Tarihymyzǵa kóz jiberip barlai qarasaq , qurylǵanyna 550 jyl toldy dep otyrǵan Qazaq handyǵynyń qurylǵan ýaqyty jóninde tarihshylarymyzdyń pikiri ár túrli.
A.P.Chýloshnikov «Ocherki po istorii kazak-kirgizskogo naroda» atty eńbeginde, Qazaq handyǵy XV-XVI ǵasyr sheńberinde quryldy dese, tarihshy-ǵalym Ibragimov S.K «K istorii Kazahstana» eńbeginde Qazaq memlekettiligi XVI ǵasyrdyń 30-40 jyldarynda qalyptasty deidi.
Orta ǵasyrlar tarihynyń mamany, tarihshy ǵalymdar T.I.Sýltanov jáne S.G.Kliashtornyi «Kazahstan, Letopis treh tysiacheletii» eńbeginiń «O pervom Kazahskom gosýdarstve» bóliminde: «Qazaq handyǵy bir mezgilde júzege asatyn akty emes,»- dei kelip, Qazaq handyǵy XVǵasyrdyń 70 jyldarynda quryldy deidi.
Qazaq handyǵynyń qurylý tarihyna qalam tartqan jerles aqynymyz Jarylqasyn Boranbaev: «Biz de, T.I.Sýltanovtyń dálel deregin negizge ala otyryp, Qazaq handyǵy 1458 jyldyń kúzinde qurylǵan dep jazǵan edik,» - dep jazady óziniń «Qazaq handyǵy Sozaqta, Shý boiynda qurylǵan,» - degen zertteý eńbeginde. (Molshylyq úshin №3 (7021) 22 qańtar, 1998 jyl)
Maqala avtory J.Boranbaev bul jerde T.I.Sýltanovtyń 1982 jyly Moskva qalasynda basylyp shyqqan «Kochevye plemena Priaralia v XV-XVII vekah» degen eńbegin negizge alǵanyn atap kórsetedi. Tarihshy ǵalym-arheolog Madiiar Eleýov «Shý óńiri: ańyz ben tarih» (Almaty, «Qazaq ýniversiteti» 1996j) atty ǵylymi eńbeginde Qazaq handyǵy Shý óńirinde qoi jyly quryldy deidi. Qazaqsha jyl sanaýdyń 12 jylda bir ret qaitalanyp keletinin eskersek, M.Eleýov jazǵan qoi jyly 1456 jylǵa týra keledi eken.
Qazaq handyǵynyń qashan, qai jerde qurylǵandyǵy jóninde naqty derek beretin, 1554-56 jyldary jazylǵan orta ǵasyrlyq tarihi eńbek Muhammed Haidar Dýlatidiń «Tarih-i Rashidiinde»: «Sol ýaqytta Deshti Qypshaqty Ábilhaiyr han biledi. Ol Joshy áýletinen shyqqan sultandardy kóp mazalap Jánibek han men Kerei han odan Moǵolstanǵa qashyp ketti. Esen-Buǵa han olardy shyn yqylasymen qarsy alyp, Moǵolstannyń batys shebin quraityn Shý jáne Qozybasy alqabyn beredi. Olar bul jaqta jaqsy jaiǵasyp alǵan kezde, Ábilqaiyr ólgen soń, Ózbek ulysy buzylyp sala berdi: onda úlken-úlken shataqtar bastaldy. Onyń qol astyndaǵylardyń úlken bóligi Kerei han men Jánibek hanǵa kóship ketti, sóitip olardyń tóńiregine jinalǵandardyń sany eki júz myń adamǵa jetti. Olar endi ózbekter-qazaqtar (ózbek-qazaq) dep atalatyn boldy.
Qazaq sultandarynyń biligi segiz júz jetpisinshi jyldardan bastaldy, bárin de bir Alla biledi.» - dep jazyldy.
Qazaq handyǵy 1465-66 jyldary quryldy degen «Tarih-i Rashididegi» derekke S.G.Kliashtornyi , T.I.Sýltanov, S.Ibragimov sekildi ǵalymdar senimsizdik kórsetip kúdikpen qarasa, orys tarihshysy V.V.Veliaminov-Zernov óziniń «Issledovanie o Kasimovskih tsariah i tsarevichah» degen eńbeginde « Tarih-i Rashididegi» Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi tarihi maǵlumattarǵa qaltyqsyz senýdi usynǵan.
Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi ár túrli pikirlerdi taldap saralai kele, «Tarih-i Rashididegi» derek durys-aý, dep oilaimyz.Sebebi, «Tarih-i Rashidi» avtory M.H.Dýlati Kerei men Jánibek sultandardyń Ábilqaiyr hannan bóline kóshý sebepterin jáne dataly ýaqytyn anyq kórsetedi. Basqa birde bir tarihshy, Qazaq handyǵynyń qurylǵan jylyn naqty kórsete almaǵan.
Ǵylym-eń birinshi dálel men dáiek, sodan soń logika,-degen tujyrym boiynsha, zerdelei otyryp saralasaq, Ábilqaiyr hannyń jeke tarihshy – shejireshisi «Tarih-Abýl-haiyr-nameniń» avtorynyń jazýy boiynsha, Ábilqaiyr han 1468 jyly qaitys bolǵan.
Bul naqty tarihi derek! Sebebi, ony Ábilqaiyr hannyń jeke shejireshi-tarihshysy jazyp otyr.
Al, endi keibir zertteýshilerimiz jazyp júrgendei, Qazaq handyǵy 1456 jyly qurylǵan bolsa, onda Kerei men Jánibek sultandar Ábilqaiyr handyǵynan jobamen, eń kem degende 1455-56 jyldary bólingen bolyp shyǵady.
1456 jyl men Ábilqaiyr han qaitys bolǵan 1468 jyldyń arasy týra segiz jyl! Bilik úshin bolatyn saiasi kúreste, segiz jyl tym uzaq ýaqyt.
Ábilqaiyr han, taq talasyndaǵy óziniń ejelgi ata jaýy Kerei men Jánibek sultandardyń kúsh jinaýyna tym kóp ýaqyt bermese kerek.
Desek te, myna jáitti esten shyǵarmaǵan jón. Ol: Muhammed Haidar Dýlatidiń «Tarih-i Rashidinnen» jiyrma-otyz jyl buryn, orta ǵasyrlyq tarihshylar jazǵan ǵylymi eńbekter, tarihi derek kózderi, Kamal ad-din Áli Binaidyń «Tavarih-i gýzida-ii nýsrat –name», «Shaibani-name», Shadidiń «Fath-name», Rýzbihan Isfahanidiń «Mihman-name-ii Býhara» (Býhara qonaǵynyń jazbalary) eńbekterinde Qazaq handyǵynyń qurylýy jóninde naqty tarihi datany aitpasa da Jánibek pen Kerei handardyń attary atalyp, «Tarih-i Rashidide» keltirilgendei, Qazaq handyǵynyń basqa jerde emes, batys Jetisýda iaǵni Shý men Talas alqaptarynda irgesi qalanǵany týraly maǵlumatty tikelei nemese janama túrde rastaidy.
