قازاق كٶركەمسٶزٸ اۋىز ەدەبيەتٸندە ەرتە زاماننان قالىپتاسقان ەدەبيەت سالاسى. ۇلتتىڭ رۋحىن عاسىرلار بويى اسقاقتاتىپ, نامىسىن جانىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ «باتىرلار جىرى» كٶركەم سٶزدٸڭ ەڭ بيٸك دەرەجەدەگٸ ٷلگٸسٸ, ەلەمدٸك دەڭگەيدە ماقتانىش ەتۋگە بولاتىن, كٶركەم ەپوستىق شىعارما. حVIII-حIX عاسىرلارداعى قازاق جىراۋلارىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا وسى كٷنگە دەيٸن اۋىزدان اۋىزعا كٶشٸپ, حح عاسىرعا دەيٸن اڭىز بولىپ جەتٸپ, جازبا ەدەبيەت مۇراسىنا اينالىپ, بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالۋى سول زاماندارداعى كٶركەمسٶزدٸڭ مەڭگٸلٸك ٶشپەس رۋحاني كٷشٸنٸڭ مولدىعىندا ەدٸ. اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ سول كەزدەگٸ داستاندار, جىرلار, تەرمەلەر كەڭ قازاق دالاسىنداعى ەر شاڭىراقتىڭ دەم بەرۋشٸ رۋحاني ازىعى ەدٸ.
سٶزٸمٸزدٸ تٸرٸلتۋ ٷشٸن عاسىرلاردان عاسىرلارعا اۋىزدان-اۋىزعا كٶشٸپ, اڭىز بولىپ كەتكەن بۇحار جىراۋدىڭ «ابىلايعا ايتقانى» اتتى ۇزاقتاۋ جىرىنان ٷزٸندٸ كەلتٸرەيٸك:
....اي ابىلاي, ابىلاي,
ون بٸر عانا جاسىڭدا,
ەشەيٸن عانا ۇل ەدٸڭ.
ون بەس جاسقا تولعاندا,
ەبٸلمەمبەت تٶرەنٸڭ
ارقادا جٷرٸپ, قاڭعىرىپ,
تٷيەسٸن باققان قۇل ەدٸڭ.
ابىلاي اتىڭ جوق ەدٸ اۋ,
«سابالاق» اتپەن جٷر ەدٸڭ.
ونى دا كٶرگەن جەرٸم بار,
جانىس قارابايدىڭ قولىندا,
تٷندە تۋعان ۇل ەدٸڭ.
جيىرما بەسكە كەلگەندە,
باقىت قوندى باسىڭا,
تاقىت كەلدٸ استىڭا.
وتىزعا ٸبدەن كەلگەندە,
كەڭ دٷنيەگە كەنەلدٸڭ,
وتىز بەسكە كەلگەندە,
قارا سۋدىڭ بەتٸندە,
سوقتىعىپ اققان سەڭ ەدٸڭ.
قىرىق جاسقا كەلگەندە,
التىن تونعا جەڭ بولدىڭ.
قىرىق بەسكە كەلگەندە,
جاقسى جامان دەمەدٸڭ.
ەلۋ جاسقا كەلگەندە,
ٷش جٷزدٸڭ بار بالاسىن,
باستاپ ٶزٸڭ كەلدٸڭ دە,
اتتارىنىڭ باستارىن,
بٸر كەزەڭگە تٸرەدٸڭ.
الپىس جاسقا كەلگەندە,
جاقسى بولساڭ, تولارسىڭ,
جامان بولساڭ, قاۋجىراپ,
جٷنجٸپ بارىپ, سولارسىڭ.
