تاريحىمىزعا كٶز جٸبەرٸپ بارلاي قاراساق , قۇرىلعانىنا 550 جىل تولدى دەپ وتىرعان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتى جٶنٸندە تاريحشىلارىمىزدىڭ پٸكٸرٸ ەر تٷرلٸ.
ا.پ.چۋلوشنيكوۆ «وچەركي پو يستوريي كازاك-كيرگيزسكوگو نارودا» اتتى ەڭبەگٸندە, قازاق حاندىعى XV-XVI عاسىر شەڭبەرٸندە قۇرىلدى دەسە, تاريحشى-عالىم يبراگيموۆ س.ك «ك يستوريي كازاحستانا» ەڭبەگٸندە قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸ XVI عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىندا قالىپتاستى دەيدٸ.
ورتا عاسىرلار تاريحىنىڭ مامانى, تاريحشى عالىمدار ت.ي.سۋلتانوۆ جەنە س.گ.كلياشتورنىي «كازاحستان, لەتوپيس ترەح تىسياچەلەتيي» ەڭبەگٸنٸڭ «و پەرۆوم كازاحسكوم گوسۋدارستۆە» بٶلٸمٸندە: «قازاق حاندىعى بٸر مەزگٸلدە جٷزەگە اساتىن اكتى ەمەس,»- دەي كەلٸپ, قازاق حاندىعى XVعاسىردىڭ 70 جىلدارىندا قۇرىلدى دەيدٸ.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قالام تارتقان جەرلەس اقىنىمىز جارىلقاسىن بورانباەۆ: «بٸز دە, ت.ي.سۋلتانوۆتىڭ دەلەل دەرەگٸن نەگٸزگە الا وتىرىپ, قازاق حاندىعى 1458 جىلدىڭ كٷزٸندە قۇرىلعان دەپ جازعان ەدٸك,» - دەپ جازادى ٶزٸنٸڭ «قازاق حاندىعى سوزاقتا, شۋ بويىندا قۇرىلعان,» - دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگٸندە. (مولشىلىق ٷشٸن №3 (7021) 22 قاڭتار, 1998 جىل)
ماقالا اۆتورى ج.بورانباەۆ بۇل جەردە ت.ي.سۋلتانوۆتىڭ 1982 جىلى موسكۆا قالاسىندا باسىلىپ شىققان «كوچەۆىە پلەمەنا پرياراليا ۆ XV-XVII ۆەكاح» دەگەن ەڭبەگٸن نەگٸزگە العانىن اتاپ كٶرسەتەدٸ. تاريحشى عالىم-ارحەولوگ مادييار ەلەۋوۆ «شۋ ٶڭٸرٸ: اڭىز بەن تاريح» (الماتى, «قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ» 1996ج) اتتى عىلىمي ەڭبەگٸندە قازاق حاندىعى شۋ ٶڭٸرٸندە قوي جىلى قۇرىلدى دەيدٸ. قازاقشا جىل ساناۋدىڭ 12 جىلدا بٸر رەت قايتالانىپ كەلەتٸنٸن ەسكەرسەك, م.ەلەۋوۆ جازعان قوي جىلى 1456 جىلعا تۋرا كەلەدٸ ەكەن.
قازاق حاندىعىنىڭ قاشان, قاي جەردە قۇرىلعاندىعى جٶنٸندە ناقتى دەرەك بەرەتٸن, 1554-56 جىلدارى جازىلعان ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەك مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ «تاريح-ي راشيديٸندە»: «سول ۋاقىتتا دەشتٸ قىپشاقتى ەبٸلحايىر حان بيلەدٸ. ول جوشى ەۋلەتٸنەن شىققان سۇلتانداردى كٶپ مازالاپ جەنٸبەك حان مەن كەرەي حان ودان موعولستانعا قاششىپ كەتتٸ. ەسەن-بۇعا حان ولاردى شىن ىقىلاسىمەن قارسى الىپ, موعولستاننىڭ باتىس شەبٸن قۇرايتىن شۋ جەنە قوزىباسى القابىن بەرەدٸ. ولار بۇل جاقتا جاقسى جايعاسىپ العان كەزدە, ەبٸلقايىر ٶلگەن سوڭ, ٶزبەك ۇلىسى بۇزىلىپ سالا بەردٸ: وندا ٷلكەن-ٷلكەن شاتاقتار باستالدى. ونىڭ قول استىنداعىلاردىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ كەرەي حان مەن جەنٸبەك حانعا كٶشٸپ كەتتٸ, سٶيتٸپ ولاردىڭ تٶڭٸرەگٸنە جينالعانداردىڭ سانى ەكٸ جٷز مىڭ ادامعا جەتتٸ. ولار ەندٸ ٶزبەكتەر-قازاقتار (ٶزبەك-قازاق) دەپ اتالاتىن بولدى.
قازاق سۇلتاندارىنىڭ بيلٸگٸ سەگٸز جٷز جەتپٸسٸنشٸ جىلداردان باستالدى, بەرٸن دە بٸر اللا بٸلەدٸ.» - دەپ جازىلدى.
