Qazaq kinosy jáne áleýmettik jeli

Qazirgi tańda film men kórer­men arasynda qanshalyqty bai­lanys bar? Jalpy, sońǵy shy­ǵyp júr­gen qazaq filmderin kórer­men qalai qabyldaidy? Búgingi kó­­rer­men qandai filmdi kóredi? Ári­ne, bul keshegi keńes kezeńi men táý­el­siz­dik­tiń alǵashqy on-on bes jy­lynda kóp jaǵ­daida ma­man­dar­dyń resmi ba­s­y­lymdar, telehabarlar arqyly bil­­diretin pikirleri men sol film­der­di kino­teatrlarǵa baryp kórgen kó­rermen­niń sandyq paiyzy, keide kórer­men arasynda blits-suhbattar júrgizý arqyly anyqtalyp jatatyn.

Alaida, búgingi tehnikalyq múm­kindik­terdiń asa kóbeiýi (saittar, áleýmettik jeli­ler) film men kórer­men arasyndaǵy bailanys­tyń formasyna ózgerister alyp keldi. Sonymen, ol nendei ózgerister?

Qazirgi tańda kórermen tarapynan eń kóp aitylyp, pikir bildiriletini – tarihi-biografiialyq jáne kommer­tsiia­lyq filmder. Internet pen áleý­mettik jeliler paida bolmai tur­ǵan kezde pikirlerdiń negizgi keńis­tigi resmi basylymdar bolsa, qazir jaǵ­dai múldem ózgergen. Búgingi tańda res­mi basylymdarmen qatar, túrli sait­tarda, áleýmettik jelilerde tek mamandardyń ǵana emes, jalpy kóp­shiliktiń óziniń pikirin bildirýge to­lyq múmkindigi paida boldy. Iaǵ­ni, áleýmettik jeliler, saittar, inter­nettiń basqa da múmkindikteri birtindep beiresmi syndy qalyptastyryp keledi. Osynyń ózi arnaiy bolmasa da filmniń jarnamasyna qyzmet etip otyr ári kórermenniń qalai qabyldaǵany týraly jedel málimet alýǵa múmkindik beredi.

Biraq, barlyq filmder týraly aqparattar jetkilikti me? Olardy kórermen kóre aldy ma? Árine, bul  – máseleniń ekinshi jaǵy.

Álbette, kópshilik bolǵan soń, tal­ǵam da, oi-pikir de árqily bolady. Ási­rese, ómirde bolǵan tulǵalar­dyń ómir­baiany men tarihi oqiǵalar týraly filmder ekranǵa shyqqanda olar­ǵa aýdarylatyn nazardyń basym bolatyny belgili. Buǵan sońǵy bir-eki jyldaǵy baspasóz betterin­degi, ásirese áleýmettik jelilerdegi «Amanat», «Qunanbai», «Almas qy­lysh» filmderi ainalasynda kóp­shili­ktiń asa qyzyǵýshylyq tanytyp, árqily pikirler bildirip júrgeni dálel. Árine, tarihi filmder týraly negizgi pikir qalyptastyrýshylar aý­ditoriiasy – óner men ádebietke, má­deniet pen ǵylymǵa qatysy bar qaý­ym, bilim salasynda júrgender, t.b. Bir sózben aitqanda, áleýmettik jeliler men saittar búgingi qazaq kinosy týraly kórermen pikiriniń negizgi minberine ainaldy.

Shyndyǵynda, kinemato­gra­fis­ter­diń tarihi taqyryptarǵa ba­rýy­nyń sońy árdaiym sáttilikpen aiaq­talmaǵany málim. Avtorlardyń ózi úshin de, shyǵarmanyń ózi úshin de bul ózi eń bir jaýapty ári kirpiiaz taqyryp. Sońǵy 25 jyl ishinde qazaq kinosy osy taqyrypqa jii barmasa da, jurtty eleń etkizgen iri tarihi tul­ǵalar men oqiǵalar týraly asa kóp bol­masa da, biraz filmder usyndy. Biraq, mamandar men qoǵam tarapynan qarsha jaýǵan syni kózqaras ol filmderdiń barlyǵynyń birdei kórermen tarapynan asa qabyldana bermegenin dáleldedi. Osyndai jaǵdai 1990-jyldary tarihi-biografiialyq fi­lmder ekranǵa shyqqanda oryn alǵan edi. Sol kezdiń ózinde-aq tarihi taqyrypqa batyl túren sala alatyn, daiyndyǵy men shyǵarmashylyq múm­k­indigi mol avtorlardyń qazaq kino­synda óte tapshy ekeni kórinip qalǵan-dy.

Jańa ǵasyrdyń alǵashqy onjyl­dyǵynda qazaq kinosy kórermenge buryn­dary ekranda paida bolmaǵan tarihi tulǵalar týraly «Birjan sal», «Mustafa Shoqai», «Mahambet», «Batyr Baian» filmderin usyndy. Ári­ne, tyń taqyryp kópshilikti taǵy eleń etkizdi. Biraq, ol filmder ek­ran­ǵa shyqqan kezde áleýmettik jeli­ler men saittar áli de bolsa asa qar­qyn­dylyqqa ie bolmaǵan edi. Olar týraly negizgi pikirler gazet-jýr­naldar men telearnalar arqyly qa­lyptasty. Al sońǵy bir-eki jylda shyq­qan  filmderdiń kópshilik tara­pynan jan-jaqty tal­qy­ǵa túsýine arnai­y basylymdar men radio-tele­baǵdarlamalarmen qatar, osy áleý­mettik jeliler men saittardyń, internet múmkindikteriniń áseri óte mol ekenin aitýymyz kerek.

Áleýmettik jelini qoldanýshy kórermenniń kez-kelgen filmdi kórip shyǵysymen-aq, ile-shala ol týraly pikirin jeke paraq­shasynda qaldyrýy zamanaýi film men kórermen pikiri arasyndaǵy «jip­tiń» tym qysqara bastaǵanyn bai­qatady.

Názira RAHMANQYZY, kinotanýshy

"Egemen Qazaqstan" gazeti