń, memlekettiń aty ekenin, Mohelerdiń sol kezde Amýr dariiasynyń eki qaptalynda mekendep, Argýn ózeninen Shyǵys muhitqa deiingi jerlerde bilikterin júrgizgenderin aitady. Akýlanyń terisi osy jaqtan kelgen bolsa kerek. Osynyń aqyrynda Qoishyǵara aǵamyz tarihqa sholý jasai kele, bulardyń aqyrynda «Úshózendik Mohe» atanǵandaryn aitqanyn keltirelik. Úsh ózen degenimiz Onon, Kerýlen, Toly. Onon men Kerýlenniń Shyńǵys hanǵa qatysyn besiktegi balaǵa deiin biledi. Bul jerdegi Mýke, Mohe ataýlarynyń ekeýiniń de, sýǵa qatysy bar. Qaida tartsań da, myńǵuldardyń sý mańynan shyqqan taipa ekeni anyq. Sondyqtan da, shejire Myńǵuldy túbi Sý saq bolǵan Sozaqtan taratqandai. Osydan shyqqan tujyrym:
- Joǵaryda keltirligen – «teńiz-dariiany keship», «Sý saq» «Mýke-sý», Qaraózendik mohe», «Úshózendik mohe», «Akýlanyń terisinen saýyt kigen» siiaqty dálelder Mongý-Myńǵul degenniń qazaqsha maǵynasynyń – Sý halqy ekenin bildirtip tur. (Liýdi moria)
- Myń+qul, Máńgi el, Myń+qol, Muńdy+qul, Mań+qol degenderi, uiqasyn taýyp aitqan joramal ǵana. Myńǵul degen sózdiń túbi manchjýr tilinen shyqqanynyń eshbir tańyrqaǵy joq. Máselen, bizderdi Naiman dep, túrikke bóten tildi qara qytai qidandar ataǵan. Sozaq pen Myńǵul degenimiz bir taipanyń eki ataýy bolsa kerek. Bulardy manchjýr-qytailar mańǵol atap ketse de, olar, ózderiniń Sý saq-Sozaq ataýyn esterinde saqtap qalǵandai. Saqtardyń tiliniń indoirandyq topqa jatatynyn aitqan ǵalymardyń tujyrymdarynyń dálelsiz boljam bolyp qalǵanyn, saqtardyń b.d.d 7-shi ǵasyrdan bastap dinderiniń Kók táńiri bolǵandaryn, olardyń tilderiniń Altai lingvistikalyq topqa jatatyn túrik tili bolǵanyn Aqseleý Seidimbek aǵamyz aityp ketken.
Ary qarai:«Ih vladetel takje nezakonno nazyvalsia «pervym avgýsteishim imperatorom-rodonachalnikom».
Bul jerde aq iyq rý basy Qiian jóninde aitylyp turǵan bolsa kerek. Osymen qatar, Qiianyń urpaqtary Qabyl qaǵandy, ne bolmasa Ámbegei qaǵandy aityp turýlary da, múmkin. Bul úsheýi de kóne myńǵuldar.
«V Gý-tszin tszi-iao i-pian Hýan Dýn fa skazano: «Sýshestvovalo eshe kakoe to mongolskoe gosýdarstvo. Ono nahodilos k severo-vostoký ot chjýrchýnei. Vo vremia tszinskogo Liana ono vmeste s tatarami prichinialo zlo na granitsah. Tolko v chetvertom godý nashego preioda pravleniia Tszia-din (17.1.1211 – 4.1.1212) tatary (Túrik taipalary. Q.Z.) prisvoili ih imia i stali nazyvatsia Velikim mongolskim gosýdarstvom.»
Osyǵan qosarymyz, Shyńǵys hannyń imperiiasy qurylǵanda onyń quramynda eshqandai da myńǵul degen etnos bolǵan joq. «Qupiia shejiredegi» «Hamag Mańǵol» degenderi, bul shejire Shyńǵys han dúnieden ozǵannan keiin jazylǵandyǵynan, onyń ózi quryp myńǵul ataǵan imperiiasyna qatysty aitylǵan bolsa kerek. Bul jerde hamag mańǵol degendi – kúlli túrik dep uqqanymyz jón bolady. Tileýberdi «kúlli tatar» dep aýdyrypty. Qytailar tatar dep, Uly Qytai qabyrǵasynyń arǵy jaǵyndaǵy barlyq túrik taipalaryn osy jalpy ataýmen anyqtaǵan. Qoishyǵara Salǵarauly «Hamag Mańǵol» degendi, burynǵy Kiiannyń myńǵuldary dep túsindiredi. Iaǵni, qazirgi mańǵoldarǵa qatysy joq degeni.