قازاق حاندىعى 1465-66 جىلدارى قۇرىلدى دەگەن «تاريح-ي راشيديدەگٸ» دەرەككە س.گ.كلياشتورنىي , ت.ي.سۋلتانوۆ, س.يبراگيموۆ سەكٸلدٸ عالىمدار سەنٸمسٸزدٸك كٶرسەتٸپ كٷدٸكپەن قاراسا, ورىس تاريحشىسى ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ٶزٸنٸڭ «يسسلەدوۆانيە و كاسيموۆسكيح تسارياح ي تسارەۆيچاح» دەگەن ەڭبەگٸندە « تاريح-ي راشيديدەگٸ» قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جٶنٸندەگٸ تاريحي ماعلۇماتتارعا قالتىقسىز سەنۋدٸ ۇسىنعان.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جٶنٸندەگٸ ەر تٷرلٸ پٸكٸرلەردٸ تالداپ سارالاي كەلە, «تاريح-ي راشيديدەگٸ» دەرەك دۇرىس-اۋ, دەپ ويلايمىز.سەبەبٸ, «تاريح-ي راشيدي» اۆتورى م.ح.دۋلاتي كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ ەبٸلقايىر حاننان بٶلٸنە كٶشۋ سەبەپتەرٸن جەنە داتالى ۋاقىتىن انىق كٶرسەتەدٸ. باسقا بٸردە بٸر تاريحشى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلىن ناقتى كٶرسەتە الماعان.
عىلىم-ەڭ بٸرٸنشٸ دەلەل مەن دەيەك, سودان سوڭ لوگيكا,-دەگەن تۇجىرىم بويىنشا, زەردەلەي وتىرىپ سارالاساق, ەبٸلقايىر حاننىڭ جەكە تاريحشى – شەجٸرەشٸسٸ «تاريح-ابۋل-حايىر-نامەنٸڭ» اۆتورىنىڭ جازۋى بويىنشا, ەبٸلقايىر حان 1468 جىلى قايتىس بولعان.
بۇل ناقتى تاريحي دەرەك! سەبەبٸ, ونى ەبٸلقايىر حاننىڭ جەكە شەجٸرەشٸ-تاريحشىسى جازىپ وتىر.
ال, ەندٸ كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەرٸمٸز جازىپ جٷرگەندەي, قازاق حاندىعى 1456 جىلى قۇرىلعان بولسا, وندا كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار ەبٸلقايىر حاندىعىنان جوبامەن, ەڭ كەم دەگەندە 1455-56 جىلدارى بٶلٸنگەن بولىپ شىعادى.
1456 جىل مەن ەبٸلقايىر حان قايتىس بولعان 1468 جىلدىڭ اراسى تۋرا سەگٸز جىل! بيلٸك ٷشٸن بولاتىن ساياسي كٷرەستە, سەگٸز جىل تىم ۇزاق ۋاقىت.
ەبٸلقايىر حان, تاق تالاسىنداعى ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ اتا جاۋى كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ كٷش جيناۋىنا تىم كٶپ ۋاقىت بەرمەسە كەرەك.
دەسەك تە, مىنا جەيتتٸ ەستەن شىعارماعان جٶن. ول: مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ «تاريح-ي راشيديننەن» جيىرما-وتىز جىل بۇرىن, ورتا عاسىرلىق تاريحشىلار جازعان عىلىمي ەڭبەكتەر, تاريحي دەرەك كٶزدەرٸ, كامال اد-دين ەلي بينايدىڭ «تاۆاريح-ي گۋزيدا-يي نۋسرات –نامە», «شايباني-نامە», شاديدٸڭ «فاتح-نامە», رۋزبيحان يسفاحانيدٸڭ «ميحمان-نامە-يي بۋحارا» (بۋحارا قوناعىنىڭ جازبالارى) ەڭبەكتەرٸندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جٶنٸندە ناقتى تاريحي داتانى ايتپاسا دا جەنٸبەك پەن كەرەي حانداردىڭ اتتارى اتالىپ, «تاريح-ي راشيديدە» كەلتٸرٸلگەندەي, قازاق حاندىعىنىڭ باسقا جەردە ەمەس, باتىس جەتٸسۋدا ياعني شۋ مەن تالاس القاپتارىندا ٸرگەسٸ قالانعانى تۋرالى ماعلۇماتتى تٸكەلەي نەمەسە جاناما تٷردە راستايدى.