Qalai desek te, ǵulama ǵalym Álkei Marǵulannyń ózi « Qazaqtyń tuńǵysh tarihshysy» dep moiyndaǵan orta ǵasyrlyq ǵalym Muhammed Haidar Dýlatidiń «Tarih-i Rashidi» atty álemge áigili eńbeginde jazylǵan: «Qazaq sultandarynyń biligi segiz júz jetpisinshi jyldardan (qazirgi jyl sanaýymyz boiynsha 1465-1466 jyldar) bastalady,» - degen pikirdi negizgi derek kózi retinde resmi moiyndaǵan «Qazaqstan tarihy» ǵylymy: «1465-66 jyldary Ábilqaiyr handyǵynan bólingen Kerei men Jánibek sultandar Jetisýdiń batysyndaǵy Qozybasy men Shý degen óńirge kelip qonystandy. Olardyń sany eki júz myń adamǵa jetken.Qonys aýdaryp kelgender, 1465-66 jyldary jasy úlken Kereidi aq kigizge otyrǵyzyp han sailap, Qazaq handyǵyn qurdy,»-dep jazsa(S.Joldasbekov, «Qazaqstan tarihy» oqýlyq, Almaty, «Mektep» 2010 j)
Osy ýaqyt – hijranyń 870 jyly – bizdiń jyl sanaýymyzdyń 1465-66 jyldary, Qazaq handyǵynyń qurylǵan ýaqyty retinde alynǵan,-dep jazady Sh.Sh.Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýty men Á.H.Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýty qurastyrǵan «Qazaqstan tarihy» bes tomdyq kitaby.( «Qazaqstan tarihy» Bes tomdyq,II tom, «Atamura» 2010j )
Sonymen, 2010 jyly «Mektep» baspasynan shyqqan «Qazaqstan tarihy» oqýlyǵy men 2010 jyly «Atamura» baspasynan shyqqan «Qazaqstan tarihy» bes tomdyǵyndaǵy derekke súiene otyryp aitarymyz: Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi túrli ǵylymi eńbekterdegi ár túrli tarihi derekterdi saralap, salystyra zerttegen Qazaqstan Ǵylym akademiiasynyń tarih jáne etnologiia institýty, arheologiia institýtymen birige otyryp, Qazaq handyǵy 1465-66 jyldary quryldy degen Muhammed Haidar Dýlatidiń «Tarih-i Rashidiindegi» tarihi derekti resmi túrde bekitti degen toqtamǵa kelemiz.
Qazaq handyǵynyń qurylýy jóninde aitqanda Ábilqaiyr handyǵyna toqtalmai ketý múmkin emes. 1428-1468 jyldar arasynda ómir súrgen Ábilqaiyr memleketi, tarihi ádebietterde «Kóshpendi ózbekter memleketi», « Ábilqaiyr handyǵy» keide «Kók Orda» dep te atalady.(Ahmedov.B.A. Gosýdarstvo kochevyh ýzbekov)XV ǵasyrdyń 20 jyldarynda Aq ordanyń ydyraýyna bailanysty Joshy áýletiniń arasynda bilik úshin taq talasy bastalady. Aq Orda álsiregen kezdegi táýelsiz ielikterdiń qojalary, iri feodaldardyń qoldaýyna súiengen Ábilqaiyr – 1428 jyly han sailanady.
Ábilqaiyr – Joshy hannyń besinshi balasy Shaibani hannyń urpaǵy. Aq Orda handyǵynyń ornyna paida bolǵan Ábilqaiyr handyǵynyń territoriiasy – batysynda – Jaiyq, shyǵysynda – Balqash, ońtústigi – Aral teńizi jáne Syrdariianyń tómengi aǵysy. Soltústigi – Tobyl jáne Ertis ózenderiniń orta salasyn qamtydy. Bul territoriia keide «Dáshti Qypshaq» dalasy dep te atalatyn. Osy «Dáshti Qypshaq» dalasy geografiialyq aýmaq retinde batys jáne shyǵys «Dáshti Qypshaq» dalasy bolyp ekige bólingen. «Dáshti Qypshaq» dalasynan Syrdariianyń ońtústigi Maýrenahr ólkesine qarai sheksiz bilikke umtylǵan Ábilqaiyr han, kórshi eldermen únemi soǵys saiasaty arqyly sóilesken.
1431 jyly Ábilqaiyr Toqa – Temir urpaqtaryn jeńedi, sodan keiin Batyi hannyń astanasy bolǵan Orda-Bazardy baǵyndyryp, óziniń astanasy etedi. Ábilqaiyr han 1446 jyly Atbasar mańynda Mustafa handy jeńip, Syrdariia, Qarataý aimaǵyndaǵy Syǵanaq, Arkók, Sozaq, Aqqorǵan, Úzkent sekildi ekonomikalyq jaǵynan mańyzdy qalalardy basyp alady. Bul joly ol Syǵanaq qalasyn ózine ortalyq jasaidy. Qala toǵyz joldyń torabynda saýdaǵa yńǵaily jerde ornalasqan edi.
Ábilqaiyr 1446 jyly Samarqandy alyp, Moǵol handyǵyna shabýyl jasai bastaidy. Alaida bul kezde úzdiksiz júrgizilgen soǵys sebebinen týyndaǵan áleýmettik – ekonomikalyq shieleniske bailanysty álsiregen Ábilqaiyr handyǵy, 1456-57 jyldary Syǵanaq qalasynyń túbinde Úz-Temir taishy bastaǵan oirattardan tas-talqan bolyp jeńiledi. Oirattardan jeńilgen Ábilqaiyr han, bul aimaqty tastap Deshti Qypshaq jerine ketýge májbúr bolady. Osy tusta Ábilqaiyr handyǵyndaǵy ishki jáne syrtqy saiasi jaǵdaiy qatty shielenisip ketedi.
Ábilqaiyrdyń kórshi elderdiń ishki isine únemi derlik aralasyp otyrýy, memleket ishindegi ishki saiasi daǵdarys, úzdiksiz júrgizilgen soǵystar men shapqynshylyqtar Ábilqaiyr handyǵyn quldyraýǵa jetkizip edi. Memlekettegi osy daǵdarysty sátti paidalanǵan Ábilqaiyr hannyń ejelgi saiasi qarsylastary, Urys han urpaqtary Kerei men Jánibek sultandar ózderine qarasty taipalarmen birge Ábilqaiyrǵa qarsy taipalardyń basyn qosyp, batys Jetisýǵa, Moǵol handyǵynyń territoriiasyna qonys aýdarady. Bul kezde ár túrli jaǵdailarǵa bailanysty álsirep turǵan Moǵolstan hany Esen – Buǵa (keibir derekterde Isan – Buǵa) ishki jyne syrtqy jaýlaryna qarsy paidalaný úshin, Ábilqaiyr handyǵynan bóline kóshken Kerei men Jánibek sultandardy qushaq jaia qarsy alady. Olarǵa Moǵolstannyń batys aimaǵy Shý boiynan qonys bólip beredi.
Aita ketetin bir másele: batys Jetisýǵa qonys aýdarǵan Kerei men Jánibek sultandar Moǵolstan handyǵyna qashqan el siiaqty emes, kóshken el sekildi bolyp barǵanyn tarihi derek kózderi bir aýyzdan atap ótedi.
Tarihtyń osy kezeńinde Kerei men Jánibek sultandar men Moǵolstan hany Esen – Buǵanyń jaýy ortaq edi. Ol – Ábilqaiyr han bolatyn. «Jaýymnyń jaýy – meniń dosym», qaǵidasyn ustanǵan Kerei men Jánibek sultandar bastaǵan qazaq taipalarynyń ońtústik jáne ortalyq Qazaqstannan batys Jetisýǵa, Shý, Talas alqabyna kóship barýynyń negizgi sebepteri:
1.Kerei men Jánibek sultandarǵa qarasty Qazaq taipalarynyń sol kezdegi Moǵolstan handyǵynda ómir súretin taipalarmen etnikalyq jáne genologiialyq jaqyndyǵy.
2. Kerei jáne Jánibek sultandar men Moǵolstan hany Esen – Buǵanyń jaýynyń ortaq bolýy,
3.Burynǵy Aq Orda handyǵynyń biligi men Moǵolstannyń soltústik bóligi ieleriniń erteden bergi dostyq qarym qatynasynyń jaqsy bolýy,
4. Feodaldyq bytyrańqy Moǵolstannyń Jetisýdaǵy ókimet biligin óz qolyna ustap tura almaityn álsizdigi sebep boldy.
Osy kezde óz handyǵyn nyǵaitýǵa tyrysqan Ábilqaiyr han, ózine baǵynbai Moǵol handyǵynyń jerine aýysyp ketken Kerei men Jánibekke qarsy joryqqa shyǵyp, Almaty mańyndaǵy Aqqystaý degen jerde qaitys bolady. Joryq nátijesi aiaqtalyp, handyq múlde álsireidi. Qazaq handyǵynyń qurylýymen Ábilqaiyr urpaqtary shyǵys Deshti Qypshaq jerinde bilik júrgizý quqynan múlde aiyrylady.
