Foto: baamboozle.com
Qazaq handyǵynyń tarihynda eldiń birligin saqtap, aýmaǵyn keńeitý jolynda kúresken handardyń biri - Táýekel han. Ol XVI ǵasyrdyń sońynda, dálirek aitsaq, 1582 jyldan bastap 1598 jylǵa deiin handyqty basqardy. Onyń bilikke kelýi men Ortalyq Aziiada júrgizgen jaýlap alý joryqtary - Qazaq handyǵynyń jańa kezeńge umtylýynyń belgisi edi.
Táýekel han tek batyr qolbasshy ǵana emes, sonymen qatar, kóregen saiasatker retinde tanyldy. Qazaq handyǵynyń tutastyǵy kúsheiip , halyqaralyq qatynastar júiesinde aitarlyqtai oryn ala bastady.
Táýekel hannyń bilikke kelýi men tarihi jaǵdai
Táýekel han - Jetisý men Syr boiyn mekendegen qazaq rýlarynyń qoldaýymen bilikke kelgen Shyǵai hannyń uly. Ol jastaiynan áskeri isterge beiim ósken tájiribeli sardarlardyń biri edi. Shyǵai han Buhar handyǵymen tyǵyz bailanys ornatyp, Abdolla hanmen odaq qurǵan bolatyn. Shyǵai hannyń ómiriniń sonynda Buhar áskeriniń quramynda Samarqand myńynda shaiqasqa qatysyp, sol arada qaitys bolady. Onyń ornyna balasy Táýekel bilikke keledi. Osy kezeńde Ortalyq Aziiadaǵy jaǵdai óte kúrdeli edi. Buhar handyǵy , Moǵolstan, Qazaq handyǵy jáne Qoqan sekildi kúshter arasynda ózara bilik úshin kúres júrip jatqan. Shaibani áýletiniń álsireýi, tartystar men kórshi memleketterdiń bytyrańqylyǵy Táýekel han úshin tiimdi tarihi múmkindik boldy. Ol osy jaǵdaidy ońtaily paidalanyp , Qazaq handyǵynyń shekarasyn keńeitýge kiristi.
Táýekel han úshin eń basty saiasi jáne áskeri qarsylas Buhar handyǵy boldy. Osy memleket sol kezde Orta Aziiadaǵy eń qýatty saiasi qurylymdardyń biri edi deýge bolatyn. Sol tustaǵy Buhar hany Abdolla II óziniń biligin Maýerannahr aýmaǵyna, sonyń ishinde Tashkent , Samarqand, Buhara siaqty iri qalalarǵa júrgizip otyrǵan edi. Bul qalalar, tek saýda men medeniettiń ǵana emes, sondai – aq, strategiialyq mańyzy bar iri jáne bai qalalar bolatyn.
1580 – 1590 jyldary arasynda Qazaq handyǵy men Buhar handyǵynyń arasynda birneshe ret iri soǵystar boldy. Soǵystar kóbine Syrdariia boiyndaǵy qalalar Túrkistan, Saýran, Otyrar, Shymkent, Tashkent úshin júrdi. Táýekel han aldymen Tashkent pen Túrkistandy óziniń baqylaýyna alyp, bul aimaqtarda turaqty bilik ornatýǵa tyrysty. Túrkistan qalasynyń, Qazaq handyǵynyń rýhani jáne ákimshilik ortalyǵy etý ideiasy da osy kezde paida boldy. 1598 jyly Abdolla hannyń densaýlyǵy nasharlap, memleket úshinde alaýyzdyq kúsheigen tusta , Táýekel han sheshýshi joryq jasaýǵa bel sheshe kiristi. Ol Buhar handyǵyna qarsy jetpis myńǵa jýyq sarbazdan quralǵan áskerdi bastap, Ortalyq Aziianyń tereńine qarai joryq jasady. Qazaq áskeri qysqa ýaqytta Sairam, Shymkent, Túrkistan, Tashkent sekildi mańyzdy qalalardy tartyp aldy. Áskeri Samarqand pen Buhara qalalaryna deiin jetti.
1598 jylǵy joryq Táýekel hannyń eń iri áskeri strategiialyq qadamy boldy. Osy joryq kezinde Qazaq áskeri Buharǵa deiin baryp, qalany qorshaýǵa aldy. Alaida, qorshaý barysynda Táýekel han aýyr jaraqat aldy. Ol jaraqatynan aiyqpai, kóp uzamai qaitys boldy. Osy jaǵdai joryqtyń sońyna apardy. Biraq, joryqtyń ózi Qazaq handyǵy úshin úlken jeńis bolyp sanaldy.
Táýekel hannyń joryqtarynyń nátijesinde Túrkistan men Tashkent siaqty qalalar Qazaq handyǵynyń quramyna ótti. Bul qalalar handyqtyń saýda - ekonomikalyq áleýetin arttyrdy. Sonymen qatar, bul qalalarda islam dini men qazaq mádenieti keńinen damyp, rýhani ortalyqqa ainaldy.
Táýekel han tek áskeri is – sharalarmen shektelmei, syrtqy saiasatty da belsendi júrgizdi. Ol kórshi eldermen, sonyń ishinde Máskeý patshalyǵy jáne Sibir handyǵymen diplomatiialyq bailanys ornatýǵa talpyndy. Onyń bul áreketi Qazaq handyǵynyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin kóterýge baǵyttaldy. Máskeýmen dostyq qarym – qatynas ornatý arqyly Táýekel han Buhara handyǵyna qarsy odaqtas tabýǵa úmittendi. Ol Reseige elshiler jiberip, saýda jáne saiasi qoldaý jaǵdailaryn talqylady. Bul syrtqy saiasattaǵy kóregendik, Qazaq handyǵynyń aimaqtaǵy pozitsiiasyn kúsheitti.
Aitarymyz, Táýekel han Qazaq handyǵynyń tarihynda erekshe oryn alatyn iri tarihi tulǵa. Onyń bilik etken kezeńi - Qazaq handyǵynyń kúsheiip, Ortalyq Aziiadaǵy bedeliniń artýymen sipattalady. Táýekel han jaýyngerlik qasietimen qatar, saiasi kóregendigimen , strategiialyq oilaý qabiletimen erekshelenedi. Onyń Buhar handyǵyna jasaǵan joryǵy, ońtústik qalalardy jaýlap alýy, syrtqy saiasattaǵy qadamdary Qazaq handyǵyn derjavalyq deńgeige jetkizdi. Táýekel hannyń qaisarlyǵy men tabandylyǵy, búgingi urpaq úshin táýelsizdiktiń, birliktiń jáne memleketshildiktiń jarqyn úlgisi dep naqty aitýǵa bolady.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
