Qazaq kórkemsózi aýyz ádebietinde erte zamannan qalyptasqan ádebiet salasy. Ulttyń rýhyn ǵasyrlar boiy asqaqtatyp, namysyn janyp kele jatqan Qazaqtyń «Batyrlar jyry» kórkem sózdiń eń biik dárejedegi úlgisi, álemdik deńgeide maqtanysh etýge bolatyn, kórkem epostyq shyǵarma. HVIII-HIX ǵasyrlardaǵy qazaq jyraýlarynyń qai-qaisysynyń da osy kúnge deiin aýyzdan aýyzǵa kóship, HH ǵasyrǵa deiin ańyz bolyp jetip, jazba ádebiet murasyna ainalyp, búgingi urpaqtyń rýhani qazynasyna ainalýy SOL ZAMANDARDAǴY KÓRKEMSÓZDIŃ MÁŃGILIK ÓShPES RÝHANI KÚShINIŃ moldyǵynda edi. Aýyz ádebietindegi sol kezdegi dastandar, jyrlar, termeler keń qazaq dalasyndaǵy ár shańyraqtyń dem berýshi rýhani azyǵy edi.
Sózimizdi tiriltý úshin ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa aýyzdan-aýyzǵa kóship, ańyz bolyp ketken Buhar jyraýdyń «Abylaiǵa aitqany» atty uzaqtaý jyrynan úzindi keltireiik:
....Ai Abylai, Abylai,
On bir ǵana jasyńda,
Ásheiin ǵana ul ediń.
On bes jasqa tolǵanda,
Ábilmámbet tóreniń
Arqada júrip, qańǵyryp,
Túiesin baqqan qul ediń.
Abylai atyń joq edi aý,
«Sabalaq» atpen júr ediń.
Ony da kórgen jerim bar,
Janys Qarabaidyń qolynda,
Túnde týǵan ul ediń.
Jiyrma beske kelgende,
Baqyt qondy basyńa,
Taqyt keldi astyńa.
Otyzǵa ibden kelgende,
Keń dúniege keneldiń,
Otyz beske kelgende,
Qara sýdyń betinde,
Soqtyǵyp aqqan seń ediń.
Qyryq jasqa kelgende,
Altyn tonǵa jeń boldyń.
Qyryq beske kelgende,
Jaqsy jaman demediń.
Elý jasqa kelgende,
Úsh júzdiń bar balasyn,
Bastap óziń keldiń de,
Attarynyń bastaryn,
Bir kezeńge tirediń.
Alpys jasqa kelgende,
Jaqsy bolsań, tolarsyń,
Jaman bolsań, qaýjyrap,
Júnjip baryp, solarsyń.
Alpys beske kelgende,
Árbir atqa qonarsyń....» degendei, Buhar jyraý Abylaiǵa aitqan sóziniń sońyn syni filosofiialyq paiymǵa toly dana tujyrymmen aiaqtaidy. Bul jyrdyń kórkem sózdiń bir tamasha úlgisi ekendiginde daý joq. Sondai aq, Buhar jyraýdyń bul tolǵaýy danyshpan adamnyń aýzynan shyǵyp, Abylai hanǵa baǵyttalyp aitylyp turǵasyn, KÓSEMSÓZDIŃ DE mindetin atqaryp turǵanyna nazarlaryńyzdy aýdaramyn.
Qazaq Aýyz ádebietiniń tarihynda qalǵan, keremet kórkemsózdiń biri - batyr, jyraý «MAHAMBETTIŃ JÁŃGIR HANǴA» aitqan tolǵaýy. Mahambettiń jyrlaryn aspandaǵy jarqyldaǵan naizaǵaiǵa, serpilse moiyn qiyp ótetin almas qylyshqa teńeýge bolady. Sol kezde Bókei ordasyn bilegen Jáńgir hanǵa:
«Han emessiń qasqyrsyń,
Qas albasty basqyrsyń.
Dostaryń kelip, tabalap,
Dushpanyń seni basqa ursyn!
Han emessiń, ylańsyń,
Qara shubar jylansyń.
Han emessiń, aiarsyń,
Aiyr quiryq shaiansyń!», - degen-di. Mahambet bolmasa ol zamanda basqa adam Jáńgir handy bulai tabalai almas edi. Tolǵaýdyń sózi tunyp turǵan ot! Mahambet jyrlarynyń kórkemdigi, KÓRKEMSÓZDIK qadiri sonda. Mahambettiń barlyq jyr tolǵaýlary otty, jalyndy KÓRKEMSÓZDIŃ biik kórinisi. Sondai aq, olar namysqa, eldikke shaqyratyn, rýhyńdy kóteretin pafosqa toly, sonysymen Mahambet jyrlary KÓSEMSÓZDIK qasietke de ie.