Al, endi Kerei men Jánibek sultandarǵa qarasty rý – taipalardyń Ábilqaiyr handyǵynan bóline kóshýiniń negizgi tarihi sebepterine kelsek, ol birnesheý.
Birinshiden, Ábilqaiyr hannyń tynymsyz júrgizgen soǵys zardabynan ábden tityqtaǵan handyqtaǵy kóshpendi ózbekterdiń kóshi – qon baǵyttary únemi ózgerip otyrdy.Mal sharýashylyǵymen ainalysatyn kóshpendi taipalardyń jaiylymdyq jerdi tiimdi paidalana almaýy, negizgi kúnkóris kózi tórt túlik mal bolyp tabylatyn kóshpendi taipalardyń turmys jaǵdaiynyń ósip - órkendeýine keri áser etti. Onyń ústine sheksiz bilik iesi Ábilqaiyr han ózine unamai qalǵan taipalardyń ata qonystaryn qalaýynsha ózgerte alatyn edi. Mine, osyndai sebepterge bailanysty halyqtyń Ábilqaiyr biligine degen narazylyǵy kúsheie tústi. Olar beibit ómir, turaqty keń qonysty ańsady.
Ekinshiden, XIV-XV ǵasyrlarda ekonomikalyq jáne saiasi turǵyda álsiregen Aq Orda, odan keiingi Ábilqaiyr handyǵynda, Noǵai ordasynda jáne Jetisýdaǵy Moǵolstan memleketterinde tili, dini, psihologiialyq oilaý júiesi, sharýashylyqty júrgizý ádisteri ortaq túrki taipalardyń bir ult, bir halyq bolyp, birigý, toptasý protsesi belsendi túrde júrip jatty. Dál osy tarihi protses Ábilqaiyr biligine narazy kóshpendi taipalardyń handyqtan bóline kóshýine yqpal etti.
Aq Orda memleketiniń ornyna paida bolǵan «Kóshpendi ózbek» memleketiniń hany Ábilqaiyr men Aq Orda handyǵynyń zańdy muragerleri, Urys han urpaqtary Kerei men Jánibek sultandardyń «Dáshti Qypshaq» dalasyndaǵy saiasi bilik úshin kúresi zańdy qubylys edi.
Mine, osy Ábilqaiyr hannyń ejelgi saiasi qarsylastary, Ońtústik Qazaqstandy mekendeitin kóshpendi taipalar arasynda erekshe bedelge ie Kerei men Jánibek sultandar, Ábilqaiyr handyǵyndaǵy kóshpendi taipalardyń jaiylymdardy paidalanýdaǵy Deshti Qypshaq dalasyndaǵy burynnan qalyptasqan tártipti qalpyna keltirgisi keletin armandy – oilaryn jaqsy uǵynyp,olarǵa túsinistikpen qarady. Onyń ústine, osy tustaǵy Ábilqaiyr handyǵyndaǵy kóshpendi taipalardyń, etnikalyq – genologiialyq turǵydaǵy týystas basqa ordanyń taipalarymen bir ortalyqta, bir ult bolyp birikkisi keletin múddesi men psihologiialyq jai – kúiin tamyrshydai dóp basyp, dál tanyǵan Kerei men Jánibek sultandar, handyqtaǵy saiasi jáne áleýmettik daǵdarysty óz paidalaryna sheber paidalanyp, jeke dara bilik qurý úshin, ózderine qarasty taipalarmen birge batys Jetisýdaǵy Moǵolstan handyǵynyń territoriiasyna kóship ketti.
Batys Jetisýdaǵy Moǵol hany Esen – Buǵa bergen Qordaidaǵy Qozybasy men Shý óńirine qonystanyp, jailaýy Ortalyq Qazaqstandaǵy Ulytai óńiri, qystaýy Ońtústik Qazaqstandaǵy Kóksheniń qumy men Moiynqum bolǵan, jańa qurylǵan qazaq handyǵynyń alǵashqy dáýirinde, XV ǵasyrdyń sońyna qarai alǵash qurylǵan Qazaq memleketiniń aldynda mynadai tarihi mindetter turdy:
1. Kóshpendi sharýashylyqtyń mal jaiylymdaryn paidalanýda Deshti Qypshaq dalasyndaǵy burynnan qalyptasqan tártipti qalpyna keltirý.
2. Kerýen jolynyń ústindegi, Túrkistan ólkesiniń qalalary Syǵanaq, Saýran, Sozaq, Otyrar, Iasy sekildi strategiialyq mańyzǵa ie úlken qalalardy Qazaq handyǵyna qaratý,
3. Qazaq taipalarynyń basyn qosyp, qazaqtyń etnikalyq aýmaǵyn biriktirý.
Kerei men Jánibek sultandarǵa qarasty kóshpendi taipalardyń Qazaq eli atala bastaýy da osy kez. «Qazaq» etnonimniń paida bolýy, Qazaq handyǵynyń qurylýymen tuspa – tus keldi desek, birjaqty ústirt ketip adasamyz. Sebebi, «Qazaq» degen sóz Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deiingi dáýirde de qoldanysta bolǵany belgili.
Kóptegen ǵalymdar «Qazaq» sóziniń shyǵý tegin, Qazaqstan territoriiasynda b.z.d VII-IV ǵasyrlarda ómir súrgen saq taipalarynyń atymen bailanystyrýdy usynady. Qazaq tarihyn arheologiianyń qazba jumystary arqyly kóp zerttegen tarihshy ǵalym A.N.Bershtam «Qazaq» sózi «Kaspa», «Kas» jáne «Saq» taipalarynyń birigýinen jasaldy dese, akademik Á.H.Marǵulan hazarlar arasynda «Qazar-uǵ» degen taipa bolǵandyǵyn basa kórsetip, «Qazar – uǵ» sózi «qaz – uǵ», «qazaq» bolyp túrlene ózgerýi múmkin ǵoi, degen ǵylymi boljam aitady.
«Orys tarihynyń atasy», dep moiyndalǵan N.M.Karamazin «Istoriia gosýdarstvo Rossiskogo» eńbeginde Kavkazdyń soltústik batysynda «Kazahiia» eli týraly málimet keltirse, X ǵasyrdaǵy arab tarihshysy ári geogrofy Ál – Masýdidiń «Kitab at – tanbih va-l ishraf» degen shyǵarmasynda Kýban ózeniniń jaǵalaýyndaǵy Kavkaz halyqtarynyń etnikalyq aýmaǵyn «Ál – Kasakiia» dep jazady. Nemistiń kórnekti shyǵys tanýshy ǵalymy I.Markvart «Kasag» termini etnostyń ataýyn bildiredi dese, avtory belgisiz parsy tilinde H ǵasyrda jazylǵan «Hýdýd ál – alam» degen geografiialyq eńbekte «Kasag» sózi etnikalyq ataý emes, Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy qala ataýy dep jazady.
Belgili lingvist ǵalym A.N.Samoilovich óziniń «O slove «kazah» degen eńbeginde, qazaq degen sózdiń paida bolýyn HI ǵasyrǵa jatqyzady.
Jazbasha ádebiette «qazaq» termini alǵash ret 1245 jyly mámlúktik Egipettegi «Arab – qypshaq» sózdiginde kezdesedi.
Osy ǵylymi derekterge júgine otyryp aitarymyz, «qazaq» sózi Qazaq handyǵynyń qurylýynan álde qaida kóp ýaqyt buryn paida bolǵan. Sebebi, etnonim men memleket kóp jaǵdaida bir ýaqytta paida bola bermeidi. Bul ǵylymda dáleldengen aqiqat dúnie.
Al, endi «qazaq» sóziniń qandai maǵyna beretinine kelsek, «Qazaqstan tarihy» ǵylymy: «Túrki tiliniń ataqty mamany, akademik V.V.Radlov; Qazaq sóziniń maǵynasy – táýelsiz, erikti adamdar, - dep jazady. Bul pikirdi ǵalym A.N.Samoilovich te qoldaǵan.