قالاي دەسەك تە, عۇلاما عالىم ەلكەي مارعۇلاننىڭ ٶزٸ « قازاقتىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى» دەپ مويىنداعان ورتا عاسىرلىق عالىم مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەلەمگە ەيگٸلٸ ەڭبەگٸندە جازىلعان: «قازاق سۇلتاندارىنىڭ بيلٸگٸ سەگٸز جٷز جەتپٸسٸنشٸ جىلداردان (قازٸرگٸ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1465-1466 جىلدار) باستالادى,» - دەگەن پٸكٸردٸ نەگٸزگٸ دەرەك كٶزٸ رەتٸندە رەسمي مويىنداعان «قازاقستان تاريحى» عىلىمى: «1465-66 جىلدارى ەبٸلقايىر حاندىعىنان بٶلٸنگەن كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار جەتٸسۋدٸڭ باتىسىنداعى قوزىباسى مەن شۋ دەگەن ٶڭٸرگە كەلٸپ قونىستاندى. ولاردىڭ سانى ەكٸ جٷز مىڭ ادامعا جەتكەن.قونىس اۋدارىپ كەلگەندەر, 1465-66 جىلدارى جاسى ٷلكەن كەرەيدٸ اق كيگٸزگە وتىرعىزىپ حان سايلاپ, قازاق حاندىعىن قۇردى,»-دەپ جازسا(س.جولداسبەكوۆ, «قازاقستان تاريحى» وقۋلىق, الماتى, «مەكتەپ» 2010 ج)
وسى ۋاقىت – حيجرانىڭ 870 جىلى – بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 1465-66 جىلدارى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتى رەتٸندە الىنعان,-دەپ جازادى ش.ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى مەن ە.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى قۇراستىرعان «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىق كٸتابى.( «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىق,II توم, «اتامۇرا» 2010ج )
سونىمەن, 2010 جىلى «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعى مەن 2010 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان شىققان «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىعىنداعى دەرەككە سٷيەنە وتىرىپ ايتارىمىز: قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جٶنٸندەگٸ تٷرلٸ عىلىمي ەڭبەكتەردەگٸ ەر تٷرلٸ تاريحي دەرەكتەردٸ سارالاپ, سالىستىرا زەرتتەگەن قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى, ارحەولوگييا ينستيتۋتىمەن بٸرٸگە وتىرىپ, قازاق حاندىعى 1465-66 جىلدارى قۇرىلدى دەگەن مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ «تاريح-ي راشيديٸندەگٸ» تاريحي دەرەكتٸ رەسمي تٷردە بەكٸتتٸ دەگەن توقتامعا كەلەمٸز.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جٶنٸندە ايتقاندا ەبٸلقايىر حاندىعىنا توقتالماي كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. 1428-1468 جىلدار اراسىندا ٶمٸر سٷرگەن ەبٸلقايىر مەملەكەتٸ, تاريحي ەدەبيەتتەردە «كٶشپەندٸ ٶزبەكتەر مەملەكەتٸ», « ەبٸلقايىر حاندىعى» كەيدە «كٶك وردا» دەپ تە اتالادى.(احمەدوۆ.ب.ا. گوسۋدارستۆو كوچەۆىح ۋزبەكوۆ)XV عاسىردىڭ 20 جىلدارىندا اق وردانىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى جوشى ەۋلەتٸنٸڭ اراسىندا بيلٸك ٷشٸن تاق تالاسى باستالادى. اق وردا ەلسٸرەگەن كەزدەگٸ تەۋەلسٸز يەلٸكتەردٸڭ قوجالارى, ٸرٸ فەودالداردىڭ قولداۋىنا سٷيەنگەن ەبٸلقايىر – 1428 جىلى حان سايلانادى.
ەبٸلقايىر – جوشى حاننىڭ بەسٸنشٸ بالاسى شايباني حاننىڭ ۇرپاعى. اق وردا حاندىعىنىڭ ورنىنا پايدا بولعان ەبٸلقايىر حاندىعىنىڭ تەرريتوريياسى – باتىسىندا – جايىق, شىعىسىندا – بالقاش, وڭتٷستٸگٸ – ارال تەڭٸزٸ جەنە سىردارييانىڭ تٶمەنگٸ اعىسى. سولتٷستٸگٸ – توبىل جەنە ەرتٸس ٶزەندەرٸنٸڭ ورتا سالاسىن قامتىدى. بۇل تەرريتورييا كەيدە «دەشتٸ قىپشاق» دالاسى دەپ تە اتالاتىن. وسى «دەشتٸ قىپشاق» دالاسى گەوگرافييالىق اۋماق رەتٸندە باتىس جەنە شىعىس «دەشتٸ قىپشاق» دالاسى بولىپ ەكٸگە بٶلٸنگەن. «دەشتٸ قىپشاق» دالاسىنان سىردارييانىڭ وڭتٷستٸگٸ ماۋرەناحر ٶلكەسٸنە قاراي شەكسٸز بيلٸككە ۇمتىلعان ەبٸلقايىر حان, كٶرشٸ ەلدەرمەن ٷنەمٸ سوعىس ساياساتى ارقىلى سٶيلەسكەن.
1431 جىلى ەبٸلقايىر توقا – تەمٸر ۇرپاقتارىن جەڭەدٸ, سودان كەيٸن باتىي حاننىڭ استاناسى بولعان وردا-بازاردى باعىندىرىپ, ٶزٸنٸڭ استاناسى ەتەدٸ. ەبٸلقايىر حان 1446 جىلى اتباسار ماڭىندا مۇستافا حاندى جەڭٸپ, سىردارييا, قاراتاۋ ايماعىنداعى سىعاناق, اركٶك, سوزاق, اققورعان, ٷزكەنت سەكٸلدٸ ەكونوميكالىق جاعىنان ماڭىزدى قالالاردى باسىپ الادى. بۇل جولى ول سىعاناق قالاسىن ٶزٸنە ورتالىق جاسايدى. قالا توعىز جولدىڭ تورابىندا ساۋداعا ىڭعايلى جەردە ورنالاسقان ەدٸ.