Uly imperiiany quraǵandar qazirgi qazaq taipalarynyń atalary. Orystyń qatyn patshasy: «Esli kazahi ýznaiýt kto oni na samom dele, to, oni zavoiýiýt ves mir» degen eken. Al endi tarihty jaqsy biletin Lýkashenko myrzanyń: «Esli vspomnit Zolotýiý Ordý, to kazaham my doljny otdat vsiý Rossiiý i poloviný Evropy» degeni, bóten eldiń adamdarynyń ózi, myńǵul imperiiasy degenderdiń búgingi qazaq ekenderin biletinin aiqyndap tur. Al bizder, qazaqtar bolsaq, áli kúnge deiin jan-jaǵymyzǵa jaltaqtap: «Shyńǵys han kim? Shyńǵys han kim?» dep adasyp júrmiz.
Endi, Shyńǵys han qarshyǵa tańbasyn tastap, taraq tańbasyn nege aldy?-degen suraqqa oralaiyq. «Shyńǵys hannyń quzaýyry», Shyńǵys han dúnieden ozǵannan soń, on úsh jyldan keiin jazylǵan deidi. Bul shejirede Shyńǵys hannyń toǵyzynshy babasy Bodanjardyń nurdan jaralǵany jóninde aitylǵany, Uly hannyń áýletin paiǵambarlarǵa teńeý áreketinen bolǵan. Quran kárimde Isa paiǵambardyń sheshesi Máriiamnyń syrtynan ǵaibat aitylmasyn degen bar. Sondyqtan, Isa paiǵambardyń jaratylýyna kúmán keltirmesek te, Shyńǵys han áýletiniń nurdan jaraldy degenine paiǵambar bolmaǵandyǵynan senýge de bolmaidy. Buǵan sengenimiz bizderdi, naq musylman balalaryn kúnáǵá batyrady. Adam balasynan jaralǵan pendeni nurdan jaraldy degenimiz kúpirshilik bolady. Olai bolsa, Toban mergenniń jesiri Alan Qaýa tul otyryp Bodanjardy kimnen tapty? Árine, úiinde júrgen Baiulynyń jigitinen tapty. Shyńǵys hannyń, óziniń babasy Bodanjardyń qarshyǵa tańbasynyń ornyna taraq tańbany alǵany osydan ba deimin. Óitkeni, Baiýlyndaǵy Adailardyń til tańbasy men Shyńǵys hannyń taraq tańbasy bir tańba. Bul til tańba túbinde jalǵyz Adaidiki emes, Túrik qaǵanattary zamandarynda aty atalǵan Baiyrqý (Qazaq shejirelerinde Baiuly) taipasynyń tańbasy bolýy múmkin. Óitkeni, Adailardyń birneshe tańbasy bar. Qai tańbanyń qaidan kelgenin aiyryp aitý múmkin emes. Baiyrqýdyń túbiniń túrik ekeni ǵana haq.
Shyńǵys hannyń, tekti jerden shyqqandyǵynan, óziniń toǵyzynshy babasynyń tarihyn jetik bilýi ǵajap emes. Osynyń dáleli retinde, «Qupiia tarihta» Shyńǵys hannyń sheshesiniń: «Áste, erte zamandaǵy Alan anamyzdyń besulynshalatpańdar. Eshqashan óitip alaýyz bolmańdar» dep, óziniń uldaryna aitqan sózi bar. Alan ana degeni, Shyńǵys hannyń toǵyzynshy babasy Bodanjardyń sheshesi. Demek, osyndai áńgimelerden Shyńǵys han óziniń toǵyzynshy babasy Bodanjardy, onyń sheshesi Alan ananyń shyn máninde kimnen tapqanyn bilýi ábden múmkin. Máselen, men naimannan shyqqan halyq batyry Kókjal Baraqtyń toǵyzynshy urpaǵymyn. Atalarymnyń aitýynan men bala kezimnen Baraq babamnyń naǵashy ájesiniń qai zamanda, qai soǵysta, kimge olja bolyp kelgenin, jáne de, babamnyń esimin Baraq dep, anturǵan Tursyn hannyń uly Baraq sultannyń qurmetine ne sebepten qoiǵanyna deiin bilemin. Al endi, Shyńǵys hannyń bolsa, asyl tekti Qiiannyń urpaǵy bolǵan soń, jeti atasyn qoiyp, jetpis jeti atasynyń tarihyn bilýi zańdy másele. Sondyqtan, Shyńǵys hannyń úsh júzdi taraq tańbasyn «úshbý tańba», iaǵni, syry bar, qupiia tańba dep ataýǵa bolady. Qupiiasyn ózi ǵana bilgen.