الپىس بەسكە كەلگەندە,
ەربٸر اتقا قونارسىڭ....» دەگەندەي, بۇحار جىراۋ ابىلايعا ايتقان سٶزٸنٸڭ سوڭىن سىني فيلوسوفييالىق پايىمعا تولى دانا تۇجىرىممەن اياقتايدى. بۇل جىردىڭ كٶركەم سٶزدٸڭ بٸر تاماشا ٷلگٸسٸ ەكەندٸگٸندە داۋ جوق. سونداي اق, بۇحار جىراۋدىڭ بۇل تولعاۋى دانىشپان ادامنىڭ اۋزىنان شىعىپ, ابىلاي حانعا باعىتتالىپ ايتىلىپ تۇرعاسىن, كٶسەمسٶزدٸڭ دە مٸندەتٸن اتقارىپ تۇرعانىنا نازارلارىڭىزدى اۋدارامىن.
قازاق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىندا قالعان, كەرەمەت كٶركەمسٶزدٸڭ بٸرٸ - باتىر, جىراۋ «ماحامبەتتٸڭ جەڭگٸر حانعا» ايتقان تولعاۋى. Mاحامبەتتٸڭ جىرلارىن اسپانداعى جارقىلداعان نايزاعايعا, سەرپٸلسە مويىن قيىپ ٶتەتٸن الماس قىلىشقا تەڭەۋگە بولادى. سول كەزدە بٶكەي ورداسىن بيلەگەن جەڭگٸر حانعا:
«حان ەمەسسٸڭ قاسقىرسىڭ,
قاس الباستى باسقىرسىڭ.
دوستارىڭ كەلٸپ, تابالاپ,
دۇشپانىڭ سەنٸ باسقا ۇرسىن!
حان ەمەسسٸڭ, ىلاڭسىڭ,
قارا شۇبار جىلانسىڭ.
حان ەمەسسٸڭ, ايارسىڭ,
ايىر قۇيرىق شايانسىڭ!», - دەگەن-دٸ. ماحامبەت بولماسا ول زاماندا باسقا ادام جەڭگٸر حاندى بۇلاي تابالاي الماس ەدٸ. تولعاۋدىڭ سٶزٸ تۇنىپ تۇرعان وت! ماحامبەت جىرلارىنىڭ كٶركەمدٸگٸ, كٶركەمسٶزدٸك قادٸرٸ سوندا. ماحامبەتتٸڭ بارلىق جىر تولعاۋلارى وتتى, جالىندى كٶركەمسٶزدٸڭ بيٸك كٶرٸنٸسٸ. سونداي اق, ولار نامىسقا, ەلدٸككە شاقىراتىن, رۋحىڭدى كٶتەرەتٸن پافوسقا تولى, سونىسىمەن ماحامبەت جىرلارى كٶسەمسٶزدٸك قاسيەتكە دە يە.
بٸراق, حVIII-حIح عاسىرداعى قازاق جىراۋلارىنىڭ شىعارمالارىندا ساياسي مەن بولعان جوق. ول كەزەڭدەگٸ جىرلار, تولعاۋلار, تەرمەلەر تەرٸزدٸ شىعارمالار حان مەن قارا اراسىنداعى قايشىلىقتاردان تۋىنداعان.
رەسەي يمپەرياليزمٸنٸڭ وتارشىلدىق ەزگٸسٸنە دەگەن كٷرەس سيپاتىنداعى كٶزقاراس, كٶركەمسٶز بەن كٶسەمسٶز حح عاسىردىڭ باس كەزٸندە پايدا بولدى.