ەبٸلقايىر 1446 جىلى سامارقاندى الىپ, موعول حاندىعىنا شابۋىل جاساي باستايدى. الايدا بۇل كەزدە ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸلگەن سوعىس سەبەبٸنەن تۋىنداعان ەلەۋمەتتٸك – ەكونوميكالىق شيەلەنٸسكە بايلانىستى ەلسٸرەگەن ەبٸلقايىر حاندىعى, 1456-57 جىلدارى سىعاناق قالاسىنىڭ تٷبٸندە ٷز-تەمٸر تايشى باستاعان ويراتتاردان تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلەدٸ. ويراتتاردان جەڭٸلگەن ەبٸلقايىر حان, بۇل ايماقتى تاستاپ دەشتٸ قىپشاق جەرٸنە كەتۋگە مەجبٷر بولادى. وسى تۇستا ەبٸلقايىر حاندىعىنداعى ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسي جاعدايى قاتتى شيەلەنٸسٸپ كەتەدٸ.
ەبٸلقايىردىڭ كٶرشٸ ەلدەردٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە ٷنەمٸ دەرلٸك ارالاسىپ وتىرۋى, مەملەكەت ٸشٸندەگٸ ٸشكٸ ساياسي داعدارىس, ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸلگەن سوعىستار مەن شاپقىنشىلىقتار ەبٸلقايىر حاندىعىن قۇلدىراۋعا جەتكٸزٸپ ەدٸ. مەملەكەتتەگٸ وسى داعدارىستى سەتتٸ پايدالانعان ەبٸلقايىر حاننىڭ ەجەلگٸ ساياسي قارسىلاستارى, ۇرىس حان ۇرپاقتارى كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار ٶزدەرٸنە قاراستى تايپالارمەن بٸرگە ەبٸلقايىرعا قارسى تايپالاردىڭ باسىن قوسىپ, باتىس جەتٸسۋعا, موعول حاندىعىنىڭ تەرريتوريياسىنا قونىس اۋدارادى. بۇل كەزدە ەر تٷرلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى ەلسٸرەپ تۇرعان موعولستان حانى ەسەن – بۇعا (كەيبٸر دەرەكتەردە يسان – بۇعا) ٸشكٸ جىنە سىرتقى جاۋلارىنا قارسى پايدالانۋ ٷشٸن, ەبٸلقايىر حاندىعىنان بٶلٸنە كٶشكەن كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردى قۇشاق جايا قارسى الادى. ولارعا موعولستاننىڭ باتىس ايماعى شۋ بويىنان قونىس بٶلٸپ بەرەدٸ.
ايتا كەتەتٸن بٸر مەسەلە: باتىس جەتٸسۋعا قونىس اۋدارعان كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار موعولستان حاندىعىنا قاشقان ەل سيياقتى ەمەس, كٶشكەن ەل سەكٸلدٸ بولىپ بارعانىن تاريحي دەرەك كٶزدەرٸ بٸر اۋىزدان اتاپ ٶتەدٸ.
تاريحتىڭ وسى كەزەڭٸندە كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار مەن موعولستان حانى ەسەن – بۇعانىڭ جاۋى ورتاق ەدٸ. ول – ەبٸلقايىر حان بولاتىن. «جاۋىمنىڭ جاۋى – مەنٸڭ دوسىم», قاعيداسىن ۇستانعان كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار باستاعان قازاق تايپالارىنىڭ وڭتٷستٸك جەنە ورتالىق قازاقستاننان باتىس جەتٸسۋعا, شۋ, تالاس القابىنا كٶشٸپ بارۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ:
1.كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندارعا قاراستى قازاق تايپالارىنىڭ سول كەزدەگٸ موعولستان حاندىعىندا ٶمٸر سٷرەتٸن تايپالارمەن ەتنيكالىق جەنە گەنولوگييالىق جاقىندىعى.
2. كەرەي جەنە جەنٸبەك سۇلتاندار مەن موعولستان حانى ەسەن – بۇعانىڭ جاۋىنىڭ ورتاق بولۋى,
3.بۇرىنعى اق وردا حاندىعىنىڭ بيلٸگٸ مەن موعولستاننىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸ يەلەرٸنٸڭ ەرتەدەن بەرگٸ دوستىق قارىم قاتىناسىنىڭ جاقسى بولۋى,
4. فەودالدىق بىتىراڭقى موعولستاننىڭ جەتٸسۋداعى ٶكٸمەت بيلٸگٸن ٶز قولىنا ۇستاپ تۇرا المايتىن ەلسٸزدٸگٸ سەبەپ بولدى.