Al, Sh.Qudaiberdiuly jazylǵan pikirlerdi qoldai kelip, «qazaq» sóziniń maǵynasy – óz aldyna el bolyp, erkin júrgen halyq, - dep jazsa, til mamany Telqoja Januzaqov «qazaq» sóziniń birinshi bóligi «qaz», «qas» Altai, Oral, Kavkaz taǵy basqa túrki tilder tobynda «erkin», «er», «er jigit» degen maǵynany bildiretinin dáleldegen, - dep jazady «Qazaqstan tarihy»,(S.Joldasbekov. «Qazaqstan tarihy» oqýlyq «Mektep» 2010j)
Otandyq túrkologiia ǵylymynyń kórnekti ókili, akademik A.K.Quryshjanov óziniń «Issledovanie po leksike starokypchakskogo pismennogo pamiatnika HIII veka» atty zertteý eńbeginde «qazaq» sóziniń «erkin», «kezbe», «táýelsiz» degen maǵyna beretinin lingvistikalyq jolmen, ǵylymi túrde tamasha dáleldegen.
Joǵaryda keltirilgen ǵalymdar pikirin qorytyndylai kele, birer sózben oiymyzdy tujyrymdasaq «qazaq» etnonimi «erkin», «er», «táýelsiz», «erikti adamdar» degen maǵyna beretin kóne túrki sózi bolyp shyǵady.
Qazaq handyǵy tarihynyń alǵashqy dáýirin sóz etkende qazaq halqyn quraityn úsh júzdi, iaǵni Uly júz, Orta júz, Kishi júzderdi aitpai ketý múmkin emes. Kóptegen zertteýshiler qazaq «júzderin» arabtyń «djýz» - bir nárseniń «basty bóligi», «tarmaq», degen sózdermen sáikestendiredi.Qazaq júzderiniń paida bolýy týraly naqty derekter joq. Osy ýaqytqa deiingi zertteýshiler «júz»máselesiniń tolyq, jan – jaqty zerttelmegenin moiyndai otyryp, ózindik qorytyndylar jasaidy.
Máselen, N.A.Aristov, G.N.Potanin sekildi zertteýshiler júzderdiń shyǵýyn halyq arasynda keń taraǵan ańyz áńgimeler negizinde túsindiredi. Bul avtorlardyń aitýynsha qazaqtyń úsh júzi bir adamnyń úsh balasynan taraǵan.(Potanin G.N. Kazak-kirgizskie i altaiskie predaniia, legendy i skazki. Aristov N.A. Zametki ob etnicheskom sostave tiýrkskih plemen i narodnostei.)
Mundai ańyz áńgimeler sońǵy kezde jaryq kórgen kóptegen rýlyq shejireler men el arasynda aýyzsha aitylatyn áńgimelerde áli de kóp kezdesedi.
Mysaly, J.Beisenbaiulynyń «Qazaq shejiresi» (Almaty, 1994j) atty eńbeginde, Qazaq degen bir adamnyń Aqarys, Bekarys, Janarys atty úsh balasynan qazaqtyń úsh júzi taraidy dep kórsetiledi.
Qazaq júzderiniń shyǵýy jónindegi mundai tujyrymdar, búgingi saýatty da bilimdi kópshiliktiń ǵylymi suranysyn qanaǵattandyra almaityny ózinen – ózi túsinikti jaǵdai.
Qazaq júzderi bir adamnyń úsh balasynan taraǵan degen tujyrymdy biz, ańyz áńgimelerge negizdelgen topshylaýlar qataryna jatqyzamyz.
Ǵalymdar S.A.Amanjolov (Voprosy dialektologii i istorii kazahskogo iazyka. A – Ata 1959j) jáne G.M.Ádilgereevtiń (K istori obrazovaniia kazahskogo naroda K.A.N. «Habarshy» 1951j) ǵylymi eńbekterindegi pikirleri boiynsha qazaqtyń úsh júzi erte túrki dáýirinde bastalyp, H – HI ǵasyrlarda aiaqtalady.
V.V.Viliaminov – Zernov, M.Krasovskiiler qazaq júzderi XV-XVI ǵasyrlar sheginde, qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan úsh ulystyń territoriiasynda quryldy dese, Sh.Ýalihanov qazaq júzderiniń shyǵýyn Altyn Ordanyń bólshektenýimen bailanystyrady.
Al, V.V.Bartold geografiialyq erekshelikterge sai, kóshpeli mal sharýashylyǵynyń jaǵdaiynan týyndaǵan,- deidi.
I.Viatkin júzderdiń paida bolýyna ekonomikalyq jáne saiasi jaǵdailar áser etken dese, T.I.Sýltanov qazaq júzderiniń paida bolǵandyǵy jóninde naqty jazba derekterdiń joqtyǵyn moiyndai otyryp, qazaq júzderi shamamen XV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ulystyq júieniń ornynda paida bolǵan degen boljam aitady.(Sýltanov T.I. «Kochevye plemena Priaralia v XV-XVII v.v M.., 1982g)
Qazaq júzderiniń paida bolýy jóninde ǵalymdar arasyndaǵy pikirler ár túrli bolǵanymen, «júz» sóziniń anyqtamasy jóninde ǵalymdar arasynda talas joq, kerisinshe olar bir aýyzdan ortaq pikirge keledi. Ol pikir mynandai: «Júz dep – XV-XVI ǵasyrlarda Qazaq handyǵynyń aimaqtyq – ákimshilik bóligi retinde qalyptasqan taipalyq – rýlyq birlestikter.(Arǵynbaev H.L.Muqanov M.S., Vostorgov V.V.Qazaq shejiresi haqynda. Almaty, 2000g)
Joǵaryda aty atalǵan ǵalymdardyń derekteri men dáleline súiene otyryp, mynadai toqtamǵa kelemiz.Ol: Qazaq halqyn quraityn úsh júz, qazaq shejirelerinde aitylyp júrgendei týystyq-genologiialyq bailanys emes, ol – territoriialyq,ákimshilik bólinis.
Sózimiz dáleldi bolý úshin, Kishi júzdiń alty ata Álimniń bir atasy – Qarakesek rýy. Al, osy Qarakesek rýy orta júzdegi Arǵyn taipasynyń quramynda da bar. Ortalyq Qazaqstannyń batys bóligin mekendeitin Qarakesek rýy geografiialyq aýmaǵy men jer japsaryna qarai, birazy Kishi júz quramyna ketip, qalǵany Orta júz quramynda qalsa kerek.
Qazaqstan territoriiasynda b.z.d. III ǵasyr men b.z. H ǵasyrynda Úisin memleketi, b.z.d. III ǵasyr men b.z.VII ǵasyrynda Qańly memleketi, HI ǵasyrda Qypshaq,HII ǵasyrda Naiman,Qańly memleketi ómir súrgeni belgili.Tarihtyń b.z.b. III ǵasyry men b.z.HII ǵasyr aralyǵynda ómir súrgen Úisin, Qańly, Qypshaq, Naiman, Kerei sekildi túrki taipalaryna «júz» degen uǵym túsiniksiz bolsa, al qazirgi tańda Úisin, Qańly taipalary Uly júz birlestigine, al Qypshaq, Kerei taipalary Orta júz birlestigine kiredi. Osydan-aq «júzderdiń» territoriialyq ákimshilik bólinis retinde keiinnen paida bolǵany kórinip tur.
Orta júz quramynda Qońyrat degen taipa bar. «Mońǵoldyń qupiia shejiresinde» aitylǵandai Temýchin – Shyńǵys hannyń sheshesi Ulym, áieli Bórte Qońyrat taipasynan ekeni belgili.Shyńǵys han ómir súrgen HII-HIII ǵasyrlarda «júz» degen ataý múldem túsiniksiz bolatyn.
Meniń óz basym, Qońyrat taipasy qazirgi Ózbekstan teritoriiasynan bastap, Mońǵoliiaǵa deiingi aralyqty mekendegen erteden kele jatqan kóne túrki taipasy dep esepteimin. Sózimiz dáleldi bolý úshin, qazirgi Sozaq aýdanynyń «Qaraǵur» aýyl ákimshiligine qarasty, «Rań ata» eldimekeninde Qońyrat taipasyndaǵy Jienbet rýynyń, Qońyr shunaq atasynyń urpaqtary ómir súredi.
