قازاق ميكروبيولوگييا عىلىمىندا قانداي جاڭالىقتار بار?

قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ عىلىم كوميتەتٸنٸڭ ميكروبيولوگييا جەنە ۆيرۋسولوگييا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ, بيولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك امانكەلدٸ قۇربانۇلى سادانوۆپەن ەڭگٸمە.

– امانكەلدٸ قۇربانۇلى, ەلٸمٸزدٸڭ عىلىمىندا ويىپ تۇرىپ العان ٶز ورنى بار ينستيتۋت بٷگٸنگٸ تاڭدا سالا بويىنشا قاي باعىتقا باسىمدىق بەرٸپ, كٷش جۇمساپ كەلەدٸ?

– قازاقستان قوعامى, عىلىم ٶركەندەپ جاتىر بٸراق ونىڭ نەتيجەسٸ ەلٸ بايقالمايدى, ونىڭ قىزىعىن حالىق قاشان كٶرەدٸ دەگەن سەكٸلدٸ دەگەن دٷدەمال ويدان ەلٸ دە ارىلا قويعان جوق. سوعان قاراماستان عىلىم – ٶندٸرٸستٸ دامىتاتىن ٷلكەن كٷشكە اينالىپ كەلەدٸ. جاڭا تەحنولوگييا مەن وزىق تەحنيكا, گەندٸك ينجەنەرييا مەن بيوتەحنولوگييا جەتٸستٸكتەرٸ ٶمٸر سٷرۋ داعدىلارىن جەڭٸلدەتۋگە, تٸپتٸ ٶركەنيەتتٸ ٶزگەرتۋگە قابٸلەتتٸ ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. بۇل تۋرالى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا ەگجەي-تەگجەيلٸ ناقتىلاندى. سول سەبەپتٸ عىلىمي جاڭالىقتار ەل ەكونوميكاسىن العا سٷيرەيتٸن نەگٸزگٸ كٷشكە اينالۋى كەرەك-اق. وسىعان وراي, ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن زاماناۋي تەحنولوگييالاردى پايدالانا وتىرىپ, مەديتسينا, اۋىلشارۋاشىلىعى مەن قورشاعان ورتانىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە ارنالعان جاڭا وتاندىق بيوپرەپاراتتار ٶندٸرٸپ شىعارىپ, ونى اتالعان سالالار بويىنشا كەڭٸنەن قولدانۋ ٷستٸندە.

ٶزٸڭٸزگە مەلٸم, ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ەڭ باستى سالالارىنىڭ بٸرٸ اۋىلشارۋاشىلىعى, ونىڭ ٸشٸندە, سوڭعى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان مالشارۋاشىلىعىنا اسا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر. اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىن, ەسٸرەسە, سٷتتٸ ٸرٸ قارانى قۇنارلى ازىقتاندىرۋ ەڭ ماڭىزدى مەسەلە بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, مال ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ بٸرٸ ازىقتاندىرۋدىڭ قىسقى ٷلگٸسٸن جازدىق ٷلگٸگە بارىنشا جاقىنداتۋ بولىپ تابىلاتىندىعى مەلٸم. سوندىقتان دا شارۋالار ٷشٸن قۇنارى مەن قۋاتى جوعارى پٸشەندەمە مەن سٷرلەم سيياقتى مال ازىعىن پايدالانۋ اسا قاجەت. سول سەبەپتەن, بٸزدٸڭ «كازبيوسيل» پرەپاراتىنىڭ قازٸرگٸ تاڭدا نارىقتاعى ٷلەسٸ 80 پايىزعا جەتتٸ. بۇل بيوپرەپاراتتى قازاقستاننىڭ 12 وبلىسىنداعى مال شارۋاشىلىعى قوجالىقتارى بەلسەندٸ تٷردە ٶز ٶندٸرٸستەرٸندە قولدانۋدا. تەك سوڭعى ەكٸ جىلدىڭ ٶزٸندە وسى بيوكونسەرۆانتتى قولدانۋ بويىنشا شامامەن 3,0 ملن توننا سٷرلەم مەن پٸشەندەمە دايىندالعان.