1867-1868 جىلدارى رەسەي پاتشالىعى قازاق جەرٸندە ەكٸمشٸلٸك رەفورمالار جٷرگٸزٸپ, تورعاي, سەمەي, جەتٸسۋ, سىردارييا وبلىستارى قۇرىلىپ, تٷركٸستان وبلىستارى قۇرىلىپ, ولاردى دالا ەسكەري گۋبەرناتورلارى باسقاردى. وسى گۋبەرنييالىق ەكٸمشٸلٸكتەردە سوتتار قۇرىلدى. قازاق جەرٸندە وتارشىل ەلدٸڭ قاتاڭ تەرتٸپتەرٸ ورناتىلىپ, رەسەيدەن قاراشەكپەندٸلەر مەن كازاك ورىستارىن قازاقتىڭ ەڭ قۇنارلى, كٶكوراي شالعىندى, كٶرٸكتٸ جەرلەرٸنە قاپتاتىپ ەكەلٸپ, ورنالاستىرا باستادى. كٶپ قازاق جايىلىمدىق جەرلەرٸنەن ايىرىلىپ, ولار ٸشتەگٸ قۋاڭ, سور جەرلەرگە تىقسىرىلدى. سوتتاردا ەدٸلەتسٸزدٸك بولمادى. جەر اۋدارىلعان قازاقتار كٶبەيە باستادى.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى وقىعان قازاق زييالىلارى وسىنى بايقادى, كٶردٸ. وتارشىلدىق ەزگٸگە قارسى كٶزقاراستارى بار قازاق وقىعاندارى شىعا باستادى. ولار رەسەي يمپەراليزمٸنٸڭ قازاق جەرٸندەگٸ قورقاۋ, ەدٸلەتسٸز ٸستەرٸنە قارسى كٷرەسۋ جولدارىن ٸزدەي باستادى. 1905 جىلعى اتاقتى «قارقارالى پەتيتسيياسى» رەسەي يمپەريياليستٸك وتارشىلدىعىنىڭ قازاق ارقاسىنا باتقان قاتال ەزگٸسٸنەن كەيٸن بولعان الاششىل وقىعان زييالىلارىنىڭ العاشقى قارسىلىق جەنە زاڭدى قۇقىقتارىن تالاپ ەتۋ قارەكەتٸ ەدٸ.
قارقارالى پەتيتسيياسى بۇرىن ايتىلىپ جٷرگەندەي, گۋبەرناتوردىڭ اتىنا عانا ەمەس, پاتشانىڭ, رەسەي ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ اتىنا دا جازىلعان ەدٸ. بۇل حاتتىڭ ٷلكەن الاساپىران تۋعىزۋى دا سول سەبەپتەن ەدٸ. وسوۆسكيي دەگەن سەمەي جاندارمى باستىعىنىڭ جەتكٸزۋٸ بويىنشا «حاتتاردى جازعان جاقىپ اقباەۆ». ج.اقباەۆ جوعارى بٸلٸمدٸ زاڭگەر, سول العاشقى «الاش قوزعالىسىنىڭ» باسىندا جٷرگەندەردٸڭ بٸرٸ.
ج.اقباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ە.بٶكەيحانوۆ, م.دۋلاتوۆ وسى «قارقارالى پەتيتسيياسى» بويىنشا گۋبەرناتوردىڭ قوزعاعان قىلمىستىق ٸسٸمەن جاۋاپقا تارتىلىپ, كەزٸندە تٷرمەگە قامالعان.
«قارقارالى پەتيتسيياسىنىڭ» تەكسٸ قاراسٶزبەن جازىلعان. ەرينە, قارا سٶز كٶركەم سٶز ەمەس, بٸراق بۇل بٸلگٸر, بٸلٸمٸ ادامنىڭ جازعان حالىقتىڭ ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاعان كٶسەمسٶزٸ ەدٸ. ول كٶسەمسٶز بولماسا, بٷكٸل قاپ تاۋ ماڭىنداعى ەلدەردٸ قوسپاعاندا, ورتا ازييا مەن قازاق ەلٸن ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان پاتشا ەكٸمشٸلٸگٸن سونشا ەۋرەگە تٷسٸرەر مە ەدٸ!
سوندىقتان, الاش قوزعالىسىنىڭ العاشقى ساياسي قادامىنىڭ سٶزبەن جازىلعان قارقارالى پەتيتسيياسىن كٶسەمسٶز قاتارىنا قوسۋعا بولادى.
احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن م.دۋلاتوۆ وسى العاشقى ساياسي كٷرەستەن كەيٸن, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشپاي, ساناسىن وياتپاي, وتارشىلدىققا قارسى كٷرەستە بٸر نەتيجەگە جەتۋ قيىن بولاتىنىن تٷسٸندٸ. ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ 1909 جىلى باسپادان شىققان «قىرىق مىسالى» مەن م.دۋلاتوۆتىڭ «ويان, قازاق» اتتى كٸتابى قازاقتىڭ ساناسىنا نۇر سەبۋدٸڭ, «ۇيقىدان» وياتۋدىڭ العاشقى قادامدارى ەدٸ. بۇل كٸتاپتاردىڭ ۋاقىتىندا شىققاندىعى سونداي, ەل اراسىنا كەڭ, تەز تاراپ, قوعامي جاڭارۋدىڭ ٷلكەن سەبٸ بولدى.
سول كەزدە مەرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ:
«كٶزٸڭدٸ اش. ويان قازاق, كٶتەر باستى,
ٶتكٸزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كەتتٸ, دٸن ناشارلاپ, حال ارام بوپ,
قازاعى, ەندٸ جاتۋ جاراماستى» دەگەن اتاقتى جىرىن ەر اۋىلدا جاتقا ايتۋدى ەدەت قىلعان. م.دۋلاتوۆتىڭ بۇل جىرى كٶركەمسٶزدٸڭ ۇلى ٷلگٸسٸ ەكەنٸندە داۋ جوق. بۇل جىر ەلگە قاراپ ايتىلعاندىقتان كٶسەمسٶز رٶلٸندە اتقارىپ تۇر.
ا.بايتۇرسىنوۆ پەن م.دۋلاتوۆتىڭ بۇل شىعارمالارى ەلدٸڭ وقىعان زييالىلارى مەن قاراپايىم قارا قازاقتىڭ بٸرٸگٸپ, ٷن شىعارۋىنىڭ باستاماسى بولدى. مٸنە, كٶركەمسٶز بەن كٶسەمسٶزدٸڭ قۇدٸرەتٸ دەپ وسى كەزەڭدەردٸ ايتۋعا بولادى.
وسى جىلداردان كەيٸن ا.بايتۇرسىنوۆ شىعارعان «ەلٸپبيٸ», «وقۋ قۇرالدارى» ەلدٸ ساۋاتتاندىرۋدا جاڭا ساتىعا كٶتەردٸ.
ەندٸ, ەلدٸك تۋىن كٶتەرگەن كٶسەمسٶزشٸ زييالىلار شىعا باستادى. جۇرت «ايقاپ» جۋرنالىمەن قاۋىشتى.
ۇلت كٶسەمسٶزٸ جىلى «قازاق» گازەتٸ العاشقى شىعا باستاعان كٷنٸنەن باستاپ كٶسەمسٶزدٸڭ جاڭا بيٸك ٷردٸستەرٸن كٶرسەتتٸ.
سول كەزدەگٸ ەڭ كٶپ تاراعان, ەڭ حالىقتىق گازەت وسى «قازاق» گازەتٸ بولدى. ول كەزدە گازەت شىعارۋ پروتسەسسٸ ٶتە كٷردەلٸ, قيىن بولعان. گازەتكە كەلگەن حاتتاردى رەداكتسييالاپ, باسپاعا جٸبەرەدٸ, ونى جەكەلەگەن تەمٸردەن قۇيىلعان ەرٸپتەردەن تەرٸپ, گازەتتٸڭ بەتٸنە ورنالاستىرادى... ماقالالاردى رەداكتسييالاۋ, گازەتكە ماقالا جازۋ, باس ماقالا جازۋ ىلعي ا.بايتۇرسىنوۆ پەن م.دۋلاتوۆتىڭ موينىندا بولعان. بەس جىلدىق عۇمىرىندا «قازاق» گازەتٸنە ەل مٷددەسٸ مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا پەلەن جٷز كٶسەمسٶز دەڭگەيٸندەگٸ ٶتكٸر ماقالالار جارييالاندى. سول ٷشٸن ا.بايتۇرسىنوۆ تٷرمەگە جابىلعان كەزٸ دە بولدى.