Mine, sol «Rań ata» aýylynda qaitys bolǵan adamdy musylman rásimimen janazasyn shyǵaryp bolǵan soń, máiitti jerge kómbei, aldyn ala qazyp daiyndalǵan bólmege, búkil áýletimen birge qatar jatqyzyp, kóne túrki salty boiynsha, «saǵana» ádisimen jerleý rásimi jalpy bolmasa da ishinara búgingi kúnge deiin saqtalyp qalǵan. Túrki taipalaryndaǵy máiitti jerleý rásiminiń mundai túriniń Qońyrat taipasynyń keibir rýlarynda kúni búginge deiin saqtalyp qalýy, Qońyrattardyń kóne túrki taipasyna jatatynyna dálel bolsa kerek.
Halqymyzdyń tarihy – qazaq halqyn qurap otyrǵan rýlar men taipalar tarihynyń jiyntyǵynan turady. Bul – aqiqat dúnie!
Keshegi Keńes dáýirinde «rýshyl» atanýdan qorqyp, ǵalymdarymyzdyń taipalar men rýlar tarihyn jan-jaqty tolyq zertteýge múmkinshilikteri bolmady. «Qazaqstan tarihy» ǵylymynda«taipalyq dáýirdiń» zerttelýi kúnibúgingi kúnge deiin olqy bolyp turǵany eshkimge de jasyryn syr emes.
Tarih – uly qonys aýdarýlardan turady. Ár túrli tarihi faktorlar men sebepterge bailanysty, bútin bir halyq tarih sahnasynan joiylyp ketse, al keibir halyqtar men taipalar usaq bólshekterge bólinip, kelesi bir úlken taipalardyń quramyna kirip, sol taipalardyń ishine birjola sińip ketip otyrǵan. Tarihtyń osyndai zańdylyǵyn túsinbei adamzattyń bútin tarihyn túsiný múmkin emes.
XV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda óz aldyna jeke memleket bolyp qalyptasyp kele jatqan Qazaq handyǵyna sol kezde álsirep, bólshektene bastaǵan Noǵai Ordasy men Moǵolstan handyǵy territoriiasynan tili, dini, psihologiiasy jáne sharýashylyq júrgizý formasy uqsas túrki taipalarynyń táýelsiz de erkin iaǵni «qazaq» eli dep atalǵan Qazaq handyǵynyń quramyna enýi tarihi zańdylyq edi.
Qazaq halqynyń tili men tarihyn lingvistikalyq ádispen zerttegen ǵalym S.Amanjolov rýlar tańbalarynyń bastapqy jáne keiingi formalaryn salystyra zerttep, salystyrmaly ádispen Ysty rýynyń jáne Tilik, Oiyq rýlarynyń Qańly odaǵyna, Noǵailardyń Mańǵyt jáne Sańǵyt rýlarynyń Qońyrat odaǵyna múshe bolǵandyǵy týraly qorytyndylar jasaǵan edi.(S.Amanjolov. Voprosy dialektiki i istorii kazahskogo aiazyka)
Osydan jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn ǵalym aǵamyz S.Amanjolov aitqan pikirdiń jany bar sekildi. Sebebi, Qońyrat taipasynyń quramynda Mańǵytai, Sańǵyl degen rýlar bar.Qazaq rýlarynyń tarihi shejiresinde olar bergi ýaqytqa deiin qyz alyspaityn týysqan rýlar bolyp eseptelip kelgen. Tarihi derekter boiynshaXV-XVI ǵasyrlarda Qońyrat taipasy men Noǵai Ordasynyń Mańǵyt rýy Syr boiyn qatar jailaǵan. Qońyrattarmen tyǵyz etnikalyq bailanysta bolǵan Mańǵyttar keiinnen Qazaq handyǵynyń quramyna kirgen soń, jańa qurylǵan Qazaq handyǵyn basqarýshy aristokratiia olardy burynnan bir – birin jaqsy biletin etnikalyq top retinde jáne jer japsarynyń yńǵaiyna qarai Mańǵyt pen Sańǵyttardy Qońyrat odaǵyna engizýi ábden múmkin ǵoi. Qazaq handyǵyndaǵy Qońyrat taipasynyń quramyna engen Noǵai Ordasynyń Mańǵyt jáne Sańǵyt rýlarynyń ataýlary, kóp jyldardan soń tildik – lingvistikalyq ózgeristerge ushyrap, «Mańǵyt» ataýynyń – «Mańǵytai», «Sańǵyt» ataýynyń – «Sańǵyl» bolyp ózgerýi de ábden múmkin.
Óitkeni, ár túrli túrki rýlarynyń birigýi arqyly paida bolǵan Qazaq halqynyń tili bastapqy kezeńnen ózgeriske túsip basqa formaǵa ie bolǵanyn biz umytpaýymyz kerek. Qalai desek te, Qazaq memleketiniń tarihynda, Qazaq halqynyń bir ult bolyp birigýiniń alǵashqy dáýirinde tili, dástúri ortaq túrki rýlarynyń - túrki taipalyq odaqtarǵa birigýi tarihi shyndyq edi. Tarihi derekterge júginsek: «Qazaq eliniń tarihyndaǵy uly handardyń biri Haqnazar han, kishi júzdegi usaq jeti rýdyń basyn biriktirip, «Jeti rý» taipalyq birlestigin qurdy,»-dep jazady «Qazaqstan tarihy» (S.Joldasbekov. Qazaqstan tarihy. Oqýlyq. «Mektep» 2010)
Sol «Jeti rý» (Tama, Tabyn, Kerderi, Kereit, Jaǵalbaily, Ramadan, Teleý) taipalyq birlestigi Kishi júz quramynda kúni búginge deiin ómir súrip otyr.
Jańa qurylǵan Qazaq handyǵyndaǵy ult bolyp birigip,Qazaq halqyn qurap jatqan ár túrli túrki taipalarymen birge sol taipalardyń quramyna territoriialyq jáne ákimshilik jolmen jańadan engen rýlardyń, Qazaq handyǵynyń ósip órkendeýi men syrtqy jaýlaryna tótep berýi úshin yntymaqty tatýlyqta ómir súrýi tarihi qajettilik edi.
Ultymyzdyń bolashaǵyn oilaǵan abyz aqsaqaldarymyz ben danagói er ulandary qazaq halqynyń quramyndaǵy rýlardyń yntymaqty tatýlyq ómirin armandady. Sondyqtan da ata - babalarymyz Qazaq halqynyń quramyndaǵy úsh júzdi, Qazaq degen bir adamnyń úsh balasynan taraǵan urpaq,-dedi. Enshi bólispegen qazaq, bári bir - birimen týysqan baýyr.
Sebebi, olar bir adamnyń urpaǵy,-degen ańyzdy olar oilap tapty.
Ańyz árqashan da halyqtyń bolashaqqa degen seniminen, qiialynan týady.
Memleket quryp, ult bolýdy armandaǵan tili, dini, psihologiiasy men sharýashylyq júrgizý formalary bir-birine uqsas, aýyz ádebieti óte joǵary deńgeide damyǵan túrki taipalary bul ańyzǵa búkil bolmysymen senip, sanasyna sińirdi. Bul ańyz ǵasyrlar boiy óz jemisin berdi de.
Al, dál qazir ǵasyrlar boiy armandaǵan táýelsizdigimizdi alyp, ulttyq sanamyz ben jadymyz kaita jańǵyryp jatqan zamanda, Qazaq atamyzdyń Aqarys, Bekarys, Janarys degen úsh balasy týraly bul ańyz, bizdiń tarihi ulttyq suranysymyzdy qanaǵattandyra almaidy. Sondyqtan da, qazaq taipalarynyń tarihyn, olardyń Qazaq ultyn qalyptastyrýdaǵy rólin ekshelep, tereńnen tartyp qaita zertteý qajet, dep esepteimiz.
Bul – qajettilikten týǵan tarihi suranys!
