قازاق مەدەنيەتٸندەگٸ كيٸز ٷي

فوتو: nat-geo.ru

جۋىردا مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸ ەرلان قارين بەتاشار يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مەدەني مۇراسىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەنٸ تۋرالى سٷيٸنشٸلەگەن بولاتىن. مۇنداي شەشٸم پاراگۆاي استاناسى اسۋنسوندا ٶتكەن يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مەدەني مۇرانى قورعاۋ كوميتەتٸنٸڭ وتىرىسىندا قابىلدانعان. Ult.kz تٸلشٸسٸ بۇعان دەيٸن بۇل تٸزٸمدە قازاقتىڭ 11 سالت-دەستٷر, ٶمٸر داعدىسى ەنگٸزٸلگەنٸن انىقتادى. سونىڭ بٸرٸ – كيٸز ٷي جاساۋ جەنە جيناۋ داعدىلارى. 

يۋنەسكو تٷسٸنٸكتەمەسٸ

اتالعان تٸزٸمدە كيٸز ٷي تۋرالى  «قىرعىز جەنە قازاق كيٸز ٷيلەرٸن جاساۋداعى دەستٷرلٸ بٸلٸم مەن داعدىلار (تٷرٸكتەردٸڭ كٶشپەلٸ ٷيلەرٸ)» دەپ كٶرسەتكەن. بۇل تٸزٸمگە كيٸز ٷي 2014 جىلى ەنٸپتٸ.

«كيٸز ٷي – قازاق, قىرعىز حالىقتارى اراسىندا قولدانىلعان كٶشپەلٸلەردٸڭ باسپاناسى. ول كيٸزبەن جابىلعان جەنە ارقانمەن ٶرٸلگەن اعاش دٶڭگەلەك قاڭقاسى بار, ونى قىسقا مەرزٸمدە وڭاي جيناپ, بٶلشەكتەۋگە بولادى. كيٸز ٷي جاساۋ بٸلٸمٸن جەتكٸزۋشٸلەر – كيٸز ٷي مەن ونىڭ ٸشكٸ ەشەكەيلەرٸن جاسايتىن ەرلەر دە, ەيەلدەر دە قولٶنەرشٸلەر. كيٸز ٷيلەر تابيعي جەنە جاڭارتىلاتىن شيكٸزاتتان جاسالادى. ەرلەر اعاش جاقتاۋلاردى اعاشتان, بىلعارىدان, سٷيەكتەن جەنە مەتالل بٶلشەكتەرٸمەن بٸرگە قولمەن جاسايدى. ەيەلدەر دەستٷرلٸ زوومورفتىق, ٶسٸمدٸك نەمەسە گەومەترييالىق ٶرنەكتەرمەن بەزەندٸرٸلگەن ٸشكٸ جەنە سىرتقى جابىنداردى جاسايدى. ەدەتتە, ولار تەجٸريبەلٸ قولٶنەرشٸلەر جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن قوعامدىق توپتاردا جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە توقىما, يٸرۋ, ٶرۋ, كيٸز باسۋ, كەستەلەۋ, تٸگۋ جەنە باسقا دا دەستٷرلٸ قولٶنەر ەدٸستەرٸن قولدانادى.

كيٸز ٷي جاساۋ بٷكٸل قولٶنەرشٸلەر قاۋىمىن تارتادى جەنە جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى, سىندارلى ىنتىماقتاستىق پەن شىعارماشىلىق قييالدى قالىپتاستىرادى. دەستٷر بويىنشا بٸلٸم مەن داعدىلار وتباسىندا نەمەسە مۇعالٸمنەن شەكٸرتكە بەرٸلەدٸ. بارلىق توي-تومالاقتار, توي-تومالاقتار, تۋعاندار, تويلار, جەرلەۋ رەسٸمدەرٸ كيٸز ٷيدە ٶتەدٸ. وسىلايشا, كيٸز ٷي قازاق جەنە قىرعىز حالىقتارىنىڭ بولمىسىنىڭ ٸرگەلٸ وتباسىلىق جەنە دەستٷرلٸ قوناقجايلىلىق سيمۆولى بولىپ قالا بەرەدٸ» دەپ تٷسٸنٸكتەمە جازىلعان يۋنەسكو-نىڭ رەسمي سايتىندا.