Shyńǵys handy Úisin, Jalaiyr dep júrgender, ony, óziniń shejiresinde aitylmaǵan atalardan taratady. Shejireni zerttei júre, Shyńǵys handy taratýlardyń san alýan túrlerin kórgen edim. Máselen, Shyńǵys handy arab halifasy Abdýl-Málik ibn Mervannyń hanymy Gúlsaradan týǵyzǵandar da bar.
Ár adamdikindei, Shyńǵys hannyń óziniń shejiresi bar. Odan eshkim de, attap kete almaidy. Meniń, Shyńǵys hannyń tegin shejirede aitylǵandai Qyiat-Bórjigin, ne bolmasa, Bóritegin dep atamai, Bóri jigit degenimniń sebebi, ańyz boiynsha Bodanjardyń sheshesine túndeletip kelip júrgen nurdyń — Bóri jigit, oryssha aitqanda Oboroten bolǵanynan. Oboroten degen orys tilindegi sózdiń túrikten kelgeni bilinip tur. Bul sózdiń túbiri «Bóri». Al endi, adamdy bóriden taratý, bul kóne túrikterdiń nanym-seniminiń bir kórinisi. Osymen qatar, álgi Baiulynyń jigitin Bóri jigit dep atap ketýleri de múmkin. Óitkeni, Baiyrqýlar – Túrik qaǵanatyn qurysqan naǵyz kók bóriler.
Qazirgi mańǵol halqy jóninde bir-eki aýyz sóz aita ketelik. Kezinde, Si-Sia atanyp júrgen tańǵuttardy, Úgedei han baǵyndyryp, olarǵa da, mańǵol degen ataý bergen. Olarmen qosa manchjýrlar (jýjandar) týnister, týngýstar, keibir tibet taipalary da mańǵol atanǵan. Qazrgi Mańǵoliiada turatyn halyq osylardyń urpaqtary. Qoishyǵara aǵamyzdyń aitqanyndai, bulardyń aty mańǵol bolsa da, zaty keshegi myńǵul emes. Bulardyń Shyńǵys hannyń shyǵý tegine, túbi túrik Sozaqqa, Qaraqalpaqqa, Qiiatqa, Qońyratqa, eshqandai da, qatystary joq. Qazirgi mańǵoldardyń orman, Tibet halyqtarynyń urpaqtary bolǵan soń, bulardyń ótken tarihynda neshe ǵasyr ómir súrgen qaǵanattar qurý, memleketshildik bolý, zań shyǵarý, eń aldyńǵy qatarly ásker qalyptastyrý tájirbiesi bolǵan joq. Bundai bai tájirbie tek qana túrik halqynda boldy. Ordada on tórt jyl ómirin ótkizgen Marko Polo óziniń jazǵandarynda, Uly mańǵol handyǵynda, hannyń da, qaranyń da túrik tilinde sóileitinderin aitqan. Osydan artyq qandai dálel kerek?