Biz, Qazaq tarihyn derekter men dáiekterge, jazbasha ǵylymi derek kózderi men aýyz ádebietine,arheologiialyq zertteýlerge, lingvistikalyq paiymdaýlarǵa súiene otyryp, ultymyzdyń tarihyn keshendi túrde, jan-jaqty zertteitin ýaqytqa jettik dep oilaimyz!
Sózimizdiń basynda aityp ketkenimizdei 1465 jyly qurylǵan Qazaq handyǵynyń aldyndaǵy eń ózekti máselelerdiń biri, kerýen jolynyń boiynda ornalasqan Túrkistan aimaǵynyń qalalaryn Qazaq handyǵynyń quramyna kirgizý bolatyn.
Onsyz shyǵys Deshti Qypshaqty (shyǵys Deshti Qypshaq – Qarataýdan Syrdariianyń tómengi aǵysy men Araldan soltústikke qarai kóship jatqan dalaly keńistik) ózine qaratqysy kelgen Qazaq handyǵyna, Syrdariia boiyndaǵy malǵa jaily qystyq jaiylymdar men Túrkistan qalalaryn ózine qaratpai, búkil shyǵys Deshti Qypshaqqa bilik júrgizý múmkin emes edi. Onyń ústine Qazaq handyǵyndaǵy mal sharýashylyǵymen ainalysatyn kóshpendi taipalardyń kúndelikti turmys qajetin óteý úshin otyryqshy mádeniet, saýda, ár túrli kásipshilik óner damyǵan kerýen jolyndaǵy Túrkistan ólkesindegi qalalar óte qajet.
Túrkistan ólkesiniń qalalary degende, Túrkistan aimaǵy týraly túsinik bere ketý jón.
Túrkistan aimaǵy – bul orta ǵasyrlyq tarihi geografiialyq termin. Sol kezdegi «Túrkistan aimaǵy» Syrdariia ózeniniń orta aǵysynan bastap, ońtústigi – Shyrshyq pen Badam ózeniniń sý airyǵy, ońtústik-shyǵysy Shymkent mańaiyndaǵy Sairam qalasy, soltústik shyǵysy Syrdariianyń soltústik jaǵalaýyn boilai sozylyp jatqan Qarataý jotasynyń eki qaptaly. Qarataý jotasynyń soltústiginen tústikke qarai «Deshti Qypshaq» dalasy bastalatyn
Orta ǵasyrlyq tarihshy Ibn Rýzbihan Isfahanidyń «Mihman – name – ii Býhara» (Býhara qonaǵynyń jazbalary) atty eńbeginde: «Túrkistan ólkesinde otyz bekinis bar. Olardyń eń irileri Syrdariianyń oń jaǵalaýy men onyń salalary boiyndaǵy Iasy(Túrkistan), Otyrar, Sairam, Saýran, Syǵanaq, Iqan, onyń sol jaǵalaýyndaǵy Arkók, Úzkent,Aqqorǵan, Qojan, Qarataýdyń teriskei betindegi Sozaq, Qumkent qalalary,»-dep atap kórsetedi.
Tarihi entsiklopediialyq derekter boiynsha; Sozaq qalasy H ǵasyrda paida bolyp, XVIII ǵasyrǵa deiin ómir súrgen(Qazaq entsiklopediiatsy, Almaty, 2005j)
Kishi Jibek joly boiynda H ǵasyrda paida bolǵan Sozaq qalasy, Ábilqaiyr handyǵy tusynda Kerei men Jánibek sultandardyń ulysynyń quramyna kirgen. Olai deitinimiz: «Sol kezde Ońtústik Qazaqstan men Qarataýdyń soltústigindegi Sozaq sekildi qalalar men maida bekinister Kerei men Jánibek sultandardyń qaramaǵynda bolsa kerek,»-dep jazady Qazaqstan tarihy.( Qazaqstan tarihy, Bes tomdyq, II tom. Almaty, «Atamura» 2010j)
Urys han urpaǵy Jánibek sultannyń ulysyna qaraǵan Sozaq qalasy, keiinnen Qazaq handyǵy qurylǵan soń da, Qazaq handyǵy quramyna birden kirgen sekildi.
Shyǵys Deshti Qypshaqqa bilik etýdi maqsat etken Qazaq handyǵy, 1468 jyly Ábilqaiyr han ólgen soń, Ábilqaiyr handyǵynyń álsiregen tusyn utymdy paidalanyp, Qarataýdyń soltústigindegi Sozaq qalasy men birshama maida bekinisterdi ózderine qaratyp alady. Qazaq handyǵynyń alǵashqy dáýirindegi osy kezeń týraly Qazaqstan tarihy: «1470 jyldyń qysyna karai qazaq ámirshileri Túrkistanda (bul jerde Túrkistan aimaǵy týraly aitylyp otyr) edáýir ilgeri basty. Jánibek hannyń úlken uly Mahmýd sultan Qarataý etegindegi Sozaqty aldy. Basqa bir uly Erenshi sultan Saýrandy ielendi, endi Kerei hannyń ózi Túrkistanǵa jaqyndap keldi. Qarataýdyń ońtústigindegi qazaqtardyń is - qimylynyń jandanýy Muhammed Shaibanidi Maýranahrǵa Temir urpaqtarynyń qol astyna shuǵyl túrde ketýge májbúr etti, dei kele, Syr óńirine jasalǵan alǵashqy shabýyldyń nátijesinde qazaq ámirshileri ózderine Saýran men Sozaqty bekitip aldy,»-dep atap kórsetedi. (Qazaqstan tarihy. Bes tomdyq. II tom «Atamura» 2010j) Syr óńiriniń jaiylymdary men Túrkistan aimaǵyndaǵy qalalar úshin Qazaq handyǵy men Ábilqaiyr hannyń nemeresi Muhammed Shaibani arasyndaǵy kúres, Muhammed Shaibanidiń burynǵy Ábilqaiyr handyǵyn qalpyna keltire almaýy jáne Joshy urpaqtarynyń túrli tarmaqtarynyń shyǵys Deshti Qypshaqtaǵy kóshpeli jáne jartylai kóshpeli ózbekterge óz biligin júrgizýge dámelenýi, osy aimaqtaǵy etnikalyq jáne saiasi protsestiń jyldamdaýyna áseri mol boldy.
Tarihtyń osy tusynda, qazaq dalasyndaǵy burynǵy «Kóshpendi ózbekter» men «Otyryqshy ózbekter» sharýashylyq júrgizý ádisterine qarai eki bólikke bólinip, «qazaqtar» men «ózbekter» bolyp bir-birinen alystai berdi.
Bir sózben aitqanda, XV ǵasyrdyń sońǵy shireginde, tarih sahnasyna qazaq halqynyń shyǵýyna bailanysty, burynǵy «Kóshpeli ózbekter» memleketindegi «kóshpeli ózbekter» men «otyryqshy ózbekter» «qazaq» jáne «ózbek» bolyp eki túrli etnosqa bólinip, eki túrli sharýashylyq júgizý formasyn tańdap, salt dástúr men etnikalyq aiyrmashylyqtary barǵan saiyn tereńdei berdi.
Túrkistan aimaǵyndaǵy qalalar úshin bolǵan soǵysta, Qazaq handyǵynyń serpindi qimyly, Muhammed Shaibanidi Buharaǵa qashyp ketýge májbúr etedi.
Eki jyldan soń Temir urpaqtarynan áskeri kómek alǵan Muhammed Shaibani Túrkistan ólkesindegi Arkók,Syǵanaq sekildi qalalardy basyp alady. Syǵanaqqa arqa tirep, óz yqpalyn kúsheitkisi kelgen Muhammed Shaibani, Qarataýdyń soltústigindegi Sozaq qalasyn basyp alýǵa attanady. Orta ǵasyrlyq tarihi eńbek «Tavarih – i gýzida-ii nýsrat-namada»,Sozaq qalasy úshin bolǵan Muhammed Shaibani men Qazaq áskeri arasyndaǵy dál osy shaiqas týraly: «Muhammed Shaibani men Qazaq áskerleriniń arasyndaǵy shaiqas, Qarataý taýynyń Soǵunlyq asýynda ótti. Shaiqasta Jánibek hannyń uly, Sozaq qalasynyń ámirshisi Mahmýd sultan qaza tapsa da, Muhammed Shaibani jeńiliske ushyrady,» - dep jazady. Bul tarihi eńbektegi «Soǵunlyq» asýy, qazirgi Sozaq aýyldyq ákimshiligi teritoriiasyna qarasty Sýyndyq asýy ekenin oqýshy qaýymnyń bile ketkenin jón dep esepteimiz.
Sýyndyq asýynda ótken osy shaiqas týraly Muhammed Shaibanidiń jeke tarihshy – shejireshisi, Kamal ad-din Áli Binai óziniń «Shaibani – name» atty orta ǵasyrlyq eńbeginde, Muhammed Shaibani handy qansha kóterip maqtaǵanymen, Shaibani han Sozaqty basyp aldy dep jaza almai, «Sozaq bekinisin alýǵa Shaibani han áreket jasamady, ol kóp olja túsirip, Syǵanaqqa qaityp oraldy,»-dep, tarihi faktini burmalap jazǵanyn tarihshy ǵalymdar bir aýyzdan atap ótedi.
Óziniń hanyn maqtap, tarihi faktyny burmalap jazý orta ǵasyrdaǵy handardyń jeke tarihshy – shejireshileriniń kóbine tán úirenshikti ádet bolǵanyn L.N.Gýmilev, E.Hare – Davan sekildi tarihshydar óz eńbekterinde jazyp kórsetkeni belgili.
Sýyndyq asýyndaǵy jeńilisten soń, Muhammed Shaibani han Túrkistan aimaǵynan ketýge májbúr bolǵan. «Shaibani – nameniń» jazýy boiynsha ol Mańǵystaýǵa, al «Tavarih – i gýzida – ii nýsrat namedegi» derekter boiynsha ol Horezmge ketken.
XV ǵasyrdyń aiaǵyna qarai uzaq ýaqyt kúrestiń nátijesinde, Qazaq handyǵy men Shaibani han arasyndaǵy kelisim shart boiynsha Otyrar, Iasy, Arkók, Bozkent qalalary men Túrkistan aimaǵynyń bir bóligi Ábilqaiyr hannyń nemeresi Muhammed Shaibani hanǵa qarady da, Syǵanaq, Saýran,Sozaq qalalary men Túrkistan aimaǵynyń soltústik bóligi Qazaq handyǵynyń quramynda qaldy.
Al, Tashkent pen Sairam qalalary Moǵolstan handyǵynyń quramyna kirdi. Qazaq handyǵy nyǵaiyp, el ishinde az ýaqytqa beibitshilik ornaǵandai bolady.
Úsh júzge bólinip, «qazaq» degen ataýǵa ie bolǵan, tili,dini,ádet – ǵurpy men sharýashylyq júrgizý formasy birdei, kóshpeli túrki taipalarynan quralǵan Qazaq handyǵy tarihynyń alǵashqy dáýiri, XV ǵasyrdyń aiaǵyna qarai osylai aiaqtaldy.
Alda qazaq halqyn tarihtyń san - qily synaqtary kútip tur edi...
Endi, Qazaqstannyń kóne shahary Sozaq qalasy týraly birer sóz.
Tarihshy ǵalymdarymyz Á.Marǵulan, K.Baipaqov, L.B.Erzakovich, Z.Akishov, A.N.Bernshtam sekildi belgili tarihshy ǵalymdardyń arheologiialyq zertteý jumystary boiynsha jazylǵan ǵylymi eńbekterindegi pikirlerge qaraǵanda, Sozaq qalasy Qarataýdyń soltústigindegi kerýen jolynyń boiynda H ǵasyrlarda paida bolǵan.
Orta ǵasyrlyq eńbekter – tarihi derek kózderiniń barlyǵynda derlik, Sozaq qalasynyń aty atalady.Solardyń biri, orta ǵasyrlyq tarihi eńbek Rýzbihan Isfahanidiń «Mihman – name – ii – Býhara» eńbeginde: «Túrkistan aimaǵynda otyz qala bar, sonyń biri – Sozaq qalasy,»-dep atap jazady.
Sozaq qalasynyń tarihy XIII-XV ǵasyrlardaǵy Qazaqstan territoriiasyndaǵy «Aq Orda», «Ábilqaiyr handyǵy», «Qazaq handyǵy» sekildi memleketterdiń tarihymen ǵana emes, ultymyzdyń qalyptasyp, birigý tarihymen de tyǵyz bailanysty.
Qazaq ádebietiniń zor tabysy, ultymyzdyń bes júz jyldyq tarihyn kórkem beinelegen, tarihi – trilogiia «Kóshpendilerdiń» avtory I.Esenberlinniń jazýynsha, Sozaqta qazaqtyń eki hany – Ábilqaiyr men Jánibek han jerlengen.
Al, keibir qazaq tarihyna qyzyǵýshy áýesqoi oqyrman – zertteýshilerimiz: «Joq, Iliias Esenberlinniń jazýynsha, Jánibek han Sozaqta emes, Jýantóbede jerlengen,»-deidi.
Osy bir oqyrmandar talasy arakidik baspasóz betterinde de kórinip qalyp júr.
Oqyrmandardyń bul pikir talasy týraly bizdiń aitpaǵymyz mynaý: Kórkem shyǵarma esh ýaqytta tarihi dokýment bola almaidy.
I.Esenberlinniń «Kóshpendiler» trilogiiasyn qansha jerden tarihi shyǵarma desek te, ol – jazbaádebiet úlgisindegi kórkem shyǵarma.
Al, kórkem shyǵarma, taǵy da qaitalaimyz, tarihi dokýment emes, ol – jazýshy qiialynyń jemisi.
Desek te, I.Esenberlinniń «Kóshpendileri», bul – orta ǵasyrlyq tarihi eńbekterge negizdele jazylǵan, kórkemdik sapasy asa joǵary, tarihi shyǵarma ekendigin moiyndaýymyz kerek.Jazýshy «Kóshpendiler» trilogiiasyn jazarda orta ǵasyrlyq derek kózderi , tarihi eńbekterdiń barlyǵynyń derlik túpnusqasymen tanysyp, tarihi kórkem shyǵarmasyn jazýǵa úlken daiarlyqpen kelgeni kózge birden kórinedi.
Sozaqta jerlengen eki han týraly oqyrmandardy jańylystyryp júrgen bir másele bar. Ol týraly shamaly keiindeý.Al, ázirge jazýshy I.Esenberlinniń ózine sóz bereiik. «Kóshpendilerden» úzindi: «Kenet taǵy bir habar jetti.Qyryq jyldai búkil Dáshti Qypshaq, Maýrenahr, Qorasandy titirkentken Ábilqaiyr han o dúniege sapar shegipti. Zirik taldai sarǵaia bastaǵan denesin ystyq kúnge buzylyp ketpesin dep, Bahtiiar bahadúr men Qarashyń batyr, bal toltyrǵan alty qulash astaýǵa sap, Sozaq medinasyna alyp kelipti.Bul shahar qazaqtardyń qolynda bolsa da, ólimge daýa bar ma, altyn syrmen atyn jazyp, arnaýly qara mármár taspen mazar oiyp, qurmettep jerlepti(Kóshpendiler. Tarihi trilogiia, 204-bet, Almaty «I.Esenberlin atyndaǵy qor» - 2002 jyl)
Ary qarai oqiyq: «Jánibektiń denesin aq kigizge orap, aq túiege artyp, ekinshi balasy Mahmýt bilep turǵan Sozaqqa bettedi. Qaiǵyly el kúńirene kúrsinip, alǵashqy hannyń biri, Jánibekti ardaqtap aqyrǵy saparyna shyǵaryp saldy. Ábilqaiyr jatqan Jýantóbedegi kók kúmbezdi mazardyń janynda taǵy bir saltanatty altyn aily mazar paida boldy. Tiri júrgenderinde búkil Dáshti Qypshaqtyń keń dalasyna syimaǵan qos tarlan, endi on sharshy qulash jerge qatarlasa kómildi.(Kóshpendiler. Tarihi trilogiia, 216-bet, Almaty «I.Esenberlin atyndaǵy qor» - 2002 jyl)
Baiqap otyrǵandaryńyzdai, I.Esenberlinniń jazýy boiynsha ekeýi de Sozaq shaharyna jerlengen. Biraq, kóptegen oqyrman I.Esenberlinniń «Kóshpendileri» boiynsha, Jánibek han men Ábilqaiyr han qatar jerlengen Sozaq shaharyndaǵy Jýantóbeni, Sozaq aýdanynyń, «Kókshe» qumyndaǵy burynǵy «Jýantóbe» keńsharynyń nómiri tórtinshi fermasynyń qystaýyndaǵy Jýantóbemen shatastyrady. Jazýshynyń sýretteýi boiynsha, sol kezdegi Sozaq shaharynda Jýantóbe degen tóbe bolǵan. Sol tóbede qazaqtyń eki hany qatar jerlengen.
Jazýshy, tárbielik máni bar astarly oi úshin, tirisinde qazaqtyń keń dalasyna syimaǵan eki handy, bir tóbege qatar jerlegen sekildi. Filosofiialyq oiy men tárbielik máni asa joǵary óte sátti shyqqan kórkemdik sheshim! Biraq, bul tarihi qujat emes. «Kóshpendiler» tarihi trilogiiasy boiynsha , Jánibek handy ekinishi balasy Mahmýt sultan bilep turǵan Sozaq shaharyna jerleidi.
Orta ǵasyrlyq tarihi eńbekter «Tavarih-i gýzide-ii nýsrat-name» men Kamal ad-din Ali Binai jazǵan «Shaibani namede» Jánibek hannyń kezinde de Jánibekten soń han bolǵan Buryndyq hannyń tusynda da, Sozaq qalasyn Jánibek hannyń balasy Mahmýt sultan bilegenin bir aýyzdan qosyla jazdady.
Aita ketetin taǵy bir másele, orta ǵasyrlyq tarihi eńbek Ábilqaiyr hannyń jeke tarihshy – shejireshisi Masýd Kýhistani jazǵan «Tarih-i Abýl-hair-hani» eńbeginde Ábilqaiyr han Syǵanaqta jerlengen dese, taǵy da bir orta ǵasyrlyq eńbek «Tarih-i Kipchak-hanidiń» jazýy boiynsha Ábilqaiyr han Sozaqta jerlengen deidi.
Múmkin, jazýshy «Tarih-i Kipchak-hanidegi» derek boiynsha Ábilqaiyr handy Sozaqta jerledi dep jazǵan shyǵar.Ábilqaiyr hannyń qaida jerlengeni týraly derekti, menimshe áli de bolsa zettei túsý qajet.
Al, Jánibek hanǵa keletin bolsaq, menińshe ol Sozaqta jerlengen siiaqty. Olai deitinim, sol kezdegi Sozaq qalasy Qazaq handyǵynyń basty tirek qalasy, qazirgi tilmen aitqanda astanasy bolyp turǵan Sozaq qalasyn Jánibek hannyń ekinshi balasy Mahmýt sultannyń ózi basqaryp, qalanyń ámirshisi bolýy, Qazaq handyǵy úshin Sozaq qalasynyń qandai mańyzǵa ie bolǵandyǵyn bildirse kerek. Qalai desek te, sol kezdegi Sozaq qalasynyń ámirshisi, Jánibek hannyń balasy Mahmýt sultannyń bolǵany anyq. Bul derekti orta ǵasyrlyq tarihi eńbekter «Shaibani – namede», «Tavarih gýzide-ii nýsrat-name» de rastaidy.Alashtyń ardaqty hany, bilgirligi men ádileti úshin halyq arasynda «Áz Jánibek» atanǵan Jánibek handy, balasy, Sozaq qalasynyń ámirshisi, Mahmýt sultan ózi basqaryp turǵan, sol kezdegi qazaq handyǵynyń tiregi bolǵan, orta ǵasyrlyq damyǵan qala Sozaqta jerlemegende, qai jerde jerleýi múmkin?!
Tarihi derekter men logikalyq júiege súienip aitar bolsaq, Jánibek han Sozaq qalasyna jerlengen dep tujyrym jasaýǵa tolyq negiz bar. Basqasha qalai bolýy múmkin?!Qazirgi Sozaq aýlynyń ishindegi eski qalanyń ornynda «Han mazary», «Býra han» degen ataýlar búgingi kúnge deiin saqtalyp otyr. Jánibek handy biz sol, qazaqtar «Han mazary», ózbekter «Býra han» dep ataityn Sozaq shaharyndaǵy eski qalanyń ornynda jerlengen dep oilaimyz.
Bizdiń aitaiyn degenimiz, Qazaqstan tarihy men orta ǵasyrlyq tarihi derek kózderiniń barlyǵy da Qazaq handyǵynyń alǵashqy dáýirinde, Qazaq handyǵy kúsheiip, Dáshti Qypshaq pen Syr boiyndaǵy qalalardy ózine qaratqanǵa deiingi ýaqytta, iaǵni 1465 jyl men 1510-20 jyldarǵa deiin jarty ǵasyrdan astam ýaqyt (bul az ýaqyt emes) Qazaq handyǵynyń tirek qalasy – Sozaq shahary bolǵandyǵyn biraýyzdan moiyndaidy.
Sondyqtan da bolý kerek, ǵulama ǵalym, tarihymyzdyń abyz aqsaqaly,akademik Á.H.Marǵulan: «Qarataýdyń soltústik bókterinde, qazirgi Sozaq poselkasynyń janynda, sol attas qala bar. Ol qazaq jerin birlestirýdiń bastapqy kezeńinde, Qazaq handarynyń tiregi bolǵan,»-degen sózinde tuńǵiyq tereń tarihi syr jatqan sekildi.
Orta ǵasyrlyq tarihqa orta ǵasyrlyq kózqaraspen qaraý kerek, sonda ǵana bizdiń tarihi tanymymyz tereńdeidi. Sol kezdegi otyryqshy mádeniet pen kóshpendi mádenietti qatar ustaǵan Qazaq memleketi úshin «astana» degen túsinik bolmaýy da múmkin. Tipten sol «astana» degen sózdiń ózi de kúndelikti qoldanysta bolmaǵan shyǵar.
Biraq, turǵylyqty halqy bar meshiti men dini oqý oryndary, kóshpendi taipalardyń kúndelikti turmys qajetin óteitin shaǵyn kásiporyndary men saýda ortalyqtary bar, jaz jailaýǵa shyǵatyn qazaq handarynyń alty ai qysta ornyǵyp otyryp memleket máselelerin sheshetin, Qazaq handyǵynyń tirek qalalary bolǵandyǵy aidan anyq. Bul – qajettilikten týǵan tarihi jaǵdai bolatyn. Sondyqtan da Qazaq handyǵynyń alǵashqy dáýirinde, Sozaq qalasynyń qazaq memleketiniń tirek qalasy bolǵandyǵy aqiqat dúnie! Biraq sol tirek qala «astana» dep ataldy ma, «ortalyq qala» dep ataldy ma, ol mańyzdy emes.
Mańyzdysy, Qazaqtyń ulttyq memleketi – Qazaq handyǵy qurylyp , ómir súrýin bastady. Eń mańyzdysy osy!
«Bataly eldiń balasy, ataly sózge toqtaǵan,» - degen halqymyzdyń qasietti qaǵidasy boiynsha, Qazaq tarihy ǵylymynyń abyz aqsaqaly,akademik Á.H.Marǵulannyń sózin negizge ala otyryp: «Sozaq – Qazaq handyǵynyń alǵashqy tirek qalasy, astanasy bolǵan,»-degen toqtamǵa biraýyzdan keletin ýaqytymyz jetken sekildi.
Memleket bolǵan jerde onyń astanasy bolady. Bul – tarihi aqiqat!
Al, tarih, bul – ǵylym, ideologiia jáne tárbie quraly!
Tarihyn túgeldegen el ǵana – «Máńgilik el» muratyna jete alady.
Alla sol kúnge jetkizsin! Áýmin!!!
Nurǵali Mahan
O.Q.O
Sozaq aýdany
Ult portaly
