قازٸگٸ ماڭعولدار – وسى حالحا ماڭعولدار. بۇلاردىڭ شىڭعىس حان ماڭعولدارىنان دٸنٸ دە, تٸلٸ دە, مٸنەز-قۇلقى دا بٶلەك.
قويشىعارا سالعاراۇلى
قازاقتىڭ ناعىز ويشىل عۇلاما شەجٸرەشٸلەرٸنٸڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ بٸرٸ, مەنٸڭ كٶزٸم كٶرٸپ قالعان نايمان-بايجٸگٸتتٸك عۇلام قادىر مارقۇم شىڭعىس حان جٶنٸندە ايتقاندا: «شىڭعىس حاننىڭ بەسٸنشٸ اتاسىنا دەيٸن قوڭىراتتىڭ قىزدارىن العان, سوندىقتان ونىڭ بويىندا قوڭىراتتىڭ قانى باسىم. شىڭعىس حاننىڭ اتى باسقا بولسا دا, زاتى قازاق» دەگەن ەدٸ. وسى ەڭگٸمە جٶنٸندە مەن تاريحشى عالىم, «شىڭعىس حاننىڭ شەجٸرەسٸ», «ابىلاي ەۋلەتٸ», «باراق ەۋلەتٸ» اتتى كٸتەپتار جازعان, كٸشٸ ەبٸلحايىر حاننىڭ ٸنٸسٸ بۇلحايىردٸڭ ۇرپاعى ارمان قييات تٶرەمەن سۇبحاتتاسقانىمدا, ول دوسىم: «ونىسى راس, قيياتتار ٷنەمٸ قوڭىراتتىڭ قىزدارىن الىپ وتىرعان. ەسۋگەي باھادٷر قۇداسى تاي شەشەنمەن ەڭگٸمەلەسكەندە: «قىياتتار سٸزدەردەن الىستاۋ جەرگە كٶشٸپ كەتتٸ, ارامىزدا تايپالاردىڭ سوعىسى بولىپ جاتتى, سوندىقتان, مەن سٸزدەرگە جەتە الماي, بٸرتالاي جاسىما دەيٸن بويداق جٷرٸپ قالدىم» دەپ اعىنان جارىلعانى بولعان» دەدٸ. وسىمەن قاتار, قىتاي ەلٸندە «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحىن» جازعان» قانداسىمىز نىعمەت مىڭجان: «قوڭىراتتار ٶز قىزدارىن ٷنەمٸ شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدارىنا بەرٸپ وتىرعان» دەپ ايتىپ كەتكەن ەدٸ. وسىلاي بولعاندا, ەستٸ جٸگٸت ەسۋگەي كٶركٸنە قىزىعىپ بٸرەۋدٸڭ قالىڭدىعىن تارتىپ الاتىنداي ادام با ەدٸ? مەركٸتتٸڭ ەكەلە جاتقان قالىڭدىعىنىڭ قوڭىراتتىڭ قىزى ەكەنٸن بٸلگەن ەسۋگەي باھادٷر: «بۇل ولجانى ماعان كٶك تەڭٸرٸنٸڭ ٶزٸ جٸبەرٸپ وتىر» دەپ, تٷسٸنگەن بولسا كەرەك. ەسۋگەيدٸڭ مەركٸتتەن تارتىپ العان بەيبٸشەسٸ قوڭىراتتىڭ قۇلشىعاش رۋىنان ەدٸ. «قۇپييا شەجٸرەدە» ەسۋگەيدٸڭ تاي شەشەنگە: «ۇلىما قالىڭدىق ٸزدەپ ناعاشىلارىنا كەلدٸك» دەگەنٸندە, ول جالپى قوڭىرات تايپاسىن ناعاشى دەپ وتىرعان جوق, ٶزٸنٸڭ قايىن جۇرتى, تەمەجاننىڭ ناعاشى جۇرتى, تاي شەشەننٸڭ قۇلشىعاش رۋىن ايتىپ وتىر. جالپى قوڭىرات تايپاسىنىڭ تەمەجاننىڭ ناعاشى دا, قايىن دا جۇرتى ەمەس, ٶز جۇرتى ەكەندٸگٸن, تٶمەندە ناقتىلاپ ايتامىز.
شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگٸن قييات بٶرٸجٸگٸت دەپ اتايتىندارى بەلگٸلٸ. قييات تايپاسىنىڭ قۇرامىندا قييات توبىقتى, جاۋىرىنشى, ايدىن, بايجٸگٸت اتتى بٶلٸمدەرٸ بولعان. قىتاي دەرەكتەرٸندە كييات-يۋركين دەگەندەر دە, ايتىلادى. يۋركين دەگەنٸمٸز كٶنە كەرەيلەردٸڭ جىرحىن تايپاسى. نايمانداعى قاراكەرەيلەردٸڭ تٷبٸ وسى قييات جىرحىن بولسا كەرەك. ەبٸلعازىنىڭ شەجٸرەسٸنە سٸلتەمە جاساعان قويشىعارا سالعاراۇلى تٷرٸكتٸڭ ماڭعول, تاتار دەگەن ەكٸ ەگٸز ۇلدارىنىڭ بولعاندارىن ايتادى. دەمەك, بۇل شەجٸرەدە ماڭعول اتاۋلى تٷرٸكتەن تاراپ تۇر. ال ەندٸ وسىنىڭ تاريحي دەلەلٸ بار ما?
تٷرٸكتٸ سامنان, ياعني, ارابتاردان تاراتقان ادامزات شەجٸرەسٸ مەنٸڭ قولىمدا ەكەمٸزدەن قالعان ەدٸ. بۇنى ەكەمٸزدٸڭ قايدان, كٸمنەن, قاي ۋاقىتتا العانى ماعان بەلگٸسٸز. كەزٸندە, ەلكەي مارعۇلان «عىلىمعا جٷگٸنگەن جٶن» اتتى ماقالاسىندا بۇل تاراتىلۋدىڭ باسىنىڭ جالعان ەكەنٸن ايتقان سوڭ, مەن وسى جەدٸگەرگە تالاي جىل مەن بەرمەي جٷرگەن ەدٸم. ونىڭ ٷستٸنە شەكەرٸم قاجىنىڭ: «ارابسىڭ دەگەن سٶزدٸڭ تٷبٸ شٸرٸك» دەگەنٸ تاعى بار. جۋىقتا مەن ەز-جەنٸبەك حاننىڭ نەسٸلٸ, «كەنەسارى حان» قورىنىڭ تٶراعاسى, شىڭعىس حان وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ مۇحتارحان اباعان تٶرەمەن سٶيلەسكەنٸمدە, ول دوسىم: «مەن قاراقالپاقتارداعى قيياتتاردى عانا شىڭعىس حاننىڭ رۋىنا جاتقىزامىن» دەگەن ەدٸ. وسىنىڭ الدىندا مۇحتارحان تٶرە «ماڭعولداردىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸن» اۋدارىپ, شىڭعىس حاندى جالايىرعا جاتقىزىپ جٷرگەن تٸلەۋبەردٸ ەبەنايمەن دە سٶيلەسكەندە وسىنى ايتقان ەكەن. وسىمەن قاتار مۇحتارحان تٶرەنٸڭ شىڭعىس حاننىڭ تەگٸن زەرتەپ جٷرگەندەر – حاسەن قوجا احمەت پەن قايرات زاكارييانوۆ مىرزالارعا: «بابامىزدىڭ تاريحىن تٶرەلەر ٶزدەرٸ زەرتتەسٸن, سٸزدەردٸڭ وعان باستارىڭىزدى اۋىرپاعاندارىڭىز دۇرىس بولار ەدٸ!» دەگەنٸ دە بولعان. وسىنى ەستٸگەن مەن, شىڭعىس حاننىڭ تاريحىنا بٸر جازعانىمنان كەيٸن ارالاسپاي دا كەتكەن ەدٸم. جوعارىداعى ەڭگٸمەمٸز كەزٸندە مۇحتارحان تٶرە ماعان:
— قارەكە سەن شەجٸرە تانۋشىسىڭ عوي, كٸم ايتقانىن ۇمىتتىم, كەزٸندە بٸر زەرتەۋشٸ: «پوسلە پادەنييا نايمانسكوگو گوسۋدارستۆا ناچيناەتسيا ناشەستۆيە چينگيس حانا نا مير» دەپ ايتقان ەدٸ. نايمانىڭ تاريحىن, شەجٸرەسٸن سەن جاقسى بٸلەسٸڭ, شەجٸرەگە سٷيەنٸپ شىڭعىس حان جٶنٸندە جازساڭ دۇرىس بولار دەيمٸن. وسىنى بٸر كٶرسەڭشٸ! — دەگەن ەدٸ.
قايتكەنمەن دە, تٶرەنٸڭ بالاسى عوي, قانىنان دا سەزەتٸن شىعار, سوندىقتان شىڭعىس حاننىڭ تەگٸن وسى مۇحتارحان تٶرە ايتقان قاراقالپاقتان قۋىپ كٶرەلٸك.