Menińshe, búgingi tańda, Shyńǵys hannyń túrik ekenin dáleldep bas qatyryp jatýdyń eshbir qajeti joq. Óitkeni, belgili ǵalym-jazýshy, Qazaqstan respýblikasy Memlekettik syilyǵynyń jáne «Kúltegin» syilyǵynyń iegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Qoishyǵara Salǵarauly óziniń jazǵan «Myńǵul, men Mańǵol jáne úsh Shyńǵys» atty kitábinde tarihtyń, shejireniń jilik maiyn shaǵyp turyp, Shyńǵys hannyń túrik halqynyń perzenti ekenin, oǵan ergen taipalardyń túrik taipalary ekenderin jete dáleldep, endi budan bylai Shyńǵys han túrik pe, mańǵol ma? degen suraqtyń týyndaýyna mursha bermestei etip núktesin qoiǵan. Baiaǵyda, Qazdaýysty Qazybektiń uly Bekbolat bi, óziniń alǵyrlyǵy jóninde Abylai hanǵa aitqanda: «Oral taýdyń or túlkisi, Ainala qýsań it jetpes!» degen eken. Qoishyǵara aǵamyzdyń tarihti sóilegendegi alǵyrlyǵy, basqalardan oq boiy ozyq ekeni aidan anyq.
Ǵalym-jazýshynyń bul eńbegine bizder Rashidenniń, Ábilǵazynyń eńbekterine qaraǵandai, derekkóz retinde qaraǵanymyz jón bolady. Sondyqtan, kóshirip alyp jazǵandai bolmai, osy eńbekke derekkóz retinde silteme jasap, buryn-sońdy aitylmaǵan bir qyzyqty qosymsha dáleldi keltirgim keledi. Qoishyǵara Salǵarauly óziniń eńbeginiń «Qazirgi mańǵoldar» atty taraýynda bylai degen eken:
«Reseidiń resmi tarihynda orys halqynyń úsh ǵasyrdai tatar-mańǵol basqynshylarynyń ezgisinde bolǵany aitylady. Bir emes, úsh ǵasyr, iaǵni, 300 jyl! Osynshama ýaqyt qojalyq jasap, óz ústemdikterin ornatqan eldiń búginigi orys tiliniń sózdiginde mańǵoldyń bir sóziniń nemese mańǵolsha bir kisi atynyń bolmaýyn, buǵan kerisine túrik sózderiniń, túrik esimderiniń qaptap júrgeniniń sebebin kalai túsindirýge bolady?! «At aýnaǵan jerde túk qalady, nar aýnaǵan jerde júk qalady» qaǵidasy boiynsha bir belgi qalýy kerek qoi. Biraq joq! Endeshe bul da Shyńǵys han mańǵoldarynyń, iaǵni, kónemońǵoldardyń birińǵai túrik tilinde sóilegenin barynsha dáleldep tursa kerek. Budan keiin Shyńǵys hannyń da túrik halqynyń perzenti ekenine eshkimniń daýy bolmasa kerek».
Iá, Shyńǵys han túrik, ony han kótergen túrik taipalary búgingi qazaq taipalary. Shyńǵys han ulylardyń ulysy, uly áskeri ǵulama, búgingi qazaq taipalarynyń atalarynyń uly kósemi bolǵan. Sondyqtan da, bizder eshkimnen de, qymtyrylmai, qysylmai, Astananyń tórinde Shyńǵys han babamyzdyń attyń ústinde otyrǵan alyp eskertkishin ornatyp, onyń astyna: «Shyńǵys han. Uly áskeri ǵulama. Qazaq halqynyń atalarynyń uly kósemi» dep jazyp qoiýymyz kerek. Sonda bul eskertkishtiń, kúirep qalǵan Túrik qaǵanatyn qaita jańǵyrtqan Shyńǵys han siiaqty, kezinde bodan bolyp egemendiginen aiyrylǵan qazaq halqyn bodandyqtan alyp shyǵyp, Qazaq memleketin qaita jańǵyrtqan ult aǵasynyń urandaǵan «Máńgilik el» ideologiiasynyń temirqazyǵy bolyp turatyny sózsiz. Óitkeni, Muhtar Maǵaýinniń aitqanyndai, Shyńǵys han bolmasa, Qazaq degen el de, Qazaqstan degen memleket te, ai astynda bolmas edi.
