فوتو: baamboozle.com
قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن ساقتاپ, اۋماعىن كەڭەيتۋ جولىندا كٷرەسكەن حانداردىڭ بٸرٸ - تەۋەكەل حان. ول XVI عاسىردىڭ سوڭىندا, دەلٸرەك ايتساق, 1582 جىلدان باستاپ 1598 جىلعا دەيٸن حاندىقتى باسقاردى. ونىڭ بيلٸككە كەلۋٸ مەن ورتالىق ازييادا جٷرگٸزگەن جاۋلاپ الۋ جورىقتارى - قازاق حاندىعىنىڭ جاڭا كەزەڭگە ۇمتىلۋىنىڭ بەلگٸسٸ ەدٸ.
تەۋەكەل حان تەك باتىر قولباسشى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, كٶرەگەن ساياساتكەر رەتٸندە تانىلدى. قازاق حاندىعىنىڭ تۇتاستىعى كٷشەيٸپ , حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸندە ايتارلىقتاي ورىن الا باستادى.
تەۋەكەل حاننىڭ بيلٸككە كەلۋٸ مەن تاريحي جاعداي
تەۋەكەل حان - جەتٸسۋ مەن سىر بويىن مەكەندەگەن قازاق رۋلارىنىڭ قولداۋىمەن بيلٸككە كەلگەن شىعاي حاننىڭ ۇلى. ول جاستايىنان ەسكەري ٸستەرگە بەيٸم ٶسكەن تەجٸريبەلٸ ساردارلاردىڭ بٸرٸ ەدٸ. شىعاي حان بۇحار حاندىعىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ابدوللا حانمەن وداق قۇرعان بولاتىن. شىعاي حاننىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سونىندا بۇحار ەسكەرٸنٸڭ قۇرامىندا سامارقاند مىڭىندا شايقاسقا قاتىسىپ, سول ارادا قايتىس بولادى. ونىڭ ورنىنا بالاسى تەۋەكەل بيلٸككە كەلەدٸ. وسى كەزەڭدە ورتالىق ازيياداعى جاعداي ٶتە كٷردەلٸ ەدٸ. بۇحار حاندىعى , موعولستان, قازاق حاندىعى جەنە قوقان سەكٸلدٸ كٷشتەر اراسىندا ٶزارا بيلٸك ٷشٸن كٷرەس جٷرٸپ جاتقان. شايباني ەۋلەتٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸ, تارتىستار مەن كٶرشٸ مەملەكەتتەردٸڭ بىتىراڭقىلىعى تەۋەكەل حان ٷشٸن تيٸمدٸ تاريحي مٷمكٸندٸك بولدى. ول وسى جاعدايدى وڭتايلى پايدالانىپ , قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسىن كەڭەيتۋگە كٸرٸستٸ.
تەۋەكەل حان ٷشٸن ەڭ باستى ساياسي جەنە ەسكەري قارسىلاس بۇحار حاندىعى بولدى. وسى مەملەكەت سول كەزدە ورتا ازيياداعى ەڭ قۋاتتى ساياسي قۇرىلىمداردىڭ بٸرٸ ەدٸ دەۋگە بولاتىن. سول تۇستاعى بۇحار حانى ابدوللا II ٶزٸنٸڭ بيلٸگٸن ماۋەرانناحر اۋماعىنا, سونىڭ ٸشٸندە تاشكەنت , سامارقاند, بۇحارا سياقتى ٸرٸ قالالارعا جٷرگٸزٸپ وتىرعان ەدٸ. بۇل قالالار, تەك ساۋدا مەن مەدەنيەتتٸڭ عانا ەمەس, سونداي – اق, ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ٸرٸ جەنە باي قالالار بولاتىن.