– بۇل پرەپاراتتاردىڭ ٶندٸرٸستٸك تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى نە ايتۋعا بولادى?

– ەدەتتە, اۋىلشارۋاشىلىق مالدار 100 پايىز تٶلدەگەنمەن, ٶسە كەلە ونىڭ 60-70 پايىزى عانا تٸرٸ قالادى. وعان بٸرنەشە سەبەپتەر بار. سول سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ تٶلدەردٸڭ ارالاس ٸشەك ينفەكتسييالارىنىڭ ەسەرٸنەن ەر تٷرلٸ اۋرۋلارعا شالدىعۋى. وسىعان وراي, ينستيتۋت عالىمدارى ٸشەك ينفەكتسييالارىنا قارسى كەڭ اۋقىمدى «پوليلاكتوۆيت» پروبيوتيگٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزدٸ. بۇل پرەپارات جاس تٶلدٸڭ اعزاسىنداعى پاتوگەندٸ جەنە شارتتى پاتوگەندٸ ميكروورگانيزمدەردٸڭ ٶسۋٸن تەجەيدٸ, نەتيجەسٸندە ورگانيزمدەگٸ يممۋندىق جٷيەنٸڭ فۋنكتسيياسى ارتادى. اتاپ ايتساق, كوليباكتەريوز, سالمونەللەز, نيۋكاسل سيياقتى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدا جەنە ەمدەۋ بارىسىندا وسى پرەپاراتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ جوعارى ەكەنٸ دەلەلدەندٸ. اۋرۋدى الدىن الۋ ٷشٸن «پوليلاكتوۆيت» پرەپەراتىن جاڭادان تۋعان تٶلدٸ قورەكتەندٸرۋدەن 10-15 مينۋت بۇرىن, ٷش كٷن قاتارىنان 50 مل-دان بەرسە, ٸشەك ينفەكتسييالارىنا تٶزٸمدٸ بولىپ, نەتيجەسٸندە تٶل باسى 100 پايىز ساقتالادى.

– قازٸر حالىقتىڭ قۇلاعى بازارلاردا ساتىلاتىن مالدىڭ سالماعىن اتتىرۋ ٷشٸن بەلگٸسٸز بٸر پرەپاراتتاردى ينە ارقىلى ەگەدٸ ەكەن دەگەن ەڭگٸمەگە ٷيرەندٸ. ٶتٸرٸك ەمەس…

– اۋىل ادامىنىڭ, جالپى قازاقتىڭ قۇلاعىنا جاعىمسىز ەستٸلەتٸن ەڭگٸمە ەكەن, شىندىق بولار… بورداقىلايتىن مالداردىڭ سالماعىن ارتتىراتىن, مال ازىعىنا قوساتىن «بەنتوباك» اتتى بيولوگييالىق پرەپاراتىمىز بار. بۇل پرەپاراتتىڭ ەرەكشەلٸگٸ, پرەپارات قۇرامىنداعى باكتەرييالار ٸرٸ ساباقتى مال ازىقتارىن تولىقتاي قورىتۋ ارقىلى, قوسىمشا سالماق جيناۋىنا ىقپال ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, ازىقتاندىرۋ ٷردٸسٸندە تۋىندايتىن اتسيدوز, كەتوز اۋرۋىنىڭ الدىن الادى. مەسەلەن, وسى پرەپاراتتى مال ازىعىنا قوسىپ بەرگەن جاعدايدا, ەربٸر مال ورتا ەسەپپەن تەۋلٸگٸنە 600-800 گرامم سالماق قوسادى. قالعانىن ٶزٸڭٸز ەسەپتەي بەرٸڭٸز… قازٸر قىزىلوردا, قوستاناي, الماتى, اقمولا, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىندا مال بورداقىلاۋشىلار بٸزگە كەلٸپ, اتالعان وسى پرەپاراتىمىزدى ساتىپ الۋدا.