وسى كەزدە ٶز حاندىعىن نىعايتۋعا تىرىسقان ەبٸلقايىر حان, ٶزٸنە باعىنباي موعول حاندىعىنىڭ جەرٸنە اۋىسىپ كەتكەن كەرەي مەن جەنٸبەككە قارسى جورىققا شىعىپ, الماتى ماڭىنداعى اققىستاۋ دەگەن جەردە قايتىس بولادى. جورىق نەتيجەسٸ اياقتالىپ, حاندىق مٷلدە ەلسٸرەيدٸ. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن ەبٸلقايىر ۇرپاقتارى شىعىس دەشتٸ قىپشاق جەرٸندە بيلٸك جٷرگٸزۋ قۇقىنان مٷلدە ايىرىلادى.
ال, ەندٸ كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندارعا قاراستى رۋ – تايپالاردىڭ ەبٸلقايىر حاندىعىنان بٶلٸنە كٶشۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ تاريحي سەبەپتەرٸنە كەلسەك, ول بٸرنەشەۋ.
بٸرٸنشٸدەن, ەبٸلقايىر حاننىڭ تىنىمسىز جٷرگٸزگەن سوعىس زاردابىنان ەبدەن تيتىقتاعان حاندىقتاعى كٶشپەندٸ ٶزبەكتەردٸڭ كٶشٸ – قون باعىتتارى ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىردى.مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ جايىلىمدىق جەردٸ تيٸمدٸ پايدالانا الماۋى, نەگٸزگٸ كٷنكٶرٸس كٶزٸ تٶرت تٷلٸك مال بولىپ تابىلاتىن كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ ٶسٸپ - ٶركەندەۋٸنە كەرٸ ەسەر ەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە شەكسٸز بيلٸك يەسٸ ەبٸلقايىر حان ٶزٸنە ۇناماي قالعان تايپالاردىڭ اتا قونىستارىن قالاۋىنشا ٶزگەرتە الاتىن ەدٸ. مٸنە, وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى حالىقتىڭ ەبٸلقايىر بيلٸگٸنە دەگەن نارازىلىعى كٷشەيە تٷستٸ. ولار بەيبٸت ٶمٸر, تۇراقتى كەڭ قونىستى اڭسادى.
ەكٸنشٸدەن, XIV-XV عاسىرلاردا ەكونوميكالىق جەنە ساياسي تۇرعىدا ەلسٸرەگەن اق وردا, ودان كەيٸنگٸ ەبٸلقايىر حاندىعىندا, نوعاي ورداسىندا جەنە جەتٸسۋداعى موعولستان مەملەكەتتەرٸندە تٸلٸ, دٸنٸ, پسيحولوگييالىق ويلاۋ جٷيەسٸ, شارۋاشىلىقتى جٷرگٸزۋ ەدٸستەرٸ ورتاق تٷركٸ تايپالاردىڭ بٸر ۇلت, بٸر حالىق بولىپ, بٸرٸگۋ, توپتاسۋ پروتسەسٸ بەلسەندٸ تٷردە جٷرٸپ جاتتى. دەل وسى تاريحي پروتسەس ەبٸلقايىر بيلٸگٸنە نارازى كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ حاندىقتان بٶلٸنە كٶشۋٸنە ىقپال ەتتٸ.
اق وردا مەملەكەتٸنٸڭ ورنىنا پايدا بولعان «كٶشپەندٸ ٶزبەك» مەملەكەتٸنٸڭ حانى ەبٸلقايىر مەن اق وردا حاندىعىنىڭ زاڭدى مۇراگەرلەرٸ, ۇرىس حان ۇرپاقتارى كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ «دەشتٸ قىپشاق» دالاسىنداعى ساياسي بيلٸك ٷشٸن كٷرەسٸ زاڭدى قۇبىلىس ەدٸ.
مٸنە, وسى ەبٸلقايىر حاننىڭ ەجەلگٸ ساياسي قارسىلاستارى, وڭتٷستٸك قازاقستاندى مەكەندەيتٸن كٶشپەندٸ تايپالار اراسىندا ەرەكشە بەدەلگە يە كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار, ەبٸلقايىر حاندىعىنداعى كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ جايىلىمداردى پايدالانۋداعى دەشتٸ قىپشاق دالاسىنداعى بۇرىننان قالىپتاسقان تەرتٸپتٸ قالپىنا كەلتٸرگٸسٸ كەلەتٸن ارماندى – ويلارىن جاقسى ۇعىنىپ,ولارعا تٷسٸنٸستٸكپەن قارادى. ونىڭ ٷستٸنە, وسى تۇستاعى ەبٸلقايىر حاندىعىنداعى كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ, ەتنيكالىق – گەنولوگييالىق تۇرعىداعى تۋىستاس باسقا وردانىڭ تايپالارىمەن بٸر ورتالىقتا, بٸر ۇلت بولىپ بٸرٸككٸسٸ كەلەتٸن مٷددەسٸ مەن پسيحولوگييالىق جاي – كٷيٸن تامىرشىداي دٶپ باسىپ, دەل تانىعان كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندار, حاندىقتاعى ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك داعدارىستى ٶز پايدالارىنا شەبەر پايدالانىپ, جەكە دارا بيلٸك قۇرۋ ٷشٸن, ٶزدەرٸنە قاراستى تايپالارمەن بٸرگە باتىس جەتٸسۋداعى موعولستان حاندىعىنىڭ تەرريتوريياسىنا كٶشٸپ كەتتٸ.