دالا اۋىز تاريحىنىڭ بٸر قاينار كٶزٸ شەجٸرەلەر – اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحتا قالدىرعان ٸزدەرٸ. قاي حالىقتى الساڭ دا, سول حالىقتىڭ اتا تاريحىنىڭ باسىنداعى تٷپنۇسقالىق نەگٸزٸ وسى شەجٸرەلەردە جاتىر. قازٸرگٸ تاريحشىلاردىڭ شەجٸرەگە دەگەن نەمقۇرايلى كٶزقاراستارى, ولاردىڭ تانىم-تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ تار ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. مۇحتارحان اباعان تٶرەنٸڭ ايتۋىنشا: «تاريحتى شەجٸرەسٸز ايتقان تاريحشى — تاريحشى ەمەس». شەجٸرەنٸ تاريحتىڭ اتاسى دەۋگە دە بولادى. ەستە جوق ەرتە زامانداردا جازىلىپ قالىنعان گەرودوت, قىتاي دەرەكتەرٸندە حالىقتار جٶنٸندە باياندالعاندا, سول باياعى, اناۋ ايتتى, مىناۋ ايتتى دەگەن سٶزدەر جيٸ كەزدەسەدٸ. راشيدەن دە, جازعاندارىندا: «سەنٸم بٸلدٸرەتٸن ادامداردىڭ ايتۋلارى بويىنشا» دەپ سٶز باستايدى. «سەنٸم بٸدٸرەتٸن ادامدار» دەپ راشيدەننٸڭ, ەرينە, شەجٸرەشٸلەردٸ, ويشىلداردى ايتقانى. شەجٸرە دەرەكتەرٸ دەگەنٸمٸز, بٸر شىندىقتىڭ بٸر نۇسقاسى. شەجٸرە دەگەنٸمٸز, اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحتا قالدىرعان ٸزدەرٸ بولسا, وندا, وسى شەجٸرەنٸ تانۋشىنى, شەجٸرەنٸ زەرتەۋشٸنٸ, وسى ٸزدەردٸ كەسۋشٸ دەپ تانىعانىمىز دۇرىس بولادى. ەككٸ شەجٸرە تانۋشى دەگەنٸمٸزدٸڭ, يت پەن قاسقىردىڭ ٸزٸن جازباي ايىرا الاتىن ٸز كەسۋشٸ اڭشى سيياقتى, شەجٸرەدەگٸ حالىقتاردىڭ ٸزدەرٸن بٸر-بٸرٸنەن جازباي ايىرا الاتىن, تانيتىن, اتا-بابالارىنان ايان الىپ وسى ٸسكە كٸرٸسكەندٸكتەرٸنەن, شەجٸرەنٸ تالداعاندا شاشاسىنا شاڭ جۋىتپايتىن, ادامنىڭ بەتٸنە قاراپ تەگٸن ايتا الاتىن, ەرەكشە جاراتىلعان ادامدار ەكەنٸ سٶزسٸز. جوعارىدا ايتىلعان عۇلام قادىر اقساقال وسىنداي ادام ەدٸ.
شىڭعىس حاننىڭ شەجٸرەسٸن اۋدارعان ورالمان باۋىرىمىز كەرەي تٸلەۋبەردٸ ەبەنايدى جالايىرلار ەكٸ قولدارىن كٶتەرٸپ قولداپ, قۇدايداي كٶرەدٸ ەكەن. ٶيتكەنٸ, تٸلەۋبەردٸ شىڭعىس حاننىڭ تٷبٸن جالايىرعا تٸرەپ ەدٸ. بۇنىڭ سەبەبٸ, جالايىر مەن شىڭعىس حاننىڭ تاراق تاڭبالىرىندا تۇرعان كٶرٸنەدٸ. راشيدەننٸڭ جازعاندارىنداعى «جالايىر شىڭعىس حاننىڭ ٶتكٷل بۇعۇلى», ياعني, قۇلى دەگەنٸن تٸلەۋبەردٸ تەرجٸمەلەگەندە: «ارقا سٷيەنگەن قاراشىسى» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. بۇعان داۋ ايتۋدان اۋلاقپىز. جالايىرلار شىڭعىس حاننىڭ ەسٸگٸندەگٸ قۇلىنان باستاپ, تٶرٸندەگٸ قولباسشىلارىنا دەيٸن ونىڭ ارقا سٷيەگەن, سەنٸم ارتقان قىزمەتشٸلەرٸ بولعان سوڭ, ول, وسى ٶزٸنٸڭ مەنشٸكتٸ تايپاسىنا ٶزٸنٸڭ تاڭباسىن بەرگەن بولسا كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, جالايىرلار شىڭعىس حاننىڭ ۇلى مەرتەبەسٸنە قۇلشىلىق (قىزمەت) ەتكەن تايپا. سوندىقتان, دالا اۋىز تاريحىندا: «تٶلەڭگٸتتٸڭ تٷبٸ جالايىر» دەگەن سٶز قالعان. مەسەلەن, ورىستاردىڭ داعدىلارى بويىنشا, پاتشا اعزامعا ادال قىزمەت ەتكەندەر ٶزدەرٸن: «پوكورنىي سلۋگا ەگو يمپەراتورسكوگو ۆەليچەستۆا» دەپ اتاعان. حاننىڭ ۇلى شوقان دا, ٶزٸنٸڭ باسشىلارىنا حات جولداعاندا: «يمەيۋ چەست, بىت ۆاشەگو پرەۆوسحوديتەلستۆا, پوكورنىي سلۋگا» دەپ جازعان. ياعني, «سٸزدٸڭ ۇلى مەرتەبەڭٸزگە قۇلشىلىق ەتۋدٸ قۇرمەت تۇتامىن» دەگەنٸ ەدٸ. سوندىقتان, جالايىردى شىڭعىس حاننىڭ ەڭ سەنٸمدٸ, ەڭ ادال, ارقا سٷيەگەن, ونىڭ ۇلى مەرتەبەسٸنە اقىرىنا دەيٸن قۇلشىلىق ەتكەن تايپا دەپ ۇققانىمىز جٶن. وسىنى جالايىرلار قۇرمەت تۇتۋلارى كەرەك. قىتاي دەرەكتەرٸ جالايىر مۇقالىنى شىڭعىس حانمەن بٸرگە ۇلى ماڭعول يمپەريياسىن قۇرعانداردىڭ اراسىندا ەڭ بٸرٸنشٸ تۇلعا رەتٸندە اتايدى. تٸپتٸ ونى: «ۆرەمەننو زامەششايۋششيي يمپەراتورا» دەپ اتاعان. (چجاو حۋن). جوعارعى عۇلام قادىر اقساقالدىڭ ايتقانىندا, سۇراۋسىز قالعان كەنەسارىنىڭ كەگٸن جالايىر العان.
العاشىندا, شىڭعىس حان شىققان بٶرٸجٸگٸت – بودانجار ەۋلەتٸنٸڭ تاڭباسى قارشىعا (ۇيقىش) ەدٸ. بۇل تاڭبا فاشيستەردٸڭ سۆاستيكاسىنا ۇقسايدى. قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ كەسەنەسٸنٸڭ قابىرعالارىندا وسى سۆاستيكا تاڭباسى اينالا باسىلعان. مەن جاس كٷندەرٸمدە وسىنى كٶرٸپ تاڭ قالعان ەدٸم. قازٸر, ەرينە, بۇعان تاڭ قالارلىق دەنەمە جوق. ياسساۋيدٸڭ كەسەنەسٸن سالدىرتقان بارلاس ەمٸر تەمٸر وسى قارشىعا تاڭبالى بٶرٸجٸگٸت-بودانجارلاردان ەدٸ. ەكەمٸزدەن قالعان شەجٸرە دەرەگٸندە ەمٸر تەمٸر – اسقاق تەمٸر دەپ اتالعان. ورىستار بولسا, وسى اسقاق تەمٸردٸ – تيمۋر ۆەليكولەپنىي دەپ اۋدارعان. ال ەندٸ, ونى اقساق (حروموي) تەمٸر دەپ, كەمسٸتۋ ٷشٸن جاۋلارى ايتقان. شىڭعىس حاندار قۇرعان التىن وردانى كٷيرەتكەن ەمٸر تەمٸر اسقاق بولماي, كٸم بولعان?
سونىمەن, شىڭعىس حان قارشىعا تاڭباسىن تاستاپ, تاراق تاڭباسىن نەگە العان? الدىمەن, ەڭگٸمەمٸزدٸ بٸزدەردٸ ارابتان تاراتقان شەجٸرەدەن باستالىق. بۇل شەجٸرە كەستەسٸنٸڭ فوتوسۋرەتٸ مەنٸڭ جازعان «بٶرٸ نايمان» اتتى كٸتەبٸمدە باسىلعان. ەمٸر تەمٸر — اسقاق تەمٸر دەپ وسى شەجٸرەدە اتالعان. مەندەگٸ جەدٸگەر شەجٸرەنٸڭ باسى قييال بولسا بولار, ال ەندٸ, ورتاسى مەن اياعىنىڭ تاراتىلۋلارىنا كٷمەنمەن قارايتىن سەبەپ تاپپپادىم. تٷرٸكتٸ ارابتان تاراتقان تەك بٸر نۇسقادا عانا جاڭساقتىق بار. اتاپ ايتقاندا, 1991-شٸ جىلى «راۋان» باسپاسىنان شىققان «شەجٸرە قازاقتىڭ رۋ تايپالىق قۇرىلىسى» اتتى كٸتەپتە موعول (مىڭعۇل, اراب الفاۆيتٸندە ڭ ەرپٸ بولماعان سوڭ موعول دەپ جازىلعان) سۇناقتىڭ ۇلى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. سۇناقتىڭ ەكٸ ماعىناسى بار. بٸرٸنشٸسٸ, سۇناق اتا تاريحي تۇلعا, قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ قاراماعىندا يمام بولعان. ەكٸنشٸ ماعىنادا: «اللاھ جالعىز, پايعامبار حاق, سۋننا اق» دەپ ۋاعىز ايتىپ جٷرگەن ادامدار سۇناق اتانىپ كەتكەن. سۋننيت دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك. ەرينە, مىڭعۇلدى وسىلايشا تاراتۋلارى جاساندىلىق. ال ەندٸ, ەكەمٸزدەن قالعان مەندەگٸ شەجٸرەدە موعول — سوزاقتىڭ ۇلى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. سوزاق دەگەنٸمٸز كٸمدەر?