– ادامزاتتىڭ دا جان-جانۋاردىڭ دا قورەكتەنەتٸن ازىعى بەرٸ-بەرٸ توپىراققا بٸردەن-بٸر بايلانىستا ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. قازاقستاندا جەر كٶپ بولعانمەن ەگٸن ەگەتٸن, جەم-شٶپ دايارلايتىن, كٶكسٶك ٶندٸرەتٸن بٸر پلانتاتسييا عوي. وعان قانشاما جىل حيمييالىق تىڭايتقىشتاردى اياۋسىز شاشىپ كەلدٸك. زيياندى جاعىن بٸلە تۇرىپ ەسكەرمەدٸك. قازاقتىڭ توپىراعىن ساۋىقتىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك, وسى ورايدا سٸزدٸڭ ينستيتۋتىڭىز قانداي ەرەكەت جاساپ وتىر?

– ٶتە دۇرىس بايقاعانسىز. جاسىراتىنى جوق, ەگٸن القاپتارىنداعى توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتى, ياعني قاراشٸرٸكتٸڭ مٶلشەرٸ ٶتە تٶمەندەپ كەتتٸ.وعان اۋىسپالى ەگٸس جٷيەسٸنٸڭ ساقتالماۋى, سۋعارۋ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى, مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردىڭ جيٸ بەرٸلۋٸ نەگٸزگٸ سەبەپكەر بولىپ وتىر.

قازٸرگٸ زاماندا بٸز سول مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى الماستىراتىن بيولوگييالىق پرەپاراتتار جاساپ شىعارىپ جەنە ونى ٶندٸرٸستە كەڭٸنەن پايدالانىپ وتىرمىز. بۇل پرەپارات «ريزوۆيت-اكس» دەپ اتالادى. بۇرشاق تۇقىمداس ٶسٸمدٸكتەردٸڭ دەنٸن سەبەر الدىندا اتالعان بيوپرەپاراتپەن ٶڭدەپ بارىپ سەپكەن جاعدايدا ٶنٸمٸ 33-35 پايىزعا دەيٸن ارتادى, ياعني بۇل ورتاشا تٷسٸمگە قوسىمشا استىق جيىنىنىڭ گەكتارىنا 5-7 تسەنتنەرٸن بەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. «ريزوۆيت-اكس» بيوپرەپاراتىنىڭ قۇرامىنداعى تٷينەك باكتەرييالار اۋاداعى ازوتتى ٶسٸمدٸك تامىرىنا سٸڭٸرٸپ, ازوتپەن قورەكتەندٸرٸپ قانا قويماي, توپىراقتا ەر گەكتاردا 200-300 كيلوگراممعا دەيٸن بيولوگييالىق تازا ازوت جيناقتايدى. دەمەك, بۇرشاق تۇقىمداس ٶسٸمدٸكتەردەن كەيٸن اۋىسپالى ەگٸستٸكتە ەگٸلەتٸن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردىڭ ازوتقا دەگەن قاجەتتٸلٸگٸن كەمٸندە 2-3 جىلعا دەيٸن قاناعاتتاندىرادى, ياعني مينەرالدىق ازوت تىڭايتقىشتارىن پايدالانباي-اق جوعارى ٶنٸم الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

ال ەندٸ مينەرالدى فوسفور تىڭايتقىشىنا كەلسەك, مەجەلٸ ٶنٸم الۋ ٷشٸن جىل سايىن ەگٸن القاپتارىنا گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 150-200 كيلوگرامم مٶلشەرٸندە بەرٸلەدٸ. مۇنداعى ەسكەرەتٸن جايت, مينەرالدى فوسفور تىڭايتقىشتارمەن ٶسٸمدٸكتەردٸ قورەكتەندٸرگەندە قۇرامىنا بايلانىستى ەرتٷرلٸ ەسەر ەتەدٸ. ەسٸرەسە, توپىراققا ەنگەننەن سوڭ فوسفاتتار ولارمەن حيمييالىق رەاكتسييالارعا تٷسەدٸ, بۇنىڭ سالدارىنان ٶسٸمدٸكتەر ولاردىڭ از بٶلٸگٸن عانا ٶز بويىنا سٸڭٸرە الادى, ال نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ ٶسٸمدٸكتەر سٸڭٸرە المايتىن تٷرلەرٸنە اينالىپ كەتەدٸ.

مىسالى, بٸر ۆەگەتاتسييالىق كەزەڭدەگٸ, قۇرامىندا فوسفور مٶلشەرٸ ٶتە جوعارى قوس سۋپەرفوسفاتتىڭ ٶسٸمدٸكتەرگە سٸڭٸرٸلۋ كوەففيتسيەنتٸ 8-10 پايىزدى عانا قۇرايدى, قالعان 90-92 پايىزى جىل سايىن توپىراقتا «قاجەتسٸز» قور بولىپ جينالا بەرەدٸ. نەتيجەسٸندە, توپىراقتا قورەكتٸك ەلەمەنتتەردٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸ بۇزىلادى.

ەندٸ وسى مەسەلەگە بايلانىستى, مەن سٸزگە تاعى بٸر جاڭالىقتىڭ شەتٸن شىعارايىن, بٸز فوسفوردىڭ كٷردەلٸ, ٶسٸمدٸك سٸڭٸرە المايتىن تٷرلەرٸنەن ٶسٸمدٸكتەر تەز وڭاي سٸڭٸرە الاتىن تٷرلەرٸنە اينالدىرا الاتىن, جوعارى بەلسەندٸ فوسفاتسٸڭٸرۋشٸ (فوسفاتموبيليزدەۋشٸ) باكتەرييالاردىڭ نەگٸزٸندە باكتەريالدىق بيوپرەپارات ەزٸرلەپ, جاساپ شىعاردىق. اتالعان بيوپرەپاراتتى قولدانعاندا توپىراقتاعى كٶپ جىلدار بويى جينالعان فوسفوردىڭ ەرٸمەيتٸن تٷرلەرٸن 20-30 پايىزعا دەيٸن ٶسٸمدٸككە قولايلى, ەرٸ سٸڭٸمدٸ تٷرٸنە اينالدىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن قۇبىلىس. عاجاپ ەمەس پە? ديقانعا دا كەرەگٸ سول ەمەس پە, ايتىڭىزشى?

– ٶندٸرٸسكە اۋاداي قاجەت «ٸسكەر» ميكروبتاردىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ مەن تاراتىلۋى, ەگٸستٸك القابى مەن داقىلدارعا تيگٸزەر ەسەرٸ جايىندا ايتساڭىز?

– بٸزدٸڭ ينستيتۋتىمىزدا ميكروورگانيزمدەردٸڭ ٶندٸرٸستٸك شتاممدارى ساقتاۋلى تۇر. سول ميكروبتاردى ٶسٸرٸپ ٶزٸمٸزدٸڭ زاۋىتىمىزعا جٸبەرەمٸز. «ٶنەركەسٸپتٸك بيوتەحنولوگييا» ميكروبيولوگييالىق زاۋىتى بيولوگييالىق جەنە مەديتسينالىق پرەپاراتتارىن شىعاراتىن قازٸرگٸ تالاپتارعا ساي جوعارى تەحنولوگييالىق جابدىقتارمەن جابدىقتالعان. كەسٸپورىن جىلىنا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرٸ ەزٸرلەگەن 7 بيوپرەپاراتتىڭ 40-50 تونناسىن جاساپ شىعارادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قورشاعان ورتاعا ارنالعان بيوپرەپاراتتاردىڭ ٶندٸرٸستٸك تسيكلٸ ٷزدٸكسٸز جىل ون ەكٸ اي جٷرٸپ وتىرادى.

ٶزٸمٸز جاساپ شىققان «فيتوباتسيرين» بيولوگييالىق پرەپاراتىمىز تۋرالى دەل وسى جەردە ايتىپ ٶتەيٸن. اۋىلشارۋاشىلىعىندا تٷيەجوڭىشقا مەن جوڭىشقا ٶسٸمدٸكتەرٸنٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ. ونىڭ سەبەبٸ تۇقىمنىڭ سىرتقى قابىعىنىڭ ٶتە قاتتى بولۋىندا. وسى سەبەپتەن ەگٸلگەن جوڭىشقا مەن تٷيەجوڭىشقا تۇقىمىنىڭ تەك 20-30 پايىزى عانا ٶنٸپ شىعاتىندىقتان,ەگٸستٸكتٸڭ 1/4 بٶلٸگٸ بوس قالىپ جاتاتىندىعى دا جيٸ كەزدەسەدٸ. تۇقىمدىق دەندٸ سەبۋ الدىندا وسى بيوپرەپاراتپەن ٶڭدەگەندە, اتالعان داقىلداردىڭ شىعىمدىلىعى 80-90 پايىزعا دەيٸن ارتادى. ياعني, بۇعان دەيٸنگٸ سەبٸلگەن جوڭىشقا تۇقىمىنىڭ قالىپتى نورماسى گەكتارىنا 18-20 كەلٸ بولاتىن بولسا, ٶڭدەۋدەن ٶتكەننەن كەيٸنگٸ نورماسى 8-10 كەلٸگە ازايۋىنا مٷمكٸندٸك جاسايدى.

– حيمييالىق تىڭايتقىشتاردىڭ ادام اعزاسىن بۇزىپ تٷرلٸ كەسەلدەرگە شالدىقتىراتىنى كٶپشٸلٸككە بۇرىننان مەلٸم دە بەلگٸلٸ جايت. سٸز ايتىپ وتىرعان ەكولوگييالىق تازا بيولوگييالىق-ميكروبتارىڭىزدان سوڭ تەك قانا توپىراق قانا ەمەس, ادام اعزاسى دا ساۋىعادى دەپ باتىل تۇجىرىم جاساۋعا بولا ما?

–جاراتىلىستا قورشاعان ورتانىڭ بەرٸ دە بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا عوي. ينستيتۋت عالىمدارى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ توپ جارعان جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ – تەرٸ اۋرۋلارى (زەڭ) مەن ۆيرۋسقا قارسى كەڭ اۋقىمدى جاڭا وتاندىق مەديتسينالىق جاقپا ماي دايىندالۋى. قازاقستاندا بٸر دەرٸنٸ شىعارۋ ٷشٸن 20-30 جىل ۋاقىت كەتەدٸ, ال بٸز ازعانتاي ۋاقىت مەرزٸمٸندە, ياعني, سوڭعى 10 جىلدا «ميكروبتار ايقاسىنىڭ» ارقاسىندا زەڭ اۋرۋلارىنا قارسى كەڭ اۋقىمدى مەديتسينالىق پرەپارات جاساپ شىعاردىق. ميكروبتان باستاپ تاۋار بەلگٸسٸنە دەيٸن العان پاتەنتٸمٸز دە بار. قازاقستان دەرٸگەرلەرٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸنە جٷكتەنسەك, ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر 4-شٸ ادام زەڭ اۋرۋىنا شالدىعادى ەكەن. ونى جازۋ ٷشٸن شەتەلدەن شامامەن 4-5 مىڭ تەڭگە تۇراتىن دەرٸلەر تٷرٸن ساتىپ الىپ جاتادى. ال, بٸزدٸڭ پرەپارات ولاردان ەلدە قايدا ارزان جەنە تيٸمدٸ. وعان دەلەل, شەتەلدٸك دەرٸلەردٸڭ ەمٸ 20 كٷنگە دەيٸن سوزىلاتىن بولسا,بٸزدٸڭ پرەپاراتپەن ناۋقاس بٸر اپتانىڭ ٸشٸندە ەمدەلٸپ شىعادى. قازٸر بٸزدٸڭ دەرٸمٸزبەن ٷشٸنشٸ كەزەڭ بويىنشا 600 ادام سىناقتان ٶتۋگە تيٸس, ونىڭ 530-ى بٷگٸنگٸ كٷنٸ سىناقتان ٶتتٸ. قالعان 70 ادام سىناقتان ٶتكەننەن كەيٸن دەرٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸنە تٸركەلۋگە جٸبەرٸلەدٸ دە, ودان سوڭ ەلٸمٸزدٸڭ دەرٸحانالارىنا تٷسە باستايدى… كەلەشەك, 21-عاسىر ميكروبيولوگييا عىلىمىنىڭ دەۋٸرلەيتٸن زامانى ەكەنٸن كٶپشٸلٸك ەلٸ دە سەزٸنبەي وتىرعان سىڭايلى. تابيعات بٸر ميكروبتى تۋدىرادى, ەكٸنشٸ پايدا بولعان ميكروب وعان قارسى ەرەكەت جاسايدى. مۇنى ميكروبتىڭ ميكروبقا قارسى ٸس-قيمىلى دەسەك تٷسٸنٸكتٸ بولار. ميكروبيولوگييا – تۇڭعيىعى شەتسٸز, شەكسٸز ٶتە ٷلكەن دە تەرەڭ عىلىم.

– بۇل ايتقانىڭىزبەن كەلٸسپەسكە شارامىز جوق. ونىڭ ٷستٸنە بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەڭٸزدەن سوڭ شەگٸنەرگە دە جول دا قالمادى. دەيتۇرعانمەن, بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ توپىراق قۇرامى بارلىق جەردە بٸردەي ەمەس قوي. مىسالى, ەلٸمٸزدە توپىراق قۇرامى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قاتىسىنسىز ياعني تٷرلٸ جاعدايدا بۇزىلعان ايماقتار بار ەمەس پە?

– وسى جايىندا ٶزٸمدە ايتايىن دەپ وتىرمىن. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ٶڭٸرٸندە – اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, اقتٶبە, قىزىلوردا جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا مۇناي ٶندٸرٸلەدٸ. ەرينە, مۇنايدى ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋ جۇمىستارىنىڭ مۇنداي قارقىن الۋى قورشاعان ورتانىڭ, ەسٸرەسە, توپىراق پەن سۋدىڭ لاستانۋىنا ەكەلٸپ سوعاتىنى بەلگٸلٸ. جوعارىدا اتالعان باتىس قازاقستان ٶڭٸرٸندە مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸمەن لاستانعان توپىراقتىڭ اۋماعى بٷگٸنگٸ كٷنٸ 1 ملن گەكتاردان اسىپ وتىر. حيمييالىق پرەپاراتتارمەن ونى تازالاۋ تيٸمسٸز. وسىعان وراي, ينستيتۋت مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتى ميكروبيولوگييالىق تەسٸلمەن تازارتۋعا ارنالعان تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى «باكويل-KZ» باكتەريالدى پرەپاراتىن ەزٸرلەپ شىعاردى. پرەپاراتتىڭ نەگٸزگٸ قۇرامى باتىس قازاقستاننىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايىنا بەيٸمدەلگەن توپىراقتاردان بٶلٸنٸپ الىنعان جوعارى بەلسەندٸ مۇنايدى توتىقتىراتىن باكتەرييالاردان تۇرادى. پرەپاراتتى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ نەتيجەسٸندە توپىراقتاعى مۇناي قۇرامى 98 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەدٸ. وتاندىق بيوپرەپاراتتاردى قولدانۋ ارقىلى مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸنەن توپىراقتى تازارتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيياسى جاسالدى. جالپاق تٸلمەن ايتقاندا, وسى پرەپاراتتاعى ميكروبتاردىڭ جەيتٸن تاماعى – مۇناي! مٸنە, ميكروبيولوگييانىڭ كٷشٸ.

– سوندا مۇناي قايدا كەتەدٸ?

– مۇناي ىدىراپ, سۋ مەن قٶمٸرقىشقىل گازىنا اينالادى. ول تاڭعاجايىپتى تۋدىرىپ وتىرعان بٸزدٸڭ ەلگٸ «باكويل-كZ» دەگەن بيوپرەپاراتىمىز. مۇنايشىلارىمىزدىڭ بٸزدٸڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارىنا ايتار العىستارى شەكسٸز…

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

تالعات سٷيٸنباي

الماتى