باتىس جەتٸسۋداعى موعول حانى ەسەن – بۇعا بەرگەن قوردايداعى قوزىباسى مەن شۋ ٶڭٸرٸنە قونىستانىپ, جايلاۋى ورتالىق قازاقستانداعى ۇلىتاي ٶڭٸرٸ, قىستاۋى وڭتٷستٸك قازاقستانداعى كٶكشەنٸڭ قۇمى مەن مويىنقۇم بولعان, جاڭا قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى دەۋٸرٸندە, XV عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي العاش قۇرىلعان قازاق مەملەكەتٸنٸڭ الدىندا مىناداي تاريحي مٸندەتتەر تۇردى:
1. كٶشپەندٸ شارۋاشىلىقتىڭ مال جايىلىمدارىن پايدالانۋدا دەشتٸ قىپشاق دالاسىنداعى بۇرىننان قالىپتاسقان تەرتٸپتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ.
2. كەرۋەن جولىنىڭ ٷستٸندەگٸ, تٷركٸستان ٶلكەسٸنٸڭ قالالارى سىعاناق, ساۋران, سوزاق, وتىرار, ياسى سەكٸلدٸ ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە ٷلكەن قالالاردى قازاق حاندىعىنا قاراتۋ,
3. قازاق تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ, قازاقتىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن بٸرٸكتٸرۋ.
كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتاندارعا قاراستى كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ قازاق ەلٸ اتالا باستاۋى دا وسى كەز. «قازاق» ەتنونيمنٸڭ پايدا بولۋى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن تۇسپا – تۇس كەلدٸ دەسەك, بٸرجاقتى ٷستٸرت كەتٸپ اداسامىز. سەبەبٸ, «قازاق» دەگەن سٶز قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيٸنگٸ دەۋٸردە دە قولدانىستا بولعانى بەلگٸلٸ.
كٶپتەگەن عالىمدار «قازاق» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تەگٸن, قازاقستان تەرريتوريياسىندا ب.ز.د VII-IV عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن ساق تايپالارىنىڭ اتىمەن بايلانىستىرۋدى ۇسىنادى. قازاق تاريحىن ارحەولوگييانىڭ قازبا جۇمىستارى ارقىلى كٶپ زەرتتەگەن تاريحشى عالىم ا.ن.بەرشتام «قازاق» سٶزٸ «كاسپا», «كاس» جەنە «ساق» تايپالارىنىڭ بٸرٸگۋٸنەن جاسالدى دەسە, اكادەميك ە.ح.مارعۇلان حازارلار اراسىندا «قازار-ۇع» دەگەن تايپا بولعاندىعىن باسا كٶرسەتٸپ, «قازار – ۇع» سٶزٸ «قاز – ۇع», «قازاق» بولىپ تٷرلەنە ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن عوي, دەگەن عىلىمي بولجام ايتادى.
«ورىس تاريحىنىڭ اتاسى», دەپ مويىندالعان ن.م.كارامازين «يستورييا گوسۋدارستۆو روسسيسكوگو» ەڭبەگٸندە كاۆكازدىڭ سولتٷستٸك باتىسىندا «كازاحييا» ەلٸ تۋرالى مەلٸمەت كەلتٸرسە, X عاسىرداعى اراب تاريحشىسى ەرٸ گەوگروفى ەل – ماسۋديدٸڭ «كيتاب ات – تانبيح ۆا-ل يشراف» دەگەن شىعارماسىندا كۋبان ٶزەنٸنٸڭ جاعالاۋىنداعى كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن «ەل – كاساكييا» دەپ جازادى. نەمٸستٸڭ كٶرنەكتٸ شىعىس تانۋشى عالىمى ي.ماركۆارت «كاساگ» تەرمينٸ ەتنوستىڭ اتاۋىن بٸلدٸرەدٸ دەسە, اۆتورى بەلگٸسٸز پارسى تٸلٸندە ح عاسىردا جازىلعان «حۋدۋد ەل – الام» دەگەن گەوگرافييالىق ەڭبەكتە «كاساگ» سٶزٸ ەتنيكالىق اتاۋ ەمەس, قارا تەڭٸز جاعالاۋىنداعى قالا اتاۋى دەپ جازادى.
بەلگٸلٸ لينگۆيست عالىم ا.ن.سامويلوۆيچ ٶزٸنٸڭ «و سلوۆە «كازاح» دەگەن ەڭبەگٸندە, قازاق دەگەن سٶزدٸڭ پايدا بولۋىن حI عاسىرعا جاتقىزادى.