تاريحشى عالىمدار سوزاق دەگەن ەتنونيمنٸڭ باستاپقىدا سۋ ساق بولعانىن, ياعني, بۇل تايپانىڭ سۋ ساقتارى ەكەنٸن تالاي جەردە ايتىپ كەتكەن. ياعني, سوزاق دەگەنٸمٸز سۋ بويىنان, سۋ جاقتان, تەڭٸز, مۇحيت جاقتان كەلگەن ساقتار. ورىس عالىمى س.پ. تولستوۆتىڭ زەرتەۋلەرٸندە قاراقالپاقتىڭ ارعى اتالارى ارال تەڭٸزٸ بويىنداعى ماسساگەتتەر, سونىڭ ٸشٸندە پەچەنەگتەردٸڭ اتاسى – اپاسياكتار. ال ەندٸ, سترابوننىڭ اپاسياك ەتنونيمٸنٸڭ ەتيمولوگيياسى «سۋ ساقتارى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. جدانكو, سارسەن امانجولوۆ اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرٸندە قازاق حالقىمەن قاراقالپاقتاردىڭ كەڭ تاراعان شەجٸرەلەرٸندە كازاق پەن سوزاق اعالى-ٸنٸلٸ, سوزاقتان قاراقالپاق تارايدى دەپ ايتىلادى. مەنٸڭ قولىمدا قالعان شەجٸرەدە دە, الاشتان جايىلحان, ودان قازاق, سوزاق. ەسكٸ سٶزدەردە سوزاقتاردىڭ باسقا تايپالاردان جەكەشەلەنٸپ جٷرگەننەن كەيٸن, قاراقالپاق اتانىپ كەتكەندەرٸ ايتىلادى. قازٸرگٸ قاراقالپاقتار ەكٸ ارىستان قۇرالعان. بٸرٸنشٸسٸ, قوڭىرات ارىسىندا شىڭعىس حاننىڭ اتا تەگٸ — قىيات تايپاسى بار.
مەن, جازعان كٸتەبٸمنٸڭ «نايماندار جەنە تٶرەلەر» اتتى تاراۋىندا قىياتتىڭ تٷبٸنٸڭ قوڭىرات ەكەنٸن ايتقان دا ەدٸم. قىسقاسىن ايتقاندا ەرگەنە قوڭنان شىققان بٷكٸل تايپا قوڭىرات اتالعان. ەجەلگٸ حونكيرات دەگەنٸمٸز قازاقشا ايتقاندا قوڭ قىرات بولادى. ەرگەنە كوڭ قىرات دەگەنٸمٸز تٸك بەتكەيلٸ قۇز قىرات. دەمەك, ەرگەنە كوڭ قىراتىنان كەلگەندەردٸ العاشىندا قوڭ قىراتتان كەلگەندەر دەپ ايتىپ, قوڭ قىرات, حونكيرات اتاپ كەتكەن. كەيٸن, قازاق شەجٸرەلەرٸندە قوڭقىرات دەگەننەن ق ەرپٸ تٷسٸپ قالىپ, بۇل ۇلىس قوڭىرات اتالىپ قالعان بولسا كەرەك. قوڭىرات ەتنونيمٸنٸڭ قوڭىر تٷستٸ جىلقى مالىنا ەشقانداي دا, قاتىسى جوق. راشيدەن ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸنٸڭ «قوڭىرات» تايپاسى» دەگەن بٶلٸمٸندە بۇل تايپانىڭ سول ەرگەنە قوڭعا كەتكەندەردەن تاراعانىن ايتادى. (راشيد-اد-دين. «سبورنيك لەتوپيسەي». ت1, كن.1, ستر. 160-ب).
«يۋان ەۋلەتٸنٸڭ تاريحىنداعى» (يۋان-شي) جالايىر مۇقالىنىڭ ٶمٸربايانىندا, وعان قوڭقىراتتاردىڭ ون تايپاسىنىڭ ەسكەرلەرٸنە باسشىلىق ەتۋدٸڭ تاپسىرىلعانى ايتىلادى. بۇل جەردە قوڭقىراتتاردىڭ تايپا ەكەنٸ جٶنٸندە سٶز جوق. وسىدان بٸز قوڭقىراتتاردىڭ ۇلىس, ارىس بولعانىن تٷسٸنەمٸز. بۇل جەردە جالايىر تايپاسى دا, قىيات تايپاسى دا ايتىلمايدى, ٶيتكەنٸ, ول تايپالار وسى قوڭقىراتتىقتاردىڭ ٸشٸندەگٸ ون تايپانىڭ بٸر-بٸرەۋٸ بولسا كەرەك. ەگەردە ول زاماندا قوڭقىرات قازٸرگٸدەي تايپا بولسا, وندا بۇل دەرەكتە: «قوڭقىرات تايپاسىنىڭ ون رۋى» دەپ ايتىلار ەدٸ. قازٸرگٸ قاراقالپاقتاردا قوڭقىرات تايپا رەتٸندە ەمەس, سول زامانداعى ارىس رەتٸندە ساقتالىپ قالعان.
العاشقىداعى قوڭىرات ارىسىنداعى تايپالار مەنٸڭ پايىمداۋىمشا مىنالار بولعان: قىيات, قۇلشىعاش, جالايىر, قاتاعان, جات (جامۇقا), بارلاس (اسقاق تەمٸر), بەسۋت (بەسٶتەي-كٶكجال باراق), تايشىۋت, ارۋلات, حوتون (كٶتەنشٸ, قوڭقاتاناۋ-شوڭمۇرىن). تٸلەۋبەردٸنٸڭ اۋدارعانىندا, جەنە دە, باسقا دا زەرتتەۋشٸلەر ماڭعىتتاردى دا شىڭعىس حانعا جاقىنداتادى. ال ەندٸ, «يۋان-شيدە» ماڭعىت پەن يكٸرەس تايپالارى قوڭىراتتاردان بٶلەك ايتىلادى. يكٸرەستٸڭ ٸشٸندە قازٸرگٸ نايمانداعى بۋرا رۋى بولعان. جوعارعى حوتوندار ويرات قالماقتاردىڭ دٷربٸت تايپاسىمەن اسسيميملياتسيياعا تٷسٸپ, التاي تاۋلارىن مەكەندەگەن. قازٸرگٸ نايمان-قاراتايلاردىڭ مەكەندەگەن كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اتى وسى حوتوندارعا قاتىستى ايتىلىپ قالعان بولسا كەرەك. (حوتونقاراعاي). قازٸرگٸ بٸلگٸشتەر ەشبٸر نەگٸزسٸز قاتىنقاراعاي دەپ قويادى. قوڭقاتاناۋ-شوڭمۇرىن دەگەندەرٸمٸز وسى قاراتايلاردىڭ ٸشٸندە. قاراتاي دەگەنٸمٸز قالماق تٸلٸندەگٸ حاراداي, ياعني, قارلىعاش, تاريحي تۇلعانىڭ اتاۋى ەمەس, رۋدىڭ اتى. حوتوندار ەڭ العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ مۇسىلمان دٸنٸن قابىلداعان.
جوعارىدا ايتىلعانداي, ەسۋگەيدٸڭ قايىن جۇرتى, شىڭعىس حاننىڭ ناعاشى جۇرتى جالپى قوڭىرات تايپاسى ەمەس, سول ەرگەنە قوڭ قىراتىنان شىققانداردىڭ اراسىنداعى كٶكتٸڭ ۇلى دەگەن قۇلشىعاش رۋى عانا. بۇل كٶكتٸڭ ۇلى دەگەندەردٸڭ دە, تٷرٸكتەردٸڭ اڭىزىنا ساي, كيەتەگٸ — كٶك بٶرٸسٸ بولعان. تٶرەلەردٸڭ تەك قانا ٶز ارالارىنان قىز الىسىپ, قىز بەرٸسۋ دەستٷرٸ, وسى قيياتتار مەن قۇلشىعاشتاردان قالعان با دەيمٸن.
ەرگەنە قوڭعا كەزٸندە قييان مەن نٷكٷز عانا كەتٸپ قالدى دەگەندەرٸ, قويشىعارا اعامىزدىڭ ايتقانىنداعى: «بۇل بار بولعانى كەدۋٸلگٸ ٶمٸردە بولعان تاريحي وقيعانىڭ وبرازعا ورالىپ بەرٸلگەن ناقتى بالامالىق كٶرٸنٸسٸ عانا». قييان دەگەنٸمٸز, شىڭعىس حاننىڭ دەۋٸرٸنە دەيٸن كالىپتاسقان سۋ ساقتارىنىڭ, عٷنداردىڭ, راشيدەن بويىنشا ەجەلگٸ تٷرٸكتەردٸڭ مىڭعۇل تايپاسىنىڭ قىرعىننان امان قالعاندارىن ەرگەنە قوڭ قىراتىنا ەرتٸپ ەكەتكەن اق يىق, اقسٷيەك رۋ باسى. سوندىقتان دا, ەرگەنە قوڭنان شىققان قوڭىراتتاردىڭ ٸشٸندە قيياننىڭ ٶزٸنٸڭ تٸكەلەي ۇرپاقتارى قيياتتار بولعان. قاراقالپاقتاردىڭ شەجٸرەسٸندەگٸ قىياتتاردىڭ قوڭىراتقا جازىلعانى وسىنىڭ دەلەلٸ. باسقاشا ايتقاندا, قىياتتار ٶزدەرٸن قوڭىراتتان تاراتىپ وتىر. جالايىرلار بولسا, نٷكٷزدٸڭ ۇرپاقتارى.