Biraq, HVIII-HIH ǵasyrdaǵy qazaq jyraýlarynyń shyǵarmalarynda saiasi mán bolǵan joq. Ol kezeńdegi jyrlar, tolǵaýlar, termeler tárizdi shyǵarmalar han men qara arasyndaǵy qaishylyqtardan týyndaǵan.
Resei imperializminiń otarshyldyq ezgisine degen kúres sipatyndaǵy KÓZQARAS, KÓRKEMSÓZ ben KÓSEMSÓZ HH ǵasyrdyń bas kezinde paida boldy.
1867-1868 jyldary Resei patshalyǵy Qazaq jerinde ákimshilik reformalar júrgizip, Torǵai, Semei, Jetisý, Syrdariia oblystary qurylyp, Túrkistan oblystary qurylyp, olardy Dala áskeri gýbernatorlary basqardy. Osy gýberniialyq ákimshilikterde sottar quryldy. Qazaq jerinde otarshyl eldiń qatań tártipteri ornatylyp, Reseiden qarashekpendiler men kazak orystaryn qazaqtyń eń qunarly, kókorai shalǵyndy, kórikti jerlerine qaptatyp ákelip, ornalastyra bastady. Kóp qazaq jaiylymdyq jerlerinen aiyrylyp, olar ishtegi qýań, sor jerlerge tyqsyryldy. Sottarda ádiletsizdik bolmady. Jer aýdarylǵan qazaqtar kóbeie bastady.
HH ǵasyrdyń basyndaǵy oqyǵan qazaq ziialylary osyny baiqady, kórdi. Otarshyldyq ezgige qarsy kózqarastary bar qazaq oqyǵandary shyǵa bastady. Olar Resei imperalizminiń qazaq jerindegi qorqaý, ádiletsiz isterine qarsy kúresý joldaryn izdei bastady. 1905 jylǵy ataqty «Qarqaraly petitsiiasy» Resei imperiialistik otarshyldyǵynyń qazaq arqasyna batqan qatal ezgisinen keiin bolǵan Alashshyl oqyǵan ziialylarynyń alǵashqy QARSYLYQ jáne ZAŃDY QUQYQTARYN TALAP ETÝ qareketi edi.
Qarqaraly petitsiiasy buryn aitylyp júrgendei, gýbernatordyń atyna ǵana emes, Patshanyń, Resei Ishki ister ministriniń atyna da jazylǵan edi. Bul hattyń úlken alasapyran týǵyzýy da sol sebepten edi. Osovskii degen Semei jandarmy bastyǵynyń jetkizýi boiynsha «Hattardy jazǵan Jaqyp Aqbaev». J.Aqbaev joǵary bilimdi zańger, sol alǵashqy «Alash qozǵalysynyń» basynda júrgenderdiń biri.
J.Aqbaev, A.Baitursynov, Á.Bókeihanov, M.Dýlatov osy «Qarqaraly petitsiiasy» boiynsha gýbernatordyń qozǵaǵan qylmystyq isimen jaýapqa tartylyp, kezinde túrmege qamalǵan.
«Qarqaraly petitsiiasynyń» teksi qarasózben jazylǵan. Árine, qara sóz kórkem sóz emes, biraq bul bilgir, bilimi adamnyń jazǵan halyqtyń ulttyń joǵyn joqtaǵan KÓSEMSÓZI edi. Ol kósemsóz bolmasa, búkil Qap taý mańyndaǵy elderdi qospaǵanda, Orta Aziia men Qazaq elin ýysynda ustap turǵan Patsha ákimshiligin sonsha áýrege túsirer me edi!
Sondyqtan, Alash qozǵalysynyń alǵashqy saiasi qadamynyń sózben jazylǵan Qarqaraly petitsiiasyn KÓSEMSÓZ qataryna qosýǵa bolady.
Ahmet Baitursynov pen M.Dýlatov osy alǵashqy saiasi kúresten keiin, halyqtyń saýatyn ashpai, sanasyn oiatpai, otarshyldyqqa qarsy kúreste bir nátijege jetý qiyn bolatynyn túsindi. A.Baitursynovtyń 1909 jyly baspadan shyqqan «Qyryq mysaly» men M.Dýlatovtyń «Oian, qazaq» atty kitaby qazaqtyń sanasyna nur sebýdiń, «uiqydan» oiatýdyń alǵashqy qadamdary edi. Bul kitaptardyń ýaqytynda shyqqandyǵy sondai, el arasyna keń, tez tarap, qoǵami jańarýdyń úlken sebi boldy.
Sol kezde Márjaqyp Dýlatovtyń:
«Kózińdi ash. Oian qazaq, kóter basty,
Ótkizbei qarańǵyda beker jasty.
Jer ketti, din nasharlap, hal aram bop,
Qazaǵy, endi jatý jaramasty» degen ataqty jyryn ár aýylda jatqa aitýdy ádet qylǵan. M.Dýlatovtyń bul jyry kórkemsózdiń uly úlgisi ekeninde daý joq. Bul jyr Elge qarap aitylǵandyqtan KÓSEMSÓZ rólinde atqaryp tur.
