Foto: nat-geo.ru
Jýyrda memlekettik keńesshi Erlan Qarin Betashar IýNESKO-nyń Adamzattyń materialdyq emes mádeni murasynyń tizimine engizilgeni týraly súiinshilegen bolatyn. Mundai sheshim Paragvai astanasy Asýnsonda ótken IýNESKO-nyń Materialdyq emes mádeni murany qorǵaý komitetiniń otyrysynda qabyldanǵan. Ult.kz tilshisi buǵan deiin bul tizimde qazaqtyń 11 salt-dástúr, ómir daǵdysy engizilgenin anyqtady. Sonyń biri – Kiiz úi jasaý jáne jinaý daǵdylary.
IýNESKO túsiniktemesi
Atalǵan tizimde kiiz úi týraly «Qyrǵyz jáne qazaq kiiz úilerin jasaýdaǵy dástúrli bilim men daǵdylar (túrikterdiń kóshpeli úileri)» dep kórsetken. Bul tizimge kiiz úi 2014 jyly enipti.
«Kiiz úi – qazaq, qyrǵyz halyqtary arasynda qoldanylǵan kóshpelilerdiń baspanasy. Ol kiizben jabylǵan jáne arqanmen órilgen aǵash dóńgelek qańqasy bar, ony qysqa merzimde ońai jinap, bólshekteýge bolady. Kiiz úi jasaý bilimin jetkizýshiler – kiiz úi men onyń ishki áshekeilerin jasaityn erler de, áielder de qolónershiler. Kiiz úiler tabiǵi jáne jańartylatyn shikizattan jasalady. Erler aǵash jaqtaýlardy aǵashtan, bylǵarydan, súiekten jáne metall bólshekterimen birge qolmen jasaidy. Áielder dástúrli zoomorftyq, ósimdik nemese geometriialyq órnektermen bezendirilgen ishki jáne syrtqy jabyndardy jasaidy. Ádette, olar tájiribeli qolónershiler jetekshilik etetin qoǵamdyq toptarda jumys isteidi jáne toqyma, iirý, órý, kiiz basý, kesteleý, tigý jáne basqa da dástúrli qolóner ádisterin qoldanady.
Kiiz úi jasaý búkil qolónershiler qaýymyn tartady jáne jalpy adamzattyq qundylyqtardy, syndarly yntymaqtastyq pen shyǵarmashylyq qiialdy qalyptastyrady. Dástúr boiynsha bilim men daǵdylar otbasynda nemese muǵalimnen shákirtke beriledi. Barlyq toi-tomalaqtar, toi-tomalaqtar, týǵandar, toilar, jerleý rásimderi kiiz úide ótedi. Osylaisha, kiiz úi qazaq jáne qyrǵyz halyqtarynyń bolmysynyń irgeli otbasylyq jáne dástúrli qonaqjailylyq simvoly bolyp qala beredi» dep túsinikteme jazylǵan IýNESKO-nyń resmi saitynda.
Qundy kitap
Jýyrda Qazaqstan Respýblikasynyń qolónershiler odaǵynyń múshesi, etnograf Bulbul Kápqyzynyń «Kiiz úi» atty kitaby jaryqqa shyqqan bolatyn. «Atamura» baspasynan basylyp, qazaq halqynyń umyt bolyp bara jatqan mádeni muralaryn qaita jańǵyrtýǵa arnalǵan búl kitapta kiiz úidiń qurylymy, tarihy men mańyzyna tereń taldaý jasalyp, árbir elementi týraly jan-jaqty aqparat beriledi.
Avtordyń aitýynsha, eń mańyzdysy qazaqtyń búkil mádenieti, búkil óneri osy kiiz úige syiyp tur. Kiiz úidiń ishindegi barlyq dúnie – qazirgi qazaqtyń barlyq ulttyq óneri jáne de qazaqtyń mádenieti.
«Men sol protsestiń barlyǵyn ózim jasaimyn, kitapta ózim jasaǵanymdy kórsetemin. Búgingi tańda Qazaqstanda kiiz úi jasaityn qazaqtyń áielderi bar ekendiginiń kýási kórsetiledi. Osyny jazýǵa meniń ájem Qadybi Kóńilqyzy, anam Aman Muhamádiqyzynyń aqyl keńesi, osy kisileden alǵan úlgi-ónegem áser etti» degen bolatyn Bulbul Kápqyzy.
Bul eńbekti qundy deýimizdiń sebebi, qazir birli-jarym malshylardyń jazdyq baspanasy nemese resmi toi-dýmannyń kórki ári bir-eki kúnge qonaqtardy ornalastyrý úshin tigilmese, zamanyna qarai kiiz úidiń de qajettiligi azaiyp, onyń súiegin, kiiz jabyndylary men baý-shýlaryn da jasaityndar joqtyń qasy.
Ǵasyrlar boiy kóshpeli turmys keshken halqymyzdyń materialdyq mádenietiniń úlgisi, ulttyq qundylyǵymyzdyń biri – kiiz úi.
Kitap avtordyń túrli tústi sýrettermen bezendirilip, sapaly qaǵazǵa basylyp jaryq kórgen «Kiiz úii» bizdiń ulttyq bolmysymyzdy, salt-sanamyzdy, tirshilik-tynysymyzdyń tanymdyq ereksheligin, tipti etnografiialyq qundylyqtarymyzdy osy kitap-albom arqyly bere bilgeni materialdyq mádenietimizdiń kórinisi, úlgisi bolyp otyr.
Kezinde ata-babamyz 8, 10, 12 qanatty saltanaty jarasqan ordaǵa bergisiz kiiz úilerde turǵany daýsyz. Al kitaptyń avtory Bulbul Kápqyzynyń ákesi Káp Qumaruly, sheshesi Egeýhan Muhamádiqyzynan bastap aqyndyq, dilmarlyq óner qonǵan adamdar bolsa, olardyń ul-qyzdary da áke-sheshe jolyn qýýmen qatar, qoldanbaly ónerdi de otbasy bolyp ustanǵan. Qos qariianyń uldary úidiń súiegin, basqa da ustalyq ónermen ainalyssa, qyz-kelinder kiiz úidiń búkil jabdyǵy – kiiz basý, tekemet-syrmaq daiarlap, qur, basqur, oiýly órmek, tuskiiz, alasha, shi, shym shi toqý t.b. jabdyqtaryn óz qyzyl qoldarymen jasaidy eken. Bulbul Kápqyzynyń kóp zatty óz qolymen jasaǵandyqtan, ár zattyń jasalý tásilderin aitý ǵana emes, qazir umytylǵan zattardyń ondaǵan, júzdegen ataýyn, terminderdi tizip bergeni de artyqtyq etpeidi. Avtor tek kiiz úidiń súiegin, jabyndylaryn, jasaý-jabdyqtaryn, baý-shýyn ázirleý joldaryn ǵana emes, kóshpeli ómir saltyna bailanysty qajettilikterdiń, mysaly, túiege júk artý, arqan, jip, jeli, kógen, burshaq esý, kiiz basý, shi toqý siiaqty tirshilik túrlerin de qamtyǵan.
Kiiz úidiń tarihy
Kiiz úi – ejelgi kóshpeli ómir súrgen adamdardyń jyljymaityn negizgi baspanasy. Ol tez jylyp, shapshań tigýge yńǵaily, kóship-qonýǵa laiyqtalyp jasalady. Kiiz úidiń paida bolǵan ýaqyty qola dáýirine týra keledi. Kiiz úi bizdiń zamanymyzdan buryn 7 ǵasyrda keńinen paidalanylyp, kiiz basý belgili bir kásipke ainalǵan. Kiiz úidiń qabyrǵasy sheńber tárizdi kelip, tóbesi kúmbezdelgen.
Qazan tóńkerisine deiin qazaqtardyń kóshpeli ómir saltyn ustanǵany belgili. Kóshpeli ómirge yńǵaily bolǵandyqtan kiiz úidi paidalanǵan. Klimat jaǵdaiyna jáne mekendeitin aýdanyna bailanysty qazaqtardyń qysta nemese jazda turatyn turǵyn úileri ártúrli bolǵan. Olar jazda kiiz úide, qysta turaqty salynǵan jyly jailarda turǵan. Olardyń barlyǵy derlik kiiz úi formasyn saqtaǵan. Qazaqtardyń óte ertede turǵan turaqty úileri shoshala dep atalǵan. Ol dóńgelengen bir bólmeli konýs nemese jarty ai siiaqty kúmbezdelgen. Shoshalany aǵashtan kesip, toqyp nemese oiylǵan tastan, kúidirilgen kirpishten qalaǵan.
Kiiz úi – ejelgi kóshpeli ómir súrgen adamdardyń jyljymaityn negizgi baspanasy. Al Qazaqstannyń ońtústigi men ortalyq aimaǵynda dóńgelek kúmbezdi qypshaq úlgisindegi kiiz úiler basym boldy. Jetisý aimaǵynda qurylysy konýs tárizdi, kúmbezdi kelgen qalmaq úlgisindegi kiiz úiler saqtalǵan.
Aqbota Musabekqyzy
.jpeg)