سول كەزدەگٸ «قازاق» گازەتٸندەگٸ كٶسەمسٶزگە الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە ەليحان بٶكەيحانوۆ بولىپ, بەرٸ ٷلەس قوستى, ۇلتتىڭ ٷنٸن كٶتەرٸستٸ.
«قازاق» گازەتٸندە قازاققا قاتىستى جازىلماعان تاقىرىپ, مەسەلە قالمادى. جەر مەسەلەسٸ, ونى قازاقتارعا بٶلۋ مەسەلەسٸ, ساۋاتتاندىرۋ, وقىتۋ جەنە مەكتەپتەر اشۋ مەسەلەسٸ, سوتتارداعى زاڭداردى جەتٸلدٸرۋ مەسەلەسٸ تٷگەل جازىلىپ, جەرگٸلٸكتٸ جەنە جوعارعى ٷكٸمەتكە جەتكٸزٸلدٸ.
احمەت بايتۇرسىنوۆ گازەتتٸڭ باس رەداكتورى رەتٸندە جٷزدەگەن باس ماقالا جەنە كەلەلٸ مەسەلەلەردٸ قوزعاعان تٷپ ماقالالار جازعان.
باس ماقالا جەنە تٷپ ماقالا دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ٶزٸ ەلدەگٸ ٶزەكتٸ جەيلاردى قوزعايتىن كٶسەمسٶز بولىپ تابىلادى.
احاڭنىڭ «قازاق» گازەتٸندەگٸ جازعان «داعدارىس», «تۋعان تٸلٸم», «شەكٸسپەي, بەرٸسپەيدٸ», «ەمٸلە تۋرالى», «قازاقتىڭ ٶكپەسٸ», «ەگٸن ەگۋ», «شارۋا جايىنا», «اۋرۋ جايىنان», «باس قوسۋ حاقىندا», «بٸلٸم جارىسى حاقىندا», «وقىتۋ جايىنان» جەنە ت.ب. كٶسەمسٶزدەرٸ ەل اراسىندا شەشٸلمەي جٷرگەن مەسەلەلەردٸڭ باسىن اشىپ وتىردى. «قازاق» گازەتٸنٸڭ ەل اراسىندا ايتىپ جەتكٸزە الماس بەدەلٸن كٶتەرگەندە وسى جۇرتتىڭ جوعىن جوقتاعان كٶسەمسٶزدەرٸ ەدٸ.
«قازاق» گازەتٸ جىلعى تٶڭكەرٸس كەزٸندە دە بەلسەندٸ قىزمەت ەتٸپ, ەلدٸ بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ مەنٸسٸن تٷسٸندٸرٸپ وتىردى. قازاقتى ۇيىمداسىپ, بٸرٸگٸپ, ەل بولۋعا شاقىرعاندا وسى «قازاق» گازەتٸ. «الاش» پارتيياسىن قۇرىپ, جەكە مەملەكەت بولۋعا ٷندەگەن دە وسى «قازاق» گازەتٸ. 1917-جىلعى العاشقى جالپى قازاق سيەزٸنەن ەسەپ بەرٸپ, سول كٷزدە, قاراشا ايىندا «الاش» پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىن جارييالاعان «قازاق» گازەتٸ ەدٸ.
گازەتتەگٸ باستى ماقالالاردىڭ جانرىنا ا.بايتۇرسىنوۆ ٶزٸنٸڭ «ەدەبيەت تانىتقىشىندا» «كٶسەمسٶز» دەپ انىقتاما بەرگەن ەدٸ. حح عاسىردىڭ باس كەزٸندەگٸ الاش قوزعالىسىنا, جالپى حالىقتىق قوزعالىسقا, تٷپكٸ نەتيجەسٸندە قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا ەكپٸندٸ داۋىلداي كٶپ سەبٸ تيگەن وسى قازاق كٶركەم سٶزٸ مەن كٶسەمسٶزٸ ەدٸ.
جۇمات ەنەسۇلى,
جازۋشى, تاريحشى