بٸزدەردەگٸ اقنايمان تارماعىنان شىققان تۇراقان دەگەن موللانىڭ قولىندا ساقتالعان شەجٸرەنٸ «تۇراقان شەجٸرەسٸ» دەپ اتاپ كەتكەن. الاي دا, بۇل شەجٸرەنٸ تۇراقاننىڭ ٶزٸ جازباعان. بۇل شەجٸرە شامامەن 18-شٸ عاسىردىڭ ورتا شەنٸندە جازىلىپ, تۇراقان موللانىڭ قولىندا ساقتالىپ قالعان. ودان اقنايمان تايسارىنىڭ حالەلٸ كٶشٸرٸپ العان. وسىمەن قاتار, اقنايمانعا ماناستىڭ تاڭباسىمەن كەلٸپ سٸڭگەن, وسى ماناستىڭ ۇرپاعى بەيٸمبەتتەن تاراعان باەكەش بولىستىڭ ەمٸرەسٸنٸڭ ۇلى حامزا اتا دا ويشىل شەجٸرەشٸ بولعان. بٸزدٸڭ ەكەمٸز 1989-شى جىلى قىتاي ەلٸنە جٶنەلتٸلگەن دەلەگاتسييانى باسقارىپ بارعانىندا, باەكەشتٸڭ ٷلكەن ەندٸ بٸر ۇلى, ول دا, بولىس بولعان وماردىڭ, حامزا ەمٸرەۇلىنىڭ ۇرپاقتارىن تاۋىپ الىپ, وسىلاردان اتالمىش شەجٸرەنٸڭ تٷپنۇسقاسىن الىپ كەلگەن ەدٸ. وسى تٷپنۇسقادا كٸشٸ جٷزدٸڭ قۇرامىندا سوزاق, قاراقالپاق, ون سان نوعاي ورمامبەت تارماقتارى اتالادى. بۇنداي دەرەكتەردٸ باسقا ەشبٸر شەجٸرەدەن كٶرگەن جوق ەدٸم. قاراقالپاقتاردىڭ قازاقتىڭ قۇرامىندا بولعانىن ورىستىڭ تاريحي دەرەكتەرٸ دە, راستايدى. وندا, تۇرسىن حاننىڭ ۇلى باراق سۇلتاننىڭ, كٸشٸ جٷز حانى ەبٸلحايىردى وسى قاراقالپاقتارعا تالاسامىن دەپ, ٶلتٸرگەنٸ ايتىلادى. (رىچكوۆ). ەبٸلحايىر ٶلٸپ, باراق سۇلتان قاشقان سوڭ, قاراقالپاقتار كٸشٸ جٷزدٸڭ قۇرامىندا قالىپ قالعان. قاراقالپاقتى قازاقتان كەڭەس ٷكٸمەتٸ ايىرعان. قازٸرگٸ قاراقالپاقتار قۇزىرلى مەكەمەلەرگە پارا بەرٸپ, تٶلقۇجاتتارىندا ۇلتتارىن قازاق دەپ جازدىرىپ الىپ, جاپپاي قازاقستانعا قايتىپ جاتىر. كەزٸندەگٸ كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ ورىستىڭ تٶلقۇجاتتارىندا ولاردىڭ ۇلتى قاراقالپاق دەپ جازىلعان دا شىعار. ال ەندٸ, قازاقتىڭ تٶلقۇجاتى — شەجٸرەدە, ولار قازاقتار.
قوڭىرات تاي شەشەن تٷسٸن جورىعاندا: «بۇل سەۋە, سٸزدٸڭ قييان تۇقىمىنىڭ سٷلدەرٸ كەلٸپ, رازىلىعىن بەرگەنٸنٸڭ ايانى ەكەن عوي» دەپ ەسۋگەي قۇداسىنا ايتقانى, شىڭعىس حاننىڭ ەكەسٸنٸڭ ەشقانداي دا, جالايىر ەمەس ەكەنٸن, جەنە دە, ونىڭ قوڭىراتتىڭ ٸشٸندەگٸ قيياننىڭ ۇرپاقتارى — قييات رۋىنان ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. شىڭعىس حاننىڭ, ٶزٸ قۇرعان يمپەريياعا مىڭعۇل اتىن بەرگەنٸ, وسى قييان باباسىنىڭ شىعۋ تەگٸنە قاتىستى بولعان. بۇل اقىلدى شىڭعىس حانعا, ونىڭ جاعىنا شىعىپ كەتكەن قىتاي گەنەرالدارى بەرگەن, ٶيتكەنٸ, قىتايلار مىڭعۇل دەگەن اتاۋدان سەسكەنەتٸن بولعان. ەندٸ, شىڭعىس حاننىڭ ورداسىنا قىتاي چجاو حۋننىڭ ەلشٸ بولىپ بارعانىنان كەيٸن قالعان تاريحي دەرەك, «مەن دا بەي لۋدان» ياعني, «ماڭعول-تاتارلار جٶنٸندەگٸ تولىق داستان» اتتى كٸتەپتەن ٷزٸندەلەر كەلتٸرەلٸك. بۇل جەردە چجاو حۋننىڭ ايتقاندارىمەن بٸرگە كوممەنتاريلار دا كەلتٸرٸلەدٸ.
چجاو حۋن وردادا بولعانىندا بۇلاردىڭ نەلٸكتەن ٶزدەرٸن ماڭعول اتاعاندارىن بٸلمەكشٸ بولعان.
«يا, حۋن, چاستو راسسپراشيۆال وب يح پروشلوم ي ۋزنال, چتو مونگولى ۋجە داۆنو يسترەبلەنى ي يچەزلي».
ياعني, بۇل جەردە قييان باسقارعان ەجەلگٸ مىڭعۇل تايپاسى جٶنٸندە ايتىلىپ تۇرعانى بٸلٸنەدٸ.
«ەششە تاتارى (كٶشپەندٸ تٷرٸك تايپالار. ق.ز.) ۆوسحيششايۋتسيا مونگولامي كاك ۆوينستۆەننىم نارودوم ي پوەتومۋ وبوزناچايۋت نازۆانيە ديناستيي كاك ۆەليكوە مونگولسكوە گوسۋدارستۆو. ەتومۋ تاك جە ناۋچيلي يح بەجاۆشيە چجۋرچەنسكيە چينوۆنيكي. …وني داجە نە زنايۋت ياۆليايۋتسيا لي وني مونگولامي ي چتو ەتو زا نازۆانيە».
دەمەك, بۇل جەردە ورداداعىلاردىڭ ەجەلگٸ ماڭعول تايپاسىنىڭ كٷشتٸ بولعاندارىن بٸلگەندەرٸ, سوندىقتان ٶزدەرٸ قۇرعان يمپەرييانى ۇلى مىڭعۇل مەملەكەتٸ دەپ اتاعاندارى, الاي دا, ٶزدەرٸن مىڭعۇلعا جاتقىزبايتىندارى, مىڭعۇل دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسىن بٸلمەيتٸندٸكتەرٸ ايتىلىپ تۇر.
كوممەنتاريلەر: «ۆ «تسزا-تسزي» لي سين-چۋانيا سكازانو: «سۋششەستۆوۆالو ەششە كاكوە تو مونگولسكوە گوسۋدارستۆو. ونو ناحوديلوس ك سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت چجۋرچۋنەي. پري تان ەگو نازىۆالي پلەمەنەم مەن-ۋ. تسزينتسى نازىۆالي ەگو مەن-ۋ, ا تاك جە نازىۆالي ەگو مەن-گۋ. ەتي ليۋدي نە ۆاريلي پيششي. موگلي ۆيدەت نوچيۋ. وني يز شكۋر اكۋلى دەلالي لاتى (ساۋىتتىر. ق.ز.), كوتورىە موگلي زاششيتيت يح وت شالنىح سترەل».
اكۋلانىڭ تەرٸسٸنەن ساۋىت جاساپ العان بۇل ەجەلگٸ مىڭعۇل تايپاسىنىڭ — سۋ ساقتارىنىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸ بٸلٸنٸپ تۇر. دەرەكتٸڭ اتى دەرەك. اكۋلا قايدان شىقتى?
ورىس زەرتتەۋشٸسٸ ۆ.پ. ۆاسيلەۆ «يستورييا ي درەۆنوستي» اتتى ەڭبەگٸنٸڭ 159-160-شٸ بەتتەرٸندە «مونگۋ» دەگەن سٶزدٸڭ العاشىندا مانچجۋر تٸلٸندەگٸ «مۋكە» بولعانىن, قىتايلار بۇرمالاپ «مو-حە» دەپ, كەيٸن, وسى سٶزدٸڭ مونگۋگە اينالعانىن ايتادى. بۇل جەردەگٸ مۋكە دەگەنٸ – سۋ. (ۆودا).