قۇندى كٸتاپ

جۋىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولٶنەرشٸلەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ, ەتنوگراف بۇلبۇل كەپقىزىنىڭ «كيٸز ٷي» اتتى كٸتابى جارىققا شىققان بولاتىن. «اتامۇرا» باسپاسىنان باسىلىپ, قازاق حالقىنىڭ ۇمىت بولىپ بارا جاتقان مەدەني مۇرالارىن قايتا جاڭعىرتۋعا ارنالعان بٷل كٸتاپتا كيٸز ٷيدٸڭ قۇرىلىمى, تاريحى مەن ماڭىزىنا تەرەڭ تالداۋ جاسالىپ, ەربٸر ەلەمەنتٸ تۋرالى جان-جاقتى اقپارات بەرٸلەدٸ. 

اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ماڭىزدىسى قازاقتىڭ بٷكٸل مەدەنيەتٸ, بٷكٸل ٶنەرٸ وسى كيٸز ٷيگە سىيىپ تۇر. كيٸز ٷيدٸڭ ٸشٸندەگٸ بارلىق دٷنيە – قازٸرگٸ قازاقتىڭ بارلىق ۇلتتىق ٶنەرٸ جەنە دە قازاقتىڭ مەدەنيەتٸ.

«مەن سول پروتسەستٸڭ بارلىعىن ٶزٸم جاسايمىن, كٸتاپتا ٶزٸم جاساعانىمدى كٶرسەتەمٸن. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا كيٸز ٷي جاسايتىن قازاقتىڭ ەيەلدەرٸ بار ەكەندٸگٸنٸڭ كۋەسٸ كٶرسەتٸلەدٸ. وسىنى جازۋعا مەنٸڭ ەجەم قادىبي كٶڭٸلقىزى, انام امان مۇحامەديقىزىنىڭ اقىل كەڭەسٸ, وسى كٸسٸلەدەن العان ٷلگٸ-ٶنەگەم ەسەر ەتتٸ» دەگەن بولاتىن بۇلبۇل كەپقىزى.

بۇل ەڭبەكتٸ قۇندى دەۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ, قازٸر بٸرلٸ-جارىم مالشىلاردىڭ جازدىق باسپاناسى نەمەسە رەسمي توي-دۋماننىڭ كٶركٸ ەرٸ بٸر-ەكٸ كٷنگە قوناقتاردى ورنالاستىرۋ ٷشٸن تٸگٸلمەسە, زامانىنا قاراي كيٸز ٷيدٸڭ دە قاجەتتٸلٸگٸ ازايىپ, ونىڭ سٷيەگٸن, كيٸز جابىندىلارى مەن باۋ-شۋلارىن دا جاسايتىندار جوقتىڭ قاسى. 

عاسىرلار بويى كٶشپەلٸ تۇرمىس كەشكەن حالقىمىزدىڭ ماتەريالدىق مەدەنيەتٸنٸڭ ٷلگٸسٸ, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ بٸرٸ – كيٸز ٷي.

كٸتاپ اۆتوردىڭ تٷرلٸ تٷستٸ سۋرەتتەرمەن بەزەندٸرٸلٸپ, ساپالى قاعازعا باسىلىپ جارىق كٶرگەن «كيٸز ٷيٸ» بٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, سالت-سانامىزدى, تٸرشٸلٸك-تىنىسىمىزدىڭ تانىمدىق ەرەكشەلٸگٸن, تٸپتٸ ەتنوگرافييالىق قۇندىلىقتارىمىزدى وسى كٸتاپ-البوم ارقىلى بەرە بٸلگەنٸ  ماتەريالدىق مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ كٶرٸنٸسٸ, ٷلگٸسٸ بولىپ وتىر.