Asqaq Temirdi eshbir negizsiz ózbek qylyp alǵan ózbek qurly bolmaǵanymyz ba? Ózbek ulty — 1428-shi jyly qurylǵan Kóshpeli Ózbek handyǵyna qatysty qalyptasqan. Al endi, budan erterek, 1405-shi jyly dúnieden ozǵan túbi qyiat Asqaq Temirdiń ózbekke de, Ózbek handyǵyna da, eshqandai qatysy joq. Bar bolǵany, Barlastardyń ózbek halqynyń quramynda qalǵany, jáne de, Asqaq Temirdiń qazirgi Ózbekstan jerinde dúniege kelgeni ǵana. Ózbekter Táshkende, Samarqanda, Shahrizabsta Asqaq Temirge eskertkishter qoidyrtyp tastaǵan. Al bizder bolsaq, sol baiaǵy, «Bas-basyna bi bolǵan óńsheń qiqym» bolyp, ár rý, óz batyrlaryna eskertkish qoiǵandarymyzǵa máz bolyp júrmiz. Bizdiń Ulttyq ideologiiamyzǵa búkil qazaqqa ortaq tulǵa kerek. Ózbekterde ondai tulǵa Asqaq Temir, qyrǵyzdarda Manas. Jánibek pen Kerei handar, Abylai men Kenesary handar bizdiń egemendigimizdiń simvoldyq tulǵalary. Al endi, túrik atalarymyz ańsaǵan «Máńgilik el» atty qazaq halqynyń ideolgiiasynyń tulǵasy bolýǵa, zaty jartylai túrik, jartylai qazaq Shyńǵys hannan artyq kim bar? Basqalarǵa qaraǵanda uiatymyz bar, imanymyz joǵary eken dep, rýhani kóshten qala beremiz be?
Kóshpendi túrik taipalarynyń kúshtiligi, olardyń bul dúniege, eń joǵarǵy satydaǵy tańǵajaiyp tulǵa, Shyńǵys handy ákelgeninen bilinedi. Shejire derekteriniń negizinde myńǵuldyń túbin Sý saq desek, onda Shyńǵys han ataýynyń – Teńiz han degen nusqasy durys-aq deimin. Osymen qatar, kalai bolsa da, Shyńǵys handy Qońyratsyz, Qońyratty Shyńǵys hansyz aitý múmkin emes siiaqty.
Muhtarhan tóre dosym: «Shyńǵys hannyń túrik bolǵany jetkilikti» dep maǵan eki qaitara aitqan edi. Alai da, qazaqta: «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn!» degen bar. Shejire tanýdaǵy ákemizdiń ustazy, ǵulama atanǵan oishyl shejireshi, osy maqalamnyń áý basynda aty atalǵan Ǵulam Qadyrdyń: «Shyńǵys hannyń zaty qazaq» degenine «Qupiia shejireden» bir dáleldi keltirýdi jón kórdim. 1992 jyly Pekindegi «Ulttar baspasynda» jaryq kórgen Shyńǵys hannyń shejiresiniń aýdarmasyn Mirkámál Jálelhanuly men Ábdreshit Toilybaiuly degen qandastarymyz jasaǵan eken. Sondaǵy Dai sheshenniń jyrynda bylai dep aitylǵan:
Biz Hońgrat elinde (Koń qyrat. Q.Z.),
Sharapat bar teginde,
Qyz ósirip ádemi,
Umytpaimyz kádeni.
Qara býra júrgizip,
Hasak arba mingizip,
Qazdań-qazdań júrgizip,
Hanym etip beremiz,
Halyq súigen adamǵa.
Tileýberdi Ábenai, jalǵyz ol ǵana emes, kóptegen zertteýshiler bul shejireniń túrik tilindegi túpnusqasynyń joǵalǵanyn aitady. 19-ǵasyrda tabylǵan bul shejireni Tileýberdi «mańǵolsha balama» deidi. Iaǵni, qazirgi mańǵol tilin aityp tur. Qazirgi mańǵol tilinde Hasag ger degeni – qazaq úi, Hasag tergen degeni — qazaq arbasy. Demek, joǵarǵy Hasak arba degenderi – qazaq arbasy degen sóz. Shejireniń «Sokrovennoe skazanie» degen oryssha aýdarmasynda: «V odnokolký kazachiý verbliýd voronoi, Zapriajen i rysiý pýstim ego» dep aitylǵan. Al endi, Tileýberdi bolsa: «…sizderdiń Qazaq-Tergenge túsip saltanat qurýda» dep qara sózben aýdarǵan. Bul jerdegi Tileýberdiniń «sizderdiń Qazaq-Tergenge» degeni, aqiqattan aýlaq siiaqty. Bul qazirgi zamandaǵy qalyńdyqty óz kóligińmen baryp alyp keletin dástúrge keledi. Al eski zamandarda, Dai sheshen siiaqty dáýletti adamdar qyzdaryn ózderiniń arbasymen, jasaýymen, kúń-qulymen birge uzatatyn. Qazaqta, Kenesarynyń zamanyna deiin osyndai dástúr saqtalǵan bolǵan. Menińshe, Tileýberdi Kyiat pen Qońyrattyń ekeýin eki bólek taipa dep sanap, qanyna tartyp qazaq arbasyn Qyiatqa jazǵan.