1580 – 1590 جىلدارى اراسىندا قازاق حاندىعى مەن بۇحار حاندىعىنىڭ اراسىندا بٸرنەشە رەت ٸرٸ سوعىستار بولدى. سوعىستار كٶبٸنە سىردارييا بويىنداعى قالالار تٷركٸستان, ساۋران, وتىرار, شىمكەنت, تاشكەنت ٷشٸن جٷردٸ. تەۋەكەل حان الدىمەن تاشكەنت پەن تٷركٸستاندى ٶزٸنٸڭ باقىلاۋىنا الىپ, بۇل ايماقتاردا تۇراقتى بيلٸك ورناتۋعا تىرىستى. تٷركٸستان قالاسىنىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ رۋحاني جەنە ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى ەتۋ يدەياسى دا وسى كەزدە پايدا بولدى. 1598 جىلى ابدوللا حاننىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاپ, مەملەكەت ٷشٸندە الاۋىزدىق كٷشەيگەن تۇستا , تەۋەكەل حان شەشۋشٸ جورىق جاساۋعا بەل شەشە كٸرٸستٸ. ول بۇحار حاندىعىنا قارسى جەتپٸس مىڭعا جۋىق ساربازدان قۇرالعان ەسكەردٸ باستاپ, ورتالىق ازييانىڭ تەرەڭٸنە قاراي جورىق جاسادى. قازاق ەسكەرٸ قىسقا ۋاقىتتا سايرام, شىمكەنت, تٷركٸستان, تاشكەنت سەكٸلدٸ ماڭىزدى قالالاردى تارتىپ الدى. ەسكەرٸ سامارقاند پەن بۇحارا قالالارىنا دەيٸن جەتتٸ.
1598 جىلعى جورىق تەۋەكەل حاننىڭ ەڭ ٸرٸ ەسكەري ستراتەگييالىق قادامى بولدى. وسى جورىق كەزٸندە قازاق ەسكەرٸ بۇحارعا دەيٸن بارىپ, قالانى قورشاۋعا الدى. الايدا, قورشاۋ بارىسىندا تەۋەكەل حان اۋىر جاراقات الدى. ول جاراقاتىنان ايىقپاي, كٶپ ۇزاماي قايتىس بولدى. وسى جاعداي جورىقتىڭ سوڭىنا اپاردى. بٸراق, جورىقتىڭ ٶزٸ قازاق حاندىعى ٷشٸن ٷلكەن جەڭٸس بولىپ سانالدى.
تەۋەكەل حاننىڭ جورىقتارىنىڭ نەتيجەسٸندە تٷركٸستان مەن تاشكەنت سياقتى قالالار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ٶتتٸ. بۇل قالالار حاندىقتىڭ ساۋدا - ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن ارتتىردى. سونىمەن قاتار, بۇل قالالاردا يسلام دٸنٸ مەن قازاق مەدەنيەتٸ كەڭٸنەن دامىپ, رۋحاني ورتالىققا اينالدى.
تەۋەكەل حان تەك ەسكەري ٸس – شارالارمەن شەكتەلمەي, سىرتقى ساياساتتى دا بەلسەندٸ جٷرگٸزدٸ. ول كٶرشٸ ەلدەرمەن, سونىڭ ٸشٸندە مەسكەۋ پاتشالىعى جەنە سٸبٸر حاندىعىمەن ديپلوماتييالىق بايلانىس ورناتۋعا تالپىندى. ونىڭ بۇل ەرەكەتٸ قازاق حاندىعىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن كٶتەرۋگە باعىتتالدى. مەسكەۋمەن دوستىق قارىم – قاتىناس ورناتۋ ارقىلى تەۋەكەل حان بۇحارا حاندىعىنا قارسى وداقتاس تابۋعا ٷمٸتتەندٸ. ول رەسەيگە ەلشٸلەر جٸبەرٸپ, ساۋدا جەنە ساياسي قولداۋ جاعدايلارىن تالقىلادى. بۇل سىرتقى ساياساتتاعى كٶرەگەندٸك, قازاق حاندىعىنىڭ ايماقتاعى پوزيتسيياسىن كٷشەيتتٸ.
ايتارىمىز, تەۋەكەل حان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ٸرٸ تاريحي تۇلعا. ونىڭ بيلٸك ەتكەن كەزەڭٸ - قازاق حاندىعىنىڭ كٷشەيٸپ, ورتالىق ازيياداعى بەدەلٸنٸڭ ارتۋىمەن سيپاتتالادى. تەۋەكەل حان جاۋىنگەرلٸك قاسيەتٸمەن قاتار, ساياسي كٶرەگەندٸگٸمەن , ستراتەگييالىق ويلاۋ قابٸلەتٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ونىڭ بۇحار حاندىعىنا جاساعان جورىعى, وڭتٷستٸك قالالاردى جاۋلاپ الۋى, سىرتقى ساياساتتاعى قادامدارى قازاق حاندىعىن دەرجاۆالىق دەڭگەيگە جەتكٸزدٸ. تەۋەكەل حاننىڭ قايسارلىعى مەن تاباندىلىعى, بٷگٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ, بٸرلٸكتٸڭ جەنە مەملەكەتشٸلدٸكتٸڭ جارقىن ٷلگٸسٸ دەپ ناقتى ايتۋعا بولادى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