A.Baitursynov pen M.Dýlatovtyń bul shyǵarmalary eldiń oqyǵan ziialylary men qarapaiym qara qazaqtyń birigip, ún shyǵarýynyń bastamasy boldy. Mine, kórkemsóz ben kósemsózdiń qudireti dep osy kezeńderdi aitýǵa bolady.
Osy jyldardan keiin A.Baitursynov shyǵarǵan «Álipbii», «Oqý quraldary» eldi saýattandyrýda jańa satyǵa kóterdi.
Endi, Eldik týyn kótergen KÓSEMSÓZShI ziialylar shyǵa bastady. Jurt «Aiqap» jýrnalymen qaýyshty.
Ult KÓSEMSÓZI jyly «Qazaq» gazeti alǵashqy shyǵa bastaǵan kúninen bastap KÓSEMSÓZDIŃ jańa biik úrdisterin kórsetti.
Sol kezdegi eń kóp taraǵan, eń halyqtyq gazet osy «Qazaq» gazeti boldy. Ol kezde gazet shyǵarý protsessi óte kúrdeli, qiyn bolǵan. Gazetke kelgen hattardy redaktsiialap, baspaǵa jiberedi, ony jekelegen temirden quiylǵan áripterden terip, gazettiń betine ornalastyrady... Maqalalardy redaktsiialaý, gazetke maqala jazý, bas maqala jazý ylǵi A.Baitursynov pen M.Dýlatovtyń moinynda bolǵan. Bes jyldyq ǵumyrynda «Qazaq» gazetine el múddesi men quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda pálen júz KÓSEMSÓZ deńgeiindegi ótkir maqalalar jariialandy. Sol úshin A.Baitursynov túrmege jabylǵan kezi de boldy.
Sol kezdegi «Qazaq» gazetindegi KÓSEMSÓZGE Alash qairatkerleriniń, onyń ishinde Álihan Bókeihanov bolyp, bári úles qosty, ulttyń únin kóteristi.
«Qazaq» gazetinde qazaqqa qatysty jazylmaǵan taqyryp, másele qalmady. Jer máselesi, ony qazaqtarǵa bólý máselesi, saýattandyrý, oqytý jáne mektepter ashý máselesi, sottardaǵy zańdardy jetildirý máselesi túgel jazylyp, jergilikti jáne joǵarǵy úkimetke jetkizildi.
Ahmet Baitursynov gazettiń bas redaktory retinde júzdegen bas maqala jáne keleli máselelerdi qozǵaǵan túp maqalalar jazǵan.
Bas maqala jáne túp maqala dep otyrǵanymyzdyń ózi eldegi ózekti jáilardy qozǵaityn KÓSEMSÓZ bolyp tabylady.
Ahańnyń «Qazaq» gazetindegi jazǵan «Daǵdarys», «Týǵan tilim», «Shekispei, berispeidi», «Emile týraly», «Qazaqtyń ókpesi», «Egin egý», «Sharýa jaiyna», «Aýrý jaiynan», «Bas qosý haqynda», «Bilim jarysy haqynda», «Oqytý jaiynan» jáne t.b. KÓSEMSÓZDERI el arasynda sheshilmei júrgen máselelerdiń basyn ashyp otyrdy. «Qazaq» gazetiniń el arasynda aityp jetkize almas bedelin kótergende osy jurttyń joǵyn joqtaǵan KÓSEMSÓZDERI EDI.
«Qazaq» gazeti jylǵy tóńkeris kezinde de belsendi qyzmet etip, eldi bolyp jatqan oqiǵalardyń mánisin túsindirip otyrdy. Qazaqty uiymdasyp, birigip, El bolýǵa shaqyrǵanda osy «Qazaq» gazeti. «Alash» partiiasyn quryp, jeke memleket bolýǵa úndegen de osy «Qazaq» gazeti. 1917-jylǵy alǵashqy Jalpy Qazaq siezinen esep berip, sol kúzde, qarasha aiynda «Alash» partiiasynyń baǵdarlamasyn jariialaǵan «Qazaq» gazeti edi.
Gazettegi basty maqalalardyń janryna A.Baitursynov óziniń «Ádebiet tanytqyshynda» «KÓSEMSÓZ» dep anyqtama bergen edi. HH ǵasyrdyń bas kezindegi Alash qozǵalysyna, jalpy halyqtyq qozǵalysqa, túpki nátijesinde Qazaq Eliniń memleket bolyp qalyptasýyna ekpindi daýyldai kóp sebi tigen osy QAZAQ KÓRKEM SÓZI men KÓSEMSÓZI edi.
Jumat ÁNESULY,
jazýshy, tarihshy