Shyńǵys hannyń shejiresinde qazaqtyń arbasy, ol týraly aitylǵan ańyzda qazaqtyń dombyrasynyń júrgenderi, shejireniń: «Qazaq-Sozaq aǵaly-inili degeniniń dáleli bolyp turǵandai. Bulardyń ákeleri degen Jaiylhan, dala aýyz tarihynyń derek berýindegi shejirelik tásiline sai, Shyńǵys han men Qazaqtyń túbiniń bir ekenin bildiretin simvoldyq tulǵa.
Qoishyǵara Salǵarauly Bórte bóriniń Ergene qońnan shyqqan kezin h.e. keiingi segzinshi ǵasyrdyń ortasy deidi. Qazaq ataýy «Tań patshalyǵy tarihynda», iaǵni, 7-8 ǵasyrlardy «hasa, «qasa» túrinde jazylǵan. Kereidiń uly Nyǵmet Myńjan osyny «óte dáleldi» dep aityp ketken edi. Al endi, Túrkiia tarihshysy Záki Ýálidi Toǵan: «Qazaq» dep asylynda bir saiasi maqsatty kózdep, saiasi kóterilis jasaý nátijesinde salt iaki úi ishimen birge óz qaýymynan bólinip shyǵyp ienge ketip, ókimet biligin qolyna alǵanǵa orai kútip, taý-tasqa bekinip, oqshaý ómir ótkizgen adamdardy aitqan edi. (Nyǵmet Myńjan. «Qazaqtyń qysqasha tarihy»). Taý-tasqa bekinip oqshaý ómir súrgen Ergeneqońdyqtar edi ǵoi.
Abaqan ózeniniń boiyndaǵy Ashýradan tabylǵan Naimannyń tańbaly tasynda: «Elińiz úshin qazǵaný… jaýyńa tigen áskerińniń sany jeti myń ulan edi» dep jazylǵan. Bul jerde «qazǵaný» degen sóz – «erkindik úshin kúresý», talpyný, soǵan umtylý degendi bildiredi. Osymen qatar, «qazǵanduq», «qazǵantuqyn», «qazǵanmasar» degen sózder Tonikók pen Kólteginniń de eskerkishterinde jazylǵan. Bul sózderdiń túbiri – «Qaz», iaǵni, erkin, óz betimen degen sóz. Qazaqtar jas sábidiń óz betimen aiaǵyna erkin turǵanynda — «qaz» turdy deidi. Joǵarydaǵy qara býrany «qazdań-qazdań» júrgizip degenderi – «aiaǵyna erik berip, armansyz bir júgirtik» degenderi edi. Eniseidegi túrik dáýirindegi bir tasta «Qazǵaq oǵlym» degen sóz qashalǵan. Onysy «Erjúrek ulym» degendi bildiredi. Bizder tońatyn adamdy «tońǵaq deimiz, aidai anyq dáleldi aiǵaq deimiz. Osy siiaqty, Qaz (erkin) júrgen adamdy Qazǵaq deimiz. Qazaq degen sóz kóne túriktiń Qazǵaq, iaǵni, «Er júrek», «Erkin» «Óz betimen» degeninen qalǵan. Ergene qońǵa ketip, bilikti alýdyń oraiyn kútip, taý-tasqa bekinip oqshaý ómir ótkizgen teńiz uldary Qiian men Núkúz de, keiin, taýdyń tasyn buzyp shyqqan olardyń urpaqtary Qońqyrat eli de, osy Qazǵaqtar edi. Sondyqtan, saqaý qytailar olardy «hasa», «kasa» dep ataǵan…
Qairat Záriphanuly Dáýkeev. Shejire jazýshy.
Óskemen qalasy