قويشىعارا سالعاراۇلى بولسا, كٶنە مىڭعۇلداردىڭ ازاۋ (ازوۆ) تەڭٸزٸ جاقتان كەلگەندەرٸن ايتادى. وسىمەن قاتار, عالىم جازۋشى 1998 جىلى اۋدارىلعان شىڭعىس حاننىڭ «قۇپييا شەجٸرەسٸنە» سٸلتەمە جاساپ, ۇلى حاننىڭ باباسى بٶرتە-چينو مەن قاۋا-مارال انانىڭ تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ كەلٸپ ونون ٶزەنٸ مەن بۇرقان تاۋىنىڭ ماڭىنا قونىستانعاندارىن ايتادى. ال ەندٸ تٸلەۋبەردٸ بولسا, قۋا-مارالدى «تەڭٸز تۋماسى» دەپ اتايدى دا, جاقشانىڭ ٸشٸندە كەسبي دەپ ەشبٸر نەگٸزسٸز جازادى. شەجٸرەدە شىڭعىس حاننىڭ تەگٸنٸڭ ەۋ باسى بٶرتە بٶرٸ مەن قاۋا مارال بولىپ تۇرعانى, كيەتەكتەرٸ بٶرٸ بولعان كٶنە تٷرٸكتەردٸڭ التاي تاۋىنان شىققاندارىنىڭ انىقتاماسى. مارال – التايدىڭ قاسيەتتٸ اڭى, التاي حالىقتارىنىڭ اڭىزدارىندا مارالدىڭ مٷيٸزٸندە كٷننٸڭ شىعىپ, باتاتىنى ايتىلادى. دەمەك, مارالدىڭ كەسبيگە ەشقانداي دا, قاتىسى جوق. سوندىقتان بٸزدەر «تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ» دەگەن اۋدارمانى دۇرىس دەپ بٸلەمٸز.
قويشىعارا سالعاراۇلىنىڭ بۇل جەردە تٸزٸپ-تٸگٸپ كەلتٸرگەن تاريحي دەرەكتەرگە توقتالىپ جاتپاي, ول كٸسٸنٸڭ ەرگەنە قوڭنان شىققانداردىڭ العاشقى اتاۋىنىڭ «قاراٶزەندٸك موحە» بولعانىن, موحە — بيلەۋشٸ ەۋلەتتٸڭ, مەملەكەتتٸڭ اتى ەكەنٸن, موحەلەردٸڭ سول كەزدە امۋر داريياسىنىڭ ەكٸ قاپتالىندا مەكەندەپ, ارگۋن ٶزەنٸنەن شىعىس مۇحيتقا دەيٸنگٸ جەرلەردە بيلٸكتەرٸن جٷرگٸزگەندەرٸن ايتادى. اكۋلانىڭ تەرٸسٸ وسى جاقتان كەلگەن بولسا كەرەك. وسىنىڭ اقىرىندا قويشىعارا اعامىز تاريحقا شولۋ جاساي كەلە, بۇلاردىڭ اقىرىندا «ٷشٶزەندٸك موحە» اتانعاندارىن ايتقانىن كەلتٸرەلٸك. ٷش ٶزەن دەگەنٸمٸز ونون, كەرۋلەن, تولى. ونون مەن كەرۋلەننٸڭ شىڭعىس حانعا قاتىسىن بەسٸكتەگٸ بالاعا دەيٸن بٸلەدٸ. بۇل جەردەگٸ مۋكە, موحە اتاۋلارىنىڭ ەكەۋٸنٸڭ دە, سۋعا قاتىسى بار. قايدا تارتساڭ دا, مىڭعۇلداردىڭ سۋ ماڭىنان شىققان تايپا ەكەنٸ انىق. سوندىقتان دا, شەجٸرە مىڭعۇلدى تٷبٸ سۋ ساق بولعان سوزاقتان تاراتقانداي. وسىدان شىققان تۇجىرىم:
- جوعارىدا كەلتٸرلٸگەن – «تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ», «سۋ ساق» «مۋكە-سۋ», قاراٶزەندٸك موحە», «ٷشٶزەندٸك موحە», «اكۋلانىڭ تەرٸسٸنەن ساۋىت كيگەن» سيياقتى دەلەلدەر مونگۋ-مىڭعۇل دەگەننٸڭ قازاقشا ماعىناسىنىڭ – سۋ حالقى ەكەنٸن بٸلدٸرتٸپ تۇر. (ليۋدي موريا)
- مىڭ+قۇل, مەڭگٸ ەل, مىڭ+قول, مۇڭدى+قۇل, ماڭ+قول دەگەندەرٸ, ۇيقاسىن تاۋىپ ايتقان جورامال عانا. مىڭعۇل دەگەن سٶزدٸڭ تٷبٸ مانچجۋر تٸلٸنەن شىققانىنىڭ ەشبٸر تاڭىرقاعى جوق. مەسەلەن, بٸزدەردٸ نايمان دەپ, تٷرٸككە بٶتەن تٸلدٸ قارا قىتاي قيداندار اتاعان. سوزاق پەن مىڭعۇل دەگەنٸمٸز بٸر تايپانىڭ ەكٸ اتاۋى بولسا كەرەك. بۇلاردى مانچجۋر-قىتايلار ماڭعول اتاپ كەتسە دە, ولار, ٶزدەرٸنٸڭ سۋ ساق-سوزاق اتاۋىن ەستەرٸندە ساقتاپ قالعانداي. ساقتاردىڭ تٸلٸنٸڭ يندويراندىق توپقا جاتاتىنىن ايتقان عالىماردىڭ تۇجىرىمدارىنىڭ دەلەلسٸز بولجام بولىپ قالعانىن, ساقتاردىڭ ب.د.د 7-شٸ عاسىردان باستاپ دٸندەرٸنٸڭ كٶك تەڭٸرٸ بولعاندارىن, ولاردىڭ تٸلدەرٸنٸڭ التاي لينگۆيستيكالىق توپقا جاتاتىن تٷرٸك تٸلٸ بولعانىن اقسەلەۋ سەيدٸمبەك اعامىز ايتىپ كەتكەن.
ارى قاراي:«يح ۆلادەتەل تاكجە نەزاكوننو نازىۆالسيا «پەرۆىم اۆگۋستەيشيم يمپەراتوروم-رودوناچالنيكوم».
بۇل جەردە اق يىق رۋ باسى قييان جٶنٸندە ايتىلىپ تۇرعان بولسا كەرەك. وسىمەن قاتار, قييانىڭ ۇرپاقتارى قابىل قاعاندى, نە بولماسا ەمبەگەي قاعاندى ايتىپ تۇرۋلارى دا, مٷمكٸن. بۇل ٷشەۋٸ دە كٶنە مىڭعۇلدار.
«ۆ گۋ-تسزين تسزي-ياو ي-پيان حۋان دۋن فا سكازانو: «سۋششەستۆوۆالو ەششە كاكوە تو مونگولسكوە گوسۋدارستۆو. ونو ناحوديلوس ك سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت چجۋرچۋنەي. ۆو ۆرەميا تسزينسكوگو ليانا ونو ۆمەستە س تاتارامي پريچينيالو زلو نا گرانيتساح. تولكو ۆ چەتۆەرتوم گودۋ ناشەگو پرەيودا پراۆلەنييا تسزيا-دين (17.1.1211 – 4.1.1212) تاتارى (تٷرٸك تايپالارى. ق.ز.) پريسۆويلي يح يميا ي ستالي نازىۆاتسيا ۆەليكيم مونگولسكيم گوسۋدارستۆوم.»
وسىعان قوسارىمىز, شىڭعىس حاننىڭ يمپەريياسى قۇرىلعاندا ونىڭ قۇرامىندا ەشقانداي دا مىڭعۇل دەگەن ەتنوس بولعان جوق. «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» «حاماگ ماڭعول» دەگەندەرٸ, بۇل شەجٸرە شىڭعىس حان دٷنيەدەن وزعاننان كەيٸن جازىلعاندىعىنان, ونىڭ ٶزٸ قۇرىپ مىڭعۇل اتاعان يمپەريياسىنا قاتىستى ايتىلعان بولسا كەرەك. بۇل جەردە حاماگ ماڭعول دەگەندٸ – كٷللٸ تٷرٸك دەپ ۇققانىمىز جٶن بولادى. تٸلەۋبەردٸ «كٷللٸ تاتار» دەپ اۋدىرىپتى. قىتايلار تاتار دەپ, ۇلى قىتاي قابىرعاسىنىڭ ارعى جاعىنداعى بارلىق تٷرٸك تايپالارىن وسى جالپى اتاۋمەن انىقتاعان. قويشىعارا سالعاراۇلى «حاماگ ماڭعول» دەگەندٸ, بۇرىنعى كيياننىڭ مىڭعۇلدارى دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. ياعني, قازٸرگٸ ماڭعولدارعا قاتىسى جوق دەگەنٸ.
ۇلى يمپەرييانى قۇراعاندار قازٸرگٸ قازاق تايپالارىنىڭ اتالارى. ورىستىڭ قاتىن پاتشاسى: «ەسلي كازاحي ۋزنايۋت كتو وني نا ساموم دەلە, تو, وني زاۆويۋيۋت ۆەس مير» دەگەن ەكەن. ال ەندٸ تاريحتى جاقسى بٸلەتٸن لۋكاشەنكو مىرزانىڭ: «ەسلي ۆسپومنيت زولوتۋيۋ وردۋ, تو كازاحام مى دولجنى وتدات ۆسيۋ روسسييۋ ي پولوۆينۋ ەۆروپى» دەگەنٸ, بٶتەن ەلدٸڭ ادامدارىنىڭ ٶزٸ, مىڭعۇل يمپەريياسى دەگەندەردٸڭ بٷگٸنگٸ قازاق ەكەندەرٸن بٸلەتٸنٸن ايقىنداپ تۇر. ال بٸزدەر, قازاقتار بولساق, ەلٸ كٷنگە دەيٸن جان-جاعىمىزعا جالتاقتاپ: «شىڭعىس حان كٸم? شىڭعىس حان كٸم?» دەپ اداسىپ جٷرمٸز.
ەندٸ, شىڭعىس حان قارشىعا تاڭباسىن تاستاپ, تاراق تاڭباسىن نەگە الدى?-دەگەن سۇراققا ورالايىق. «شىڭعىس حاننىڭ قۇزاۋىرى», شىڭعىس حان دٷنيەدەن وزعاننان سوڭ, ون ٷش جىلدان كەيٸن جازىلعان دەيدٸ. بۇل شەجٸرەدە شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى بودانجاردىڭ نۇردان جارالعانى جٶنٸندە ايتىلعانى, ۇلى حاننىڭ ەۋلەتٸن پايعامبارلارعا تەڭەۋ ەرەكەتٸنەن بولعان. قۇران كەرٸمدە يسا پايعامباردىڭ شەشەسٸ مەرييامنىڭ سىرتىنان عايبات ايتىلماسىن دەگەن بار. سوندىقتان, يسا پايعامباردىڭ جاراتىلۋىنا كٷمەن كەلتٸرمەسەك تە, شىڭعىس حان ەۋلەتٸنٸڭ نۇردان جارالدى دەگەنٸنە پايعامبار بولماعاندىعىنان سەنۋگە دە بولمايدى. بۇعان سەنگەنٸمٸز بٸزدەردٸ, ناق مۇسىلمان بالالارىن كٷنەعە باتىرادى. ادام بالاسىنان جارالعان پەندەنٸ نۇردان جارالدى دەگەنٸمٸز كٷپٸرشٸلٸك بولادى. ولاي بولسا, توبان مەرگەننٸڭ جەسٸرٸ الان قاۋا تۇل وتىرىپ بودانجاردى كٸمنەن تاپتى? ەرينە, ٷيٸندە جٷرگەن بايۇلىنىڭ جٸگٸتٸنەن تاپتى. شىڭعىس حاننىڭ, ٶزٸنٸڭ باباسى بودانجاردىڭ قارشىعا تاڭباسىنىڭ ورنىنا تاراق تاڭبانى العانى وسىدان با دەيمٸن. ٶيتكەنٸ, بايۋلىنداعى ادايلاردىڭ تٸل تاڭباسى مەن شىڭعىس حاننىڭ تاراق تاڭباسى بٸر تاڭبا. بۇل تٸل تاڭبا تٷبٸندە جالعىز ادايدٸكٸ ەمەس, تٷرٸك قاعاناتتارى زاماندارىندا اتى اتالعان بايىرقۋ (قازاق شەجٸرەلەرٸندە بايۇلى) تايپاسىنىڭ تاڭباسى بولۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, ادايلاردىڭ بٸرنەشە تاڭباسى بار. قاي تاڭبانىڭ قايدان كەلگەنٸن ايىرىپ ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. بايىرقۋدىڭ تٷبٸنٸڭ تٷرٸك ەكەنٸ عانا حاق.
شىڭعىس حاننىڭ, تەكتٸ جەردەن شىققاندىعىنان, ٶزٸنٸڭ توعىزىنشى باباسىنىڭ تاريحىن جەتٸك بٸلۋٸ عاجاپ ەمەس. وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە, «قۇپييا تاريحتا» شىڭعىس حاننىڭ شەشەسٸنٸڭ: «ەستە, ەرتە زامانداعى الان انامىزدىڭ بەسۇلىنشالاتپاڭدار. ەشقاشان ٶيتٸپ الاۋىز بولماڭدار» دەپ, ٶزٸنٸڭ ۇلدارىنا ايتقان سٶزٸ بار. الان انا دەگەنٸ, شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى بودانجاردىڭ شەشەسٸ. دەمەك, وسىنداي ەڭگٸمەلەردەن شىڭعىس حان ٶزٸنٸڭ توعىزىنشى باباسى بودانجاردى, ونىڭ شەشەسٸ الان انانىڭ شىن مەنٸندە كٸمنەن تاپقانىن بٸلۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. مەسەلەن, مەن نايماننان شىققان حالىق باتىرى كٶكجال باراقتىڭ توعىزىنشى ۇرپاعىمىن. اتالارىمنىڭ ايتۋىنان مەن بالا كەزٸمنەن باراق بابامنىڭ ناعاشى ەجەسٸنٸڭ قاي زاماندا, قاي سوعىستا, كٸمگە ولجا بولىپ كەلگەنٸن, جەنە دە, بابامنىڭ ەسٸمٸن باراق دەپ, انتۇرعان تۇرسىن حاننىڭ ۇلى باراق سۇلتاننىڭ قۇرمەتٸنە نە سەبەپتەن قويعانىنا دەيٸن بٸلەمٸن. ال ەندٸ, شىڭعىس حاننىڭ بولسا, اسىل تەكتٸ قيياننىڭ ۇرپاعى بولعان سوڭ, جەتٸ اتاسىن قويىپ, جەتپٸس جەتٸ اتاسىنىڭ تاريحىن بٸلۋٸ زاڭدى مەسەلە. سوندىقتان, شىڭعىس حاننىڭ ٷش جٷزدٸ تاراق تاڭباسىن «ٷشبۋ تاڭبا», ياعني, سىرى بار, قۇپييا تاڭبا دەپ اتاۋعا بولادى. قۇپيياسىن ٶزٸ عانا بٸلگەن.
شىڭعىس حاندى ٷيسٸن, جالايىر دەپ جٷرگەندەر, ونى, ٶزٸنٸڭ شەجٸرەسٸندە ايتىلماعان اتالاردان تاراتادى. شەجٸرەنٸ زەرتتەي جٷرە, شىڭعىس حاندى تاراتۋلاردىڭ سان الۋان تٷرلەرٸن كٶرگەن ەدٸم. مەسەلەن, شىڭعىس حاندى اراب حاليفاسى ابدۋل-مەلٸك يبن مەرۆاننىڭ حانىمى گٷلسارادان تۋعىزعاندار دا بار.
ەر ادامدٸكٸندەي, شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ شەجٸرەسٸ بار. ودان ەشكٸم دە, اتتاپ كەتە المايدى. مەنٸڭ, شىڭعىس حاننىڭ تەگٸن شەجٸرەدە ايتىلعانداي قىيات-بٶرجٸگٸن, نە بولماسا, بٶرٸتەگٸن دەپ اتاماي, بٶرٸ جٸگٸت دەگەنٸمنٸڭ سەبەبٸ, اڭىز بويىنشا بودانجاردىڭ شەشەسٸنە تٷندەلەتٸپ كەلٸپ جٷرگەن نۇردىڭ — بٶرٸ جٸگٸت, ورىسشا ايتقاندا وبوروتەن بولعانىنان. وبوروتەن دەگەن ورىس تٸلٸندەگٸ سٶزدٸڭ تٷرٸكتەن كەلگەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر. بۇل سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ «بٶرٸ». ال ەندٸ, ادامدى بٶرٸدەن تاراتۋ, بۇل كٶنە تٷرٸكتەردٸڭ نانىم-سەنٸمٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. وسىمەن قاتار, ەلگٸ بايۇلىنىڭ جٸگٸتٸن بٶرٸ جٸگٸت دەپ اتاپ كەتۋلەرٸ دە مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, بايىرقۋلار – تٷرٸك قاعاناتىن قۇرىسقان ناعىز كٶك بٶرٸلەر.
قازٸرگٸ ماڭعول حالقى جٶنٸندە بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز ايتا كەتەلٸك. كەزٸندە, سي-سيا اتانىپ جٷرگەن تاڭعۇتتاردى, ٷگەدەي حان باعىندىرىپ, ولارعا دا, ماڭعول دەگەن اتاۋ بەرگەن. ولارمەن قوسا مانچجۋرلار (جۋجاندار) تۋنيستەر, تۋنگۋستار, كەيبٸر تيبەت تايپالارى دا ماڭعول اتانعان. قازرگٸ ماڭعولييادا تۇراتىن حالىق وسىلاردىڭ ۇرپاقتارى. قويشىعارا اعامىزدىڭ ايتقانىنداي, بۇلاردىڭ اتى ماڭعول بولسا دا, زاتى كەشەگٸ مىڭعۇل ەمەس. بۇلاردىڭ شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگٸنە, تٷبٸ تٷرٸك سوزاققا, قاراقالپاققا, قيياتقا, قوڭىراتقا, ەشقانداي دا, قاتىستارى جوق. قازٸرگٸ ماڭعولداردىڭ ورمان, تيبەت حالىقتارىنىڭ ۇرپاقتارى بولعان سوڭ, بۇلاردىڭ ٶتكەن تاريحىندا نەشە عاسىر ٶمٸر سٷرگەن قاعاناتتار قۇرۋ, مەملەكەتشٸلدٸك بولۋ, زاڭ شىعارۋ, ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەسكەر قالىپتاستىرۋ تەجٸربيەسٸ بولعان جوق. بۇنداي باي تەجٸربيە تەك قانا تٷرٸك حالقىندا بولدى. وردادا ون تٶرت جىل ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن ماركو پولو ٶزٸنٸڭ جازعاندارىندا, ۇلى ماڭعول حاندىعىندا, حاننىڭ دا, قارانىڭ دا تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەيتٸندەرٸن ايتقان. وسىدان ارتىق قانداي دەلەل كەرەك?
مەنٸڭشە, بٷگٸنگٸ تاڭدا, شىڭعىس حاننىڭ تٷرٸك ەكەنٸن دەلەلدەپ باس قاتىرىپ جاتۋدىڭ ەشبٸر قاجەتٸ جوق. ٶيتكەنٸ, بەلگٸلٸ عالىم-جازۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ جەنە «كٷلتەگٸن» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ قويشىعارا سالعاراۇلى ٶزٸنٸڭ جازعان «مىڭعۇل, مەن ماڭعول جەنە ٷش شىڭعىس» اتتى كٸتەبٸندە تاريحتىڭ, شەجٸرەنٸڭ جٸلٸك مايىن شاعىپ تۇرىپ, شىڭعىس حاننىڭ تٷرٸك حالقىنىڭ پەرزەنتٸ ەكەنٸن, وعان ەرگەن تايپالاردىڭ تٷرٸك تايپالارى ەكەندەرٸن جەتە دەلەلدەپ, ەندٸ بۇدان بىلاي شىڭعىس حان تٷرٸك پە, ماڭعول ما? دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋىنا مۇرشا بەرمەستەي ەتٸپ نٷكتەسٸن قويعان. باياعىدا, قازداۋىستى قازىبەكتٸڭ ۇلى بەكبولات بي, ٶزٸنٸڭ العىرلىعى جٶنٸندە ابىلاي حانعا ايتقاندا: «ورال تاۋدىڭ ور تٷلكٸسٸ, اينالا قۋساڭ يت جەتپەس!» دەگەن ەكەن. قويشىعارا اعامىزدىڭ تاريحتٸ سٶيلەگەندەگٸ العىرلىعى, باسقالاردان وق بويى وزىق ەكەنٸ ايدان انىق.
عالىم-جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگٸنە بٸزدەر راشيدەننٸڭ, ەبٸلعازىنىڭ ەڭبەكتەرٸنە قاراعانداي, دەرەككٶز رەتٸندە قاراعانىمىز جٶن بولادى. سوندىقتان, كٶشٸرٸپ الىپ جازعانداي بولماي, وسى ەڭبەككە دەرەككٶز رەتٸندە سٸلتەمە جاساپ, بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان بٸر قىزىقتى قوسىمشا دەلەلدٸ كەلتٸرگٸم كەلەدٸ. قويشىعارا سالعاراۇلى ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸنٸڭ «قازٸرگٸ ماڭعولدار» اتتى تاراۋىندا بىلاي دەگەن ەكەن:
«رەسەيدٸڭ رەسمي تاريحىندا ورىس حالقىنىڭ ٷش عاسىرداي تاتار-ماڭعول باسقىنشىلارىنىڭ ەزگٸسٸندە بولعانى ايتىلادى. بٸر ەمەس, ٷش عاسىر, ياعني, 300 جىل! وسىنشاما ۋاقىت قوجالىق جاساپ, ٶز ٷستەمدٸكتەرٸن ورناتقان ەلدٸڭ بٷگٸنٸگٸ ورىس تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸندە ماڭعولدىڭ بٸر سٶزٸنٸڭ نەمەسە ماڭعولشا بٸر كٸسٸ اتىنىڭ بولماۋىن, بۇعان كەرٸسٸنە تٷرٸك سٶزدەرٸنٸڭ, تٷرٸك ەسٸمدەرٸنٸڭ قاپتاپ جٷرگەنٸنٸڭ سەبەبٸن كالاي تٷسٸندٸرۋگە بولادى?! «ات اۋناعان جەردە تٷك قالادى, نار اۋناعان جەردە جٷك قالادى» قاعيداسى بويىنشا بٸر بەلگٸ قالۋى كەرەك قوي. بٸراق جوق! ەندەشە بۇل دا شىڭعىس حان ماڭعولدارىنىڭ, ياعني, كٶنەموڭعولداردىڭ بٸرٸڭعاي تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەنٸن بارىنشا دەلەلدەپ تۇرسا كەرەك. بۇدان كەيٸن شىڭعىس حاننىڭ دا تٷرٸك حالقىنىڭ پەرزەنتٸ ەكەنٸنە ەشكٸمنٸڭ داۋى بولماسا كەرەك».
يە, شىڭعىس حان تٷرٸك, ونى حان كٶتەرگەن تٷرٸك تايپالارى بٷگٸنگٸ قازاق تايپالارى. شىڭعىس حان ۇلىلاردىڭ ۇلىسى, ۇلى ەسكەري عۇلاما, بٷگٸنگٸ قازاق تايپالارىنىڭ اتالارىنىڭ ۇلى كٶسەمٸ بولعان. سوندىقتان دا, بٸزدەر ەشكٸمنەن دە, قىمتىرىلماي, قىسىلماي, استانانىڭ تٶرٸندە شىڭعىس حان بابامىزدىڭ اتتىڭ ٷستٸندە وتىرعان الىپ ەسكەرتكٸشٸن ورناتىپ, ونىڭ استىنا: «شىڭعىس حان. ۇلى ەسكەري عۇلاما. قازاق حالقىنىڭ اتالارىنىڭ ۇلى كٶسەمٸ» دەپ جازىپ قويۋىمىز كەرەك. سوندا بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ, كٷيرەپ قالعان تٷرٸك قاعاناتىن قايتا جاڭعىرتقان شىڭعىس حان سيياقتى, كەزٸندە بودان بولىپ ەگەمەندٸگٸنەن ايىرىلعان قازاق حالقىن بوداندىقتان الىپ شىعىپ, قازاق مەملەكەتٸن قايتا جاڭعىرتقان ۇلت اعاسىنىڭ ۇرانداعان «مەڭگٸلٸك ەل» يدەولوگيياسىنىڭ تەمٸرقازىعى بولىپ تۇراتىنى سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ, مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ايتقانىنداي, شىڭعىس حان بولماسا, قازاق دەگەن ەل دە, قازاقستان دەگەن مەملەكەت تە, اي استىندا بولماس ەدٸ.
اسقاق تەمٸردٸ ەشبٸر نەگٸزسٸز ٶزبەك قىلىپ العان ٶزبەك قۇرلى بولماعانىمىز با? ٶزبەك ۇلتى — 1428-شٸ جىلى قۇرىلعان كٶشپەلٸ ٶزبەك حاندىعىنا قاتىستى قالىپتاسقان. ال ەندٸ, بۇدان ەرتەرەك, 1405-شٸ جىلى دٷنيەدەن وزعان تٷبٸ قىيات اسقاق تەمٸردٸڭ ٶزبەككە دە, ٶزبەك حاندىعىنا دا, ەشقانداي قاتىسى جوق. بار بولعانى, بارلاستاردىڭ ٶزبەك حالقىنىڭ قۇرامىندا قالعانى, جەنە دە, اسقاق تەمٸردٸڭ قازٸرگٸ ٶزبەكستان جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەنٸ عانا. ٶزبەكتەر تەشكەندە, سامارقاندا, شاحريزابستا اسقاق تەمٸرگە ەسكەرتكٸشتەر قويدىرتىپ تاستاعان. ال بٸزدەر بولساق, سول باياعى, «باس-باسىنا بي بولعان ٶڭشەڭ قيقىم» بولىپ, ەر رۋ, ٶز باتىرلارىنا ەسكەرتكٸش قويعاندارىمىزعا مەز بولىپ جٷرمٸز. بٸزدٸڭ ۇلتتىق يدەولوگييامىزعا بٷكٸل قازاققا ورتاق تۇلعا كەرەك. ٶزبەكتەردە ونداي تۇلعا اسقاق تەمٸر, قىرعىزداردا ماناس. جەنٸبەك پەن كەرەي حاندار, ابىلاي مەن كەنەسارى حاندار بٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ سيمۆولدىق تۇلعالارى. ال ەندٸ, تٷرٸك اتالارىمىز اڭساعان «مەڭگٸلٸك ەل» اتتى قازاق حالقىنىڭ يدەولگيياسىنىڭ تۇلعاسى بولۋعا, زاتى جارتىلاي تٷرٸك, جارتىلاي قازاق شىڭعىس حاننان ارتىق كٸم بار? باسقالارعا قاراعاندا ۇياتىمىز بار, يمانىمىز جوعارى ەكەن دەپ, رۋحاني كٶشتەن قالا بەرەمٸز بە?
كٶشپەندٸ تٷرٸك تايپالارىنىڭ كٷشتٸلٸگٸ, ولاردىڭ بۇل دٷنيەگە, ەڭ جوعارعى ساتىداعى تاڭعاجايىپ تۇلعا, شىڭعىس حاندى ەكەلگەنٸنەن بٸلٸنەدٸ. شەجٸرە دەرەكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە مىڭعۇلدىڭ تٷبٸن سۋ ساق دەسەك, وندا شىڭعىس حان اتاۋىنىڭ – تەڭٸز حان دەگەن نۇسقاسى دۇرىس-اق دەيمٸن. وسىمەن قاتار, كالاي بولسا دا, شىڭعىس حاندى قوڭىراتسىز, قوڭىراتتى شىڭعىس حانسىز ايتۋ مٷمكٸن ەمەس سيياقتى.
مۇحتارحان تٶرە دوسىم: «شىڭعىس حاننىڭ تٷرٸك بولعانى جەتكٸلٸكتٸ» دەپ ماعان ەكٸ قايتارا ايتقان ەدٸ. الاي دا, قازاقتا: «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن!» دەگەن بار. شەجٸرە تانۋداعى ەكەمٸزدٸڭ ۇستازى, عۇلاما اتانعان ويشىل شەجٸرەشٸ, وسى ماقالامنىڭ ەۋ باسىندا اتى اتالعان عۇلام قادىردىڭ: «شىڭعىس حاننىڭ زاتى قازاق» دەگەنٸنە «قۇپييا شەجٸرەدەن» بٸر دەلەلدٸ كەلتٸرۋدٸ جٶن كٶردٸم. 1992 جىلى پەكيندەگٸ «ۇلتتار باسپاسىندا» جارىق كٶرگەن شىڭعىس حاننىڭ شەجٸرەسٸنٸڭ اۋدارماسىن مٸركەمەل جەلەلحانۇلى مەن ەبدرەشيت تويلىبايۇلى دەگەن قانداستارىمىز جاساعان ەكەن. سونداعى داي شەشەننٸڭ جىرىندا بىلاي دەپ ايتىلعان:
بٸز ھوڭگرات ەلٸندە (كوڭ قىرات. ق.ز.),
شاراپات بار تەگٸندە,
قىز ٶسٸرٸپ ەدەمٸ,
ۇمىتپايمىز كەدەنٸ.
قارا بۋرا جٷرگٸزٸپ,
حاساك اربا مٸنگٸزٸپ,
قازداڭ-قازداڭ جٷرگٸزٸپ,
حانىم ەتٸپ بەرەمٸز,
حالىق سٷيگەن ادامعا.
تٸلەۋبەردٸ ەبەناي, جالعىز ول عانا ەمەس, كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر بۇل شەجٸرەنٸڭ تٷرٸك تٸلٸندەگٸ تٷپنۇسقاسىنىڭ جوعالعانىن ايتادى. 19-عاسىردا تابىلعان بۇل شەجٸرەنٸ تٸلەۋبەردٸ «ماڭعولشا بالاما» دەيدٸ. ياعني, قازٸرگٸ ماڭعول تٸلٸن ايتىپ تۇر. قازٸرگٸ ماڭعول تٸلٸندە حاساگ گەر دەگەنٸ – قازاق ٷي, حاساگ تەرگەن دەگەنٸ — قازاق ارباسى. دەمەك, جوعارعى حاساك اربا دەگەندەرٸ – قازاق ارباسى دەگەن سٶز. شەجٸرەنٸڭ «سوكروۆەننوە سكازانيە» دەگەن ورىسشا اۋدارماسىندا: «ۆ ودنوكولكۋ كازاچيۋ ۆەربليۋد ۆورونوي, زاپرياجەن ي رىسيۋ پۋستيم ەگو» دەپ ايتىلعان. ال ەندٸ, تٸلەۋبەردٸ بولسا: «…سٸزدەردٸڭ قازاق-تەرگەنگە تٷسٸپ سالتانات قۇرۋدا» دەپ قارا سٶزبەن اۋدارعان. بۇل جەردەگٸ تٸلەۋبەردٸنٸڭ «سٸزدەردٸڭ قازاق-تەرگەنگە» دەگەنٸ, اقيقاتتان اۋلاق سيياقتى. بۇل قازٸرگٸ زامانداعى قالىڭدىقتى ٶز كٶلٸگٸڭمەن بارىپ الىپ كەلەتٸن دەستٷرگە كەلەدٸ. ال ەسكٸ زامانداردا, داي شەشەن سيياقتى دەۋلەتتٸ ادامدار قىزدارىن ٶزدەرٸنٸڭ ارباسىمەن, جاساۋىمەن, كٷڭ-قۇلىمەن بٸرگە ۇزاتاتىن. قازاقتا, كەنەسارىنىڭ زامانىنا دەيٸن وسىنداي دەستٷر ساقتالعان بولعان. مەنٸڭشە, تٸلەۋبەردٸ كىيات پەن قوڭىراتتىڭ ەكەۋٸن ەكٸ بٶلەك تايپا دەپ ساناپ, قانىنا تارتىپ قازاق ارباسىن قىياتقا جازعان.
شىڭعىس حاننىڭ شەجٸرەسٸندە قازاقتىڭ ارباسى, ول تۋرالى ايتىلعان اڭىزدا قازاقتىڭ دومبىراسىنىڭ جٷرگەندەرٸ, شەجٸرەنٸڭ: «قازاق-سوزاق اعالى-ٸنٸلٸ دەگەنٸنٸڭ دەلەلٸ بولىپ تۇرعانداي. بۇلاردىڭ ەكەلەرٸ دەگەن جايىلحان, دالا اۋىز تاريحىنىڭ دەرەك بەرۋٸندەگٸ شەجٸرەلٸك تەسٸلٸنە ساي, شىڭعىس حان مەن قازاقتىڭ تٷبٸنٸڭ بٸر ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن سيمۆولدىق تۇلعا.
قويشىعارا سالعاراۇلى بٶرتە بٶرٸنٸڭ ەرگەنە قوڭنان شىققان كەزٸن ح.ە. كەيٸنگٸ سەگزٸنشٸ عاسىردىڭ ورتاسى دەيدٸ. قازاق اتاۋى «تاڭ پاتشالىعى تاريحىندا», ياعني, 7-8 عاسىرلاردى «حاسا, «قاسا» تٷرٸندە جازىلعان. كەرەيدٸڭ ۇلى نىعمەت مىڭجان وسىنى «ٶتە دەلەلدٸ» دەپ ايتىپ كەتكەن ەدٸ. ال ەندٸ, تٷركييا تاريحشىسى زەكي ۋەليدي توعان: «قازاق» دەپ اسىلىندا بٸر ساياسي ماقساتتى كٶزدەپ, ساياسي كٶتەرٸلٸس جاساۋ نەتيجەسٸندە سالت ياكي ٷي ٸشٸمەن بٸرگە ٶز قاۋىمىنان بٶلٸنٸپ شىعىپ يەنگە كەتٸپ, ٶكٸمەت بيلٸگٸن قولىنا العانعا وراي كٷتٸپ, تاۋ-تاسقا بەكٸنٸپ, وقشاۋ ٶمٸر ٶتكٸزگەن ادامداردى ايتقان ەدٸ. (نىعمەت مىڭجان. «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»). تاۋ-تاسقا بەكٸنٸپ وقشاۋ ٶمٸر سٷرگەن ەرگەنەقوڭدىقتار ەدٸ عوي.
اباقان ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى اشۋرادان تابىلعان نايماننىڭ تاڭبالى تاسىندا: «ەلٸڭٸز ٷشٸن قازعانۋ… جاۋىڭا تيگەن ەسكەرٸڭنٸڭ سانى جەتٸ مىڭ ۇلان ەدٸ» دەپ جازىلعان. بۇل جەردە «قازعانۋ» دەگەن سٶز – «ەركٸندٸك ٷشٸن كٷرەسۋ», تالپىنۋ, سوعان ۇمتىلۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وسىمەن قاتار, «قازعاندۇق», «قازعانتۇقىن», «قازعانماسار» دەگەن سٶزدەر تونٸكٶك پەن كٶلتەگٸننٸڭ دە ەسكەركٸشتەرٸندە جازىلعان. بۇل سٶزدەردٸڭ تٷبٸرٸ – «قاز», ياعني, ەركٸن, ٶز بەتٸمەن دەگەن سٶز. قازاقتار جاس سەبيدٸڭ ٶز بەتٸمەن اياعىنا ەركٸن تۇرعانىندا — «قاز» تۇردى دەيدٸ. جوعارىداعى قارا بۋرانى «قازداڭ-قازداڭ» جٷرگٸزٸپ دەگەندەرٸ – «اياعىنا ەرٸك بەرٸپ, ارمانسىز بٸر جٷگٸرتٸك» دەگەندەرٸ ەدٸ. ەنيسەيدەگٸ تٷرٸك دەۋٸرٸندەگٸ بٸر تاستا «قازعاق وعلىم» دەگەن سٶز قاشالعان. ونىسى «ەرجٷرەك ۇلىم» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بٸزدەر توڭاتىن ادامدى «توڭعاق دەيمٸز, ايداي انىق دەلەلدٸ ايعاق دەيمٸز. وسى سيياقتى, قاز (ەركٸن) جٷرگەن ادامدى قازعاق دەيمٸز. قازاق دەگەن سٶز كٶنە تٷرٸكتٸڭ قازعاق, ياعني, «ەر جٷرەك», «ەركٸن» «ٶز بەتٸمەن» دەگەنٸنەن قالعان. ەرگەنە قوڭعا كەتٸپ, بيلٸكتٸ الۋدىڭ ورايىن كٷتٸپ, تاۋ-تاسقا بەكٸنٸپ وقشاۋ ٶمٸر ٶتكٸزگەن تەڭٸز ۇلدارى قييان مەن نٷكٷز دە, كەيٸن, تاۋدىڭ تاسىن بۇزىپ شىققان ولاردىڭ ۇرپاقتارى قوڭقىرات ەلٸ دە, وسى قازعاقتار ەدٸ. سوندىقتان, ساقاۋ قىتايلار ولاردى «حاسا», «كاسا» دەپ اتاعان…
قايرات زەرٸپحانۇلى دەۋكەەۆ. شەجٸرە جازۋشى.
ٶسكەمەن قالاسى