كەزٸندە اتا-بابامىز 8, 10, 12 قاناتتى سالتاناتى جاراسقان ورداعا بەرگٸسٸز كيٸز ٷيلەردە تۇرعانى داۋسىز. ال كٸتاپتىڭ اۆتورى بۇلبۇل كەپقىزىنىڭ ەكەسٸ كەپ قۇمارۇلى, شەشەسٸ ەگەۋحان مۇحامەديقىزىنان باستاپ اقىندىق, دٸلمارلىق ٶنەر قونعان ادامدار بولسا, ولاردىڭ ۇل-قىزدارى دا ەكە-شەشە جولىن قۋۋمەن قاتار, قولدانبالى ٶنەردٸ دە وتباسى بولىپ ۇستانعان. قوس قارييانىڭ ۇلدارى ٷيدٸڭ سٷيەگٸن, باسقا دا ۇستالىق ٶنەرمەن اينالىسسا, قىز-كەلٸندەر كيٸز ٷيدٸڭ بٷكٸل جابدىعى – كيٸز باسۋ, تەكەمەت-سىرماق دايارلاپ, قۇر, باسقۇر, ويۋلى ٶرمەك, تۇسكيٸز, الاشا, شي, شىم شي توقۋ ت.ب. جابدىقتارىن ٶز قىزىل قولدارىمەن جاسايدى ەكەن. بۇلبۇل كەپقىزىنىڭ كٶپ زاتتى ٶز قولىمەن جاساعاندىقتان, ەر زاتتىڭ جاسالۋ تەسٸلدەرٸن ايتۋ عانا ەمەس, قازٸر ۇمىتىلعان زاتتاردىڭ ونداعان, جٷزدەگەن اتاۋىن, تەرميندەردٸ تٸزٸپ بەرگەنٸ دە ارتىقتىق ەتپەيدٸ. اۆتور تەك كيٸز ٷيدٸڭ سٷيەگٸن, جابىندىلارىن, جاساۋ-جابدىقتارىن, باۋ-شۋىن ەزٸرلەۋ جولدارىن عانا ەمەس, كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىنا بايلانىستى قاجەتتٸلٸكتەردٸڭ, مىسالى, تٷيەگە جٷك ارتۋ, ارقان, جٸپ, جەلٸ, كٶگەن, بۇرشاق ەسۋ, كيٸز باسۋ, شي توقۋ سيياقتى تٸرشٸلٸك تٷرلەرٸن دە قامتىعان.

كيٸز ٷيدٸڭ تاريحى

كيٸز ٷي – ەجەلگٸ كٶشپەلٸ ٶمٸر سٷرگەن ادامداردىڭ جىلجىمايتىن نەگٸزگٸ باسپاناسى. ول تەز جىلىپ, شاپشاڭ تٸگۋگە ىڭعايلى, كٶشٸپ-قونۋعا لايىقتالىپ جاسالادى. كيٸز ٷيدٸڭ پايدا بولعان ۋاقىتى قولا دەۋٸرٸنە تۋرا كەلەدٸ. كيٸز ٷي بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىن 7 عاسىردا كەڭٸنەن پايدالانىلىپ, كيٸز باسۋ بەلگٸلٸ بٸر كەسٸپكە اينالعان. كيٸز ٷيدٸڭ قابىرعاسى شەڭبەر تەرٸزدٸ كەلٸپ, تٶبەسٸ كٷمبەزدەلگەن.

قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸن قازاقتاردىڭ كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىن ۇستانعانى بەلگٸلٸ. كٶشپەلٸ ٶمٸرگە ىڭعايلى بولعاندىقتان كيٸز ٷيدٸ پايدالانعان. كليمات جاعدايىنا جەنە مەكەندەيتٸن اۋدانىنا بايلانىستى قازاقتاردىڭ قىستا نەمەسە جازدا تۇراتىن تۇرعىن ٷيلەرٸ ەرتٷرلٸ بولعان. ولار جازدا كيٸز ٷيدە, قىستا تۇراقتى سالىنعان جىلى جايلاردا تۇرعان. ولاردىڭ بارلىعى دەرلٸك كيٸز ٷي فورماسىن ساقتاعان. قازاقتاردىڭ ٶتە ەرتەدە تۇرعان تۇراقتى ٷيلەرٸ شوشالا دەپ اتالعان. ول دٶڭگەلەنگەن بٸر بٶلمەلٸ كونۋس نەمەسە جارتى اي سيياقتى كٷمبەزدەلگەن. شوشالانى اعاشتان كەسٸپ, توقىپ نەمەسە ويىلعان تاستان, كٷيدٸرٸلگەن كٸرپٸشتەن قالاعان.

كيٸز ٷي – ەجەلگٸ كٶشپەلٸ ٶمٸر سٷرگەن ادامداردىڭ جىلجىمايتىن نەگٸزگٸ باسپاناسى. ال قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸ مەن ورتالىق ايماعىندا دٶڭگەلەك كٷمبەزدٸ قىپشاق ٷلگٸسٸندەگٸ كيٸز ٷيلەر باسىم بولدى. جەتٸسۋ ايماعىندا قۇرىلىسى كونۋس تەرٸزدٸ, كٷمبەزدٸ كەلگەن قالماق ٷلگٸسٸندەگٸ كيٸز ٷيلەر ساقتالعان.

اقبوتا مۇسابەكقىزى