Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrligi ǵylym komitetiniń mikrobiologiia jáne virýsologiia institýtynyń bas direktory – Qazaqstan Respýblikasy ǵylym men tehnika salasyndaǵy Memlekettik syilyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, «Qurmet» ordeniniń iegeri, biologiia ǵylymynyń doktory, professor, akademik Amankeldi Qurbanuly SADANOVPEN áńgime.
– Amankeldi Qurbanuly, elimizdiń ǵylymynda oiyp turyp alǵan óz orny bar institýt búgingi tańda sala boiynsha qai baǵytqa basymdyq berip, kúsh jumsap keledi?
– Qazaqstan qoǵamy, ǵylym órkendep jatyr biraq onyń nátijesi áli baiqalmaidy, onyń qyzyǵyn halyq qashan kóredi degen sekildi degen dúdámal oidan áli de aryla qoiǵan joq. Soǵan qaramastan ǵylym – óndiristi damytatyn úlken kúshke ainalyp keledi. Jańa tehnologiia men ozyq tehnika, gendik injeneriia men biotehnologiia jetistikteri ómir súrý daǵdylaryn jeńildetýge, tipti órkenietti ózgertýge qabiletti ekenin dáleldedi. Bul týraly Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «5 institýttyq reformany júzege asyrý boiynsha 100 naqty qadam» – Ult josparynda egjei-tegjeili naqtylandy. Sol sebepti ǵylymi jańalyqtar el ekonomikasyn alǵa súireitin negizgi kúshke ainalýy kerek-aq. Osyǵan orai, Institýttyń ǵalymdary qoǵamnyń áleýmettik suranystaryna jaýap bere alatyn zamanaýi tehnologiialardy paidalana otyryp, meditsina, aýylsharýashylyǵy men qorshaǵan ortanyń ózekti máselelerin sheshýge arnalǵan jańa otandyq biopreparattar óndirip shyǵaryp, ony atalǵan salalar boiynsha keńinen qoldaný ústinde.
Ózińizge málim, elimizdiń negizgi eń basty salalarynyń biri aýylsharýashylyǵy, onyń ishinde, sońǵy jyldary memleket tarapynan malsharýashylyǵyna asa kóńil bólinip otyr. Aýylsharýashylyq maldaryn, ásirese, sútti iri qarany qunarly azyqtandyrý eń mańyzdy másele bolyp tabylady. Sondai-aq, mal ónimdiligin arttyrýdyń mańyzdy sharttarynyń biri azyqtandyrýdyń qysqy úlgisin jazdyq úlgige barynsha jaqyndatý bolyp tabylatyndyǵy málim. Sondyqtan da sharýalar úshin qunary men qýaty joǵary pishendeme men súrlem siiaqty mal azyǵyn paidalaný asa qajet. Sol sebepten, bizdiń «Kazbiosil» preparatynyń qazirgi tańda naryqtaǵy úlesi 80 paiyzǵa jetti. Bul biopreparatty Qazaqstannyń 12 oblysyndaǵy mal sharýashylyǵy qojalyqtary belsendi túrde óz óndiristerinde qoldanýda. Tek sońǵy eki jyldyń ózinde osy biokonservantty qoldaný boiynsha shamamen 3,0 mln tonna súrlem men pishendeme daiyndalǵan.
– Bul preparattardyń óndiristik tiimdiligi týraly ne aitýǵa bolady?
– Ádette, aýylsharýashylyq maldar 100 paiyz tóldegenmen, óse kele onyń 60-70 paiyzy ǵana tiri qalady. Oǵan birneshe sebepter bar. Sol sebepterdiń biri tólderdiń aralas ishek infektsiialarynyń áserinen ár túrli aýrýlarǵa shaldyǵýy. Osyǵan orai, institýt ǵalymdary ishek infektsiialaryna qarsy keń aýqymdy «Polilaktovit» probiotigin óndiriske engizdi. Bul preparat jas tóldiń aǵzasyndaǵy patogendi jáne shartty patogendi mikroorganizmderdiń ósýin tejeidi, nátijesinde organizmdegi immýndyq júieniń fýnktsiiasy artady. Atap aitsaq, kolibakterioz, salmonellez, Niýkasl siiaqty aýrýlardyń aldyn alýda jáne emdeý barysynda osy preparattyń tiimdiliginiń joǵary ekeni dáleldendi. Aýrýdy aldyn alý úshin «Polilaktovit» preperatyn jańadan týǵan tóldi qorektendirýden 10-15 minýt buryn, úsh kún qatarynan 50 ml-dan berse, ishek infektsiialaryna tózimdi bolyp, nátijesinde tól basy 100 paiyz saqtalady.
– Qazir halyqtyń qulaǵy bazarlarda satylatyn maldyń salmaǵyn attyrý úshin belgisiz bir preparattardy ine arqyly egedi eken degen áńgimege úirendi. Ótirik emes…
– Aýyl adamynyń, jalpy qazaqtyń qulaǵyna jaǵymsyz estiletin áńgime eken, shyndyq bolar… Bordaqylaityn maldardyń salmaǵyn arttyratyn, mal azyǵyna qosatyn «Bentobak» atty biologiialyq preparatymyz bar. Bul preparattyń ereksheligi, preparat quramyndaǵy bakteriialar iri sabaqty mal azyqtaryn tolyqtai qorytý arqyly, qosymsha salmaq jinaýyna yqpal etedi. Sonymen qatar, azyqtandyrý úrdisinde týyndaityn atsidoz, ketoz aýrýynyń aldyn alady. Máselen, osy preparatty mal azyǵyna qosyp bergen jaǵdaida, árbir mal orta eseppen táýligine 600-800 gramm salmaq qosady. Qalǵanyn ózińiz eseptei berińiz… Qazir Qyzylorda, Qostanai, Almaty, Aqmola, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda mal bordaqylaýshylar bizge kelip, atalǵan osy preparatymyzdy satyp alýda.
– Adamzattyń da jan-janýardyń da qorektenetin azyǵy bári-bári topyraqqa birden-bir bailanysta ekenin jaqsy bilemiz. Qazaqstanda jer kóp bolǵanmen egin egetin, jem-shóp daiarlaityn, kóksók óndiretin bir plantatsiia ǵoi. Oǵan qanshama jyl himiialyq tyńaitqyshtardy aiaýsyz shashyp keldik. Ziiandy jaǵyn bile turyp eskermedik. Qazaqtyń topyraǵyn saýyqtyrý úshin ne isteýimiz kerek, osy oraida sizdiń institýtyńyz qandai áreket jasap otyr?
– Óte durys baiqaǵansyz. Jasyratyny joq, egin alqaptaryndaǵy topyraqtyń qunarly qabaty, iaǵni qarashiriktiń mólsheri óte tómendep ketti.Oǵan aýyspaly egis júiesiniń saqtalmaýy, sýǵarý talaptarynyń buzylýy, mineraldyq tyńaitqyshtardyń jii berilýi negizgi sebepker bolyp otyr.
Qazirgi zamanda biz sol mineraldyq tyńaitqyshtardy almastyratyn biologiialyq preparattar jasap shyǵaryp jáne ony óndiriste keńinen paidalanyp otyrmyz. Bul preparat «Rizovit-AKS» dep atalady. Burshaq tuqymdas ósimdikterdiń dánin seber aldynda atalǵan biopreparatpen óńdep baryp sepken jaǵdaida ónimi 33-35 paiyzǵa deiin artady, iaǵni bul ortasha túsimge qosymsha astyq jiynynyń gektaryna 5-7 tsentnerin beretinin kórsetedi. «Rizovit-AKS» biopreparatynyń quramyndaǵy túinek bakteriialar aýadaǵy azotty ósimdik tamyryna sińirip, azotpen qorektendirip qana qoimai, topyraqta ár gektarda 200-300 kilogrammǵa deiin biologiialyq taza azot jinaqtaidy. Demek, burshaq tuqymdas ósimdikterden keiin aýyspaly egistikte egiletin aýylsharýashylyq daqyldardyń azotqa degen qajettiligin keminde 2-3 jylǵa deiin qanaǵattandyrady, iaǵni mineraldyq azot tyńaitqyshtaryn paidalanbai-aq joǵary ónim alýǵa múmkindik beredi.
Al endi mineraldy fosfor tyńaitqyshyna kelsek, mejeli ónim alý úshin jyl saiyn egin alqaptaryna gektaryna orta eseppen 150-200 kilogramm mólsherinde beriledi. Mundaǵy eskeretin jait, mineraldy fosfor tyńaitqyshtarmen ósimdikterdi qorektendirgende quramyna bailanysty ártúrli áser etedi. Ásirese, topyraqqa engennen soń fosfattar olarmen himiialyq reaktsiialarǵa túsedi, bunyń saldarynan ósimdikter olardyń az bóligin ǵana óz boiyna sińire alady, al negizgi bóligi ósimdikter sińire almaityn túrlerine ainalyp ketedi.
Mysaly, bir vegetatsiialyq kezeńdegi, quramynda fosfor mólsheri óte joǵary qos sýperfosfattyń ósimdikterge sińirilý koeffitsienti 8-10 paiyzdy ǵana quraidy, qalǵan 90-92 paiyzy jyl saiyn topyraqta «qajetsiz» qor bolyp jinala beredi. Nátijesinde, topyraqta qorektik elementterdiń tepe-teńdigi buzylady.
Endi osy máselege bailanysty, men sizge taǵy bir jańalyqtyń shetin shyǵaraiyn, biz fosfordyń kúrdeli, ósimdik sińire almaityn túrlerinen ósimdikter tez ońai sińire alatyn túrlerine ainaldyra alatyn, joǵary belsendi fosfatsińirýshi (fosfatmobilizdeýshi) bakteriialardyń negizinde bakterialdyq biopreparat ázirlep, jasap shyǵardyq. Atalǵan biopreparatty qoldanǵanda topyraqtaǵy kóp jyldar boiy jinalǵan fosfordyń erimeitin túrlerin 20-30 paiyzǵa deiin ósimdikke qolaily, ári sińimdi túrine ainaldyrýǵa múmkindik beredi. Bul kózge kórinbeitin qubylys. Ǵajap emes pe? Diqanǵa da keregi sol emes pe, aityńyzshy?
– Óndiriske aýadai qajet «isker» mikrobtardyń dúniege kelýi men taratylýy, egistik alqaby men daqyldarǵa tigizer áseri jaiynda aitsańyz?
– Bizdiń institýtymyzda mikroorganizmderdiń óndiristik shtammdary saqtaýly tur. Sol mikrobtardy ósirip ózimizdiń zaýytymyzǵa jiberemiz. «Ónerkásiptik biotehnologiia» mikrobiologiialyq zaýyty biologiialyq jáne meditsinalyq preparattaryn shyǵaratyn qazirgi talaptarǵa sai joǵary tehnologiialyq jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Kásiporyn jylyna institýt qyzmetkerleri ázirlegen 7 biopreparattyń 40-50 tonnasyn jasap shyǵarady. Aýyl sharýashylyǵy men qorshaǵan ortaǵa arnalǵan biopreparattardyń óndiristik tsikli úzdiksiz jyl on eki ai júrip otyrady.
Ózimiz jasap shyqqan «Fitobatsirin» biologiialyq preparatymyz týraly dál osy jerde aityp óteiin. Aýylsharýashylyǵynda túiejońyshqa men jońyshqa ósimdikteriniń ónimdiliginiń tómendigi. Onyń sebebi tuqymnyń syrtqy qabyǵynyń óte qatty bolýynda. Osy sebepten egilgen jońyshqa men túiejońyshqa tuqymynyń tek 20-30 paiyzy ǵana ónip shyǵatyndyqtan,egistiktiń 1/4 bóligi bos qalyp jatatyndyǵy da jii kezdesedi. Tuqymdyq dándi sebý aldynda osy biopreparatpen óńdegende, atalǵan daqyldardyń shyǵymdylyǵy 80-90 paiyzǵa deiin artady. Iaǵni, buǵan deiingi sebilgen jońyshqa tuqymynyń qalypty normasy gektaryna 18-20 keli bolatyn bolsa, óńdeýden ótkennen keiingi normasy 8-10 kelige azaiýyna múmkindik jasaidy.
– Himiialyq tyńaitqyshtardyń adam aǵzasyn buzyp túrli keselderge shaldyqtyratyny kópshilikke burynnan málim de belgili jait. Siz aityp otyrǵan ekologiialyq taza biologiialyq-mikrobtaryńyzdan soń tek qana topyraq qana emes, adam aǵzasy da saýyǵady dep batyl tujyrym jasaýǵa bola ma?
–Jaratylysta qorshaǵan ortanyń bári de bir-birimen tyǵyz bailanysta ǵoi. Institýt ǵalymdary júrgizgen zertteýlerdiń ishindegi top jarǵan jańalyqtardyń biri – teri aýrýlary (zeń) men virýsqa qarsy keń aýqymdy jańa otandyq meditsinalyq jaqpa mai daiyndalýy. Qazaqstanda bir dárini shyǵarý úshin 20-30 jyl ýaqyt ketedi, al biz azǵantai ýaqyt merziminde, iaǵni, sońǵy 10 jylda «mikrobtar aiqasynyń» arqasynda zeń aýrýlaryna qarsy keń aýqymdy meditsinalyq preparat jasap shyǵardyq. Mikrobtan bastap taýar belgisine deiin alǵan patentimiz de bar. Qazaqstan dárigerleriniń málimetterine júktensek, elimizdegi árbir 4-shi adam zeń aýrýyna shaldyǵady eken. Ony jazý úshin shetelden shamamen 4-5 myń teńge turatyn dáriler túrin satyp alyp jatady. Al, bizdiń preparat olardan álde qaida arzan jáne tiimdi. Oǵan dálel, sheteldik dárilerdiń emi 20 kúnge deiin sozylatyn bolsa,bizdiń preparatpen naýqas bir aptanyń ishinde emdelip shyǵady. Qazir bizdiń dárimizben úshinshi kezeń boiynsha 600 adam synaqtan ótýge tiis, onyń 530-y búgingi kúni synaqtan ótti. Qalǵan 70 adam synaqtan ótkennen keiin dári Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrligine tirkelýge jiberiledi de, odan soń elimizdiń dárihanalaryna túse bastaidy… Keleshek, 21-ǵasyr mikrobiologiia ǵylymynyń dáýirleitin zamany ekenin kópshilik áli de sezinbei otyrǵan syńaily. Tabiǵat bir mikrobty týdyrady, ekinshi paida bolǵan mikrob oǵan qarsy áreket jasaidy. Muny mikrobtyń mikrobqa qarsy is-qimyly desek túsinikti bolar. Mikrobiologiia – tuńǵiyǵy shetsiz, sheksiz óte úlken de tereń ǵylym.
– Bul aitqanyńyzben kelispeske sharamyz joq. Onyń ústine búgingi áńgimeńizden soń sheginerge de jol da qalmady. Deiturǵanmen, bizdiń respýblikamyzdyń topyraq quramy barlyq jerde birdei emes qoi. Mysaly, elimizde topyraq quramy mineraldy tyńaitqyshtardyń qatysynsyz iaǵni túrli jaǵdaida buzylǵan aimaqtar bar emes pe?
– Osy jaiynda ózimde aitaiyn dep otyrmyn. Bizdiń elimizdiń Batys óńirinde – Atyraý, Mańǵystaý, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan oblystarynda munai óndiriledi. Árine, munaidy óndirý men óńdeý jumystarynyń mundai qarqyn alýy qorshaǵan ortanyń, ásirese, topyraq pen sýdyń lastanýyna ákelip soǵatyny belgili. Joǵaryda atalǵan Batys Qazaqstan óńirinde munai jáne munai ónimderimen lastanǵan topyraqtyń aýmaǵy búgingi kúni 1 mln gektardan asyp otyr. Himiialyq preparattarmen ony tazalaý tiimsiz. Osyǵan orai, institýt munaimen lastanǵan topyraqty mikrobiologiialyq tásilmen tazartýǵa arnalǵan tiimdiligi joǵary «Bakoil-KZ» bakterialdy preparatyn ázirlep shyǵardy. Preparattyń negizgi quramy Batys Qazaqstannyń tabiǵi-klimattyq jaǵdaiyna beiimdelgen topyraqtardan bólinip alynǵan joǵary belsendi munaidy totyqtyratyn bakteriialardan turady. Preparatty óndiriske engizý nátijesinde topyraqtaǵy munai quramy 98 paiyzǵa deiin tómendedi. Otandyq biopreparattardy qoldaný arqyly munai jáne munai ónimderinen topyraqty tazartýdyń jańa tehnologiiasy jasaldy. Jalpaq tilmen aitqanda, osy preparattaǵy mikrobtardyń jeitin tamaǵy – munai! Mine, mikrobiologiianyń kúshi.
– Sonda munai qaida ketedi?
– Munai ydyrap, sý men qómirqyshqyl gazyna ainalady. Ol tańǵajaiypty týdyryp otyrǵan bizdiń álgi «Bakoil-KZ» degen biopreparatymyz. Munaishylarymyzdyń bizdiń institýttyń ǵalymdaryna aitar alǵystary sheksiz…
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Talǵat SÚIINBAI
ALMATY
.jpeg)