جازباشا ەدەبيەتتە «قازاق» تەرمينٸ العاش رەت 1245 جىلى مەملٷكتٸك ەگيپەتتەگٸ «اراب – قىپشاق» سٶزدٸگٸندە كەزدەسەدٸ.
وسى عىلىمي دەرەكتەرگە جٷگٸنە وتىرىپ ايتارىمىز, «قازاق» سٶزٸ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنان ەلدە قايدا كٶپ ۋاقىت بۇرىن پايدا بولعان. سەبەبٸ, ەتنونيم مەن مەملەكەت كٶپ جاعدايدا بٸر ۋاقىتتا پايدا بولا بەرمەيدٸ. بۇل عىلىمدا دەلەلدەنگەن اقيقات دٷنيە.
ال, ەندٸ «قازاق» سٶزٸنٸڭ قانداي ماعىنا بەرەتٸنٸنە كەلسەك, «قازاقستان تاريحى» عىلىمى: «تٷركٸ تٸلٸنٸڭ اتاقتى مامانى, اكادەميك ۆ.ۆ.رادلوۆ; قازاق سٶزٸنٸڭ ماعىناسى – تەۋەلسٸز, ەرٸكتٸ ادامدار, - دەپ جازادى. بۇل پٸكٸردٸ عالىم ا.ن.سامويلوۆيچ تە قولداعان.
ال, ش.قۇدايبەردٸۇلى جازىلعان پٸكٸرلەردٸ قولداي كەلٸپ, «قازاق» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى – ٶز الدىنا ەل بولىپ, ەركٸن جٷرگەن حالىق, - دەپ جازسا, تٸل مامانى تەلقوجا جانۇزاقوۆ «قازاق» سٶزٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸگٸ «قاز», «قاس» التاي, ورال, كاۆكاز تاعى باسقا تٷركٸ تٸلدەر توبىندا «ەركٸن», «ەر», «ەر جٸگٸت» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەتٸنٸن دەلەلدەگەن, - دەپ جازادى «قازاقستان تاريحى»,(س.جولداسبەكوۆ. «قازاقستان تاريحى» وقۋلىق «مەكتەپ» 2010ج)
وتاندىق تٷركولوگييا عىلىمىنىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ, اكادەميك ا.ك.قۇرىشجانوۆ ٶزٸنٸڭ «يسسلەدوۆانيە پو لەكسيكە ستاروكىپچاكسكوگو پيسمەننوگو پامياتنيكا حٸٸٸ ۆەكا» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگٸندە «قازاق» سٶزٸنٸڭ «ەركٸن», «كەزبە», «تەۋەلسٸز» دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸن لينگۆيستيكالىق جولمەن, عىلىمي تٷردە تاماشا دەلەلدەگەن.
جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن عالىمدار پٸكٸرٸن قورىتىندىلاي كەلە, بٸرەر سٶزبەن ويىمىزدى تۇجىرىمداساق «قازاق» ەتنونيمٸ «ەركٸن», «ەر», «تەۋەلسٸز», «ەرٸكتٸ ادامدار» دەگەن ماعىنا بەرەتٸن كٶنە تٷركٸ سٶزٸ بولىپ شىعادى.
قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ العاشقى دەۋٸرٸن سٶز ەتكەندە قازاق حالقىن قۇرايتىن ٷش جٷزدٸ, ياعني ۇلى جٷز, ورتا جٷز, كٸشٸ جٷزدەردٸ ايتپاي كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر قازاق «جٷزدەرٸن» ارابتىڭ «دجۋز» - بٸر نەرسەنٸڭ «باستى بٶلٸگٸ», «تارماق», دەگەن سٶزدەرمەن سەيكەستەندٸرەدٸ.قازاق جٷزدەرٸنٸڭ پايدا بولۋى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوق. وسى ۋاقىتقا دەيٸنگٸ زەرتتەۋشٸلەر «جٷز»مەسەلەسٸنٸڭ تولىق, جان – جاقتى زەرتتەلمەگەنٸن مويىنداي وتىرىپ, ٶزٸندٸك قورىتىندىلار جاسايدى.
مەسەلەن, ن.ا.اريستوۆ, گ.ن.پوتانين سەكٸلدٸ زەرتتەۋشٸلەر جٷزدەردٸڭ شىعۋىن حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان اڭىز ەڭگٸمەلەر نەگٸزٸندە تٷسٸندٸرەدٸ. بۇل اۆتورلاردىڭ ايتۋىنشا قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ بٸر ادامنىڭ ٷش بالاسىنان تاراعان.(پوتانين گ.ن. كازاك-كيرگيزسكيە ي التايسكيە پرەدانييا, لەگەندى ي سكازكي. اريستوۆ ن.ا. زامەتكي وب ەتنيچەسكوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي.)
مۇنداي اڭىز ەڭگٸمەلەر سوڭعى كەزدە جارىق كٶرگەن كٶپتەگەن رۋلىق شەجٸرەلەر مەن ەل اراسىندا اۋىزشا ايتىلاتىن ەڭگٸمەلەردە ەلٸ دە كٶپ كەزدەسەدٸ.
مىسالى, ج.بەيسەنبايۇلىنىڭ «قازاق شەجٸرەسٸ» (الماتى, 1994ج) اتتى ەڭبەگٸندە, قازاق دەگەن بٸر ادامنىڭ اقارىس, بەكارىس, جانارىس اتتى ٷش بالاسىنان قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ تارايدى دەپ كٶرسەتٸلەدٸ.
قازاق جٷزدەرٸنٸڭ شىعۋى جٶنٸندەگٸ مۇنداي تۇجىرىمدار, بٷگٸنگٸ ساۋاتتى دا بٸلٸمدٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ عىلىمي سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايتىنى ٶزٸنەن – ٶزٸ تٷسٸنٸكتٸ جاعداي.
قازاق جٷزدەرٸ بٸر ادامنىڭ ٷش بالاسىنان تاراعان دەگەن تۇجىرىمدى بٸز, اڭىز ەڭگٸمەلەرگە نەگٸزدەلگەن توپشىلاۋلار قاتارىنا جاتقىزامىز.
عالىمدار س.ا.امانجولوۆ (ۆوپروسى ديالەكتولوگيي ي يستوريي كازاحسكوگو يازىكا. ا – اتا 1959ج) جەنە گ.م.ەدٸلگەرەەۆتٸڭ (ك يستوري وبرازوۆانييا كازاحسكوگو نارودا ك.ا.ن. «حابارشى» 1951ج) عىلىمي ەڭبەكتەرٸندەگٸ پٸكٸرلەرٸ بويىنشا قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ ەرتە تٷركٸ دەۋٸرٸندە باستالىپ, ح – حٸ عاسىرلاردا اياقتالادى.
ۆ.ۆ.ۆيليامينوۆ – زەرنوۆ, م.كراسوۆسكييلەر قازاق جٷزدەرٸ XV-XVI عاسىرلار شەگٸندە, قازاق حاندىعىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان ٷش ۇلىستىڭ تەرريتوريياسىندا قۇرىلدى دەسە, ش.ۋاليحانوۆ قازاق جٷزدەرٸنٸڭ شىعۋىن التىن وردانىڭ بٶلشەكتەنۋٸمەن بايلانىستىرادى.
ال, ۆ.ۆ.بارتولد گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەرگە ساي, كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايىنان تۋىنداعان,- دەيدٸ.
ي.ۆياتكين جٷزدەردٸڭ پايدا بولۋىنا ەكونوميكالىق جەنە ساياسي جاعدايلار ەسەر ەتكەن دەسە, ت.ي.سۋلتانوۆ قازاق جٷزدەرٸنٸڭ پايدا بولعاندىعى جٶنٸندە ناقتى جازبا دەرەكتەردٸڭ جوقتىعىن مويىنداي وتىرىپ, قازاق جٷزدەرٸ شامامەن XV عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ۇلىستىق جٷيەنٸڭ ورنىندا پايدا بولعان دەگەن بولجام ايتادى.(سۋلتانوۆ ت.ي. «كوچەۆىە پلەمەنا پرياراليا ۆ XV-XVII ۆ.ۆ م.., 1982گ)
قازاق جٷزدەرٸنٸڭ پايدا بولۋى جٶنٸندە عالىمدار اراسىنداعى پٸكٸرلەر ەر تٷرلٸ بولعانىمەن, «جٷز» سٶزٸنٸڭ انىقتاماسى جٶنٸندە عالىمدار اراسىندا تالاس جوق, كەرٸسٸنشە ولار بٸر اۋىزدان ورتاق پٸكٸرگە كەلەدٸ. ول پٸكٸر مىنانداي: «جٷز دەپ – XV-XVI عاسىرلاردا قازاق حاندىعىنىڭ ايماقتىق – ەكٸمشٸلٸك بٶلٸگٸ رەتٸندە قالىپتاسقان تايپالىق – رۋلىق بٸرلەستٸكتەر.(ارعىنباەۆ ح.ل.مۇقانوۆ م.س., ۆوستورگوۆ ۆ.ۆ.قازاق شەجٸرەسٸ حاقىندا. الماتى, 2000گ)
جوعارىدا اتى اتالعان عالىمداردىڭ دەرەكتەرٸ مەن دەلەلٸنە سٷيەنە وتىرىپ, مىناداي توقتامعا كەلەمٸز.ول: قازاق حالقىن قۇرايتىن ٷش جٷز, قازاق شەجٸرەلەرٸندە ايتىلىپ جٷرگەندەي تۋىستىق-گەنولوگييالىق بايلانىس ەمەس, ول – تەرريتورييالىق,ەكٸمشٸلٸك بٶلٸنٸس.
سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن, كٸشٸ جٷزدٸڭ التى اتا ەلٸمنٸڭ بٸر اتاسى – قاراكەسەك رۋى. ال, وسى قاراكەسەك رۋى ورتا جٷزدەگٸ ارعىن تايپاسىنىڭ قۇرامىندا دا بار. ورتالىق قازاقستاننىڭ باتىس بٶلٸگٸن مەكەندەيتٸن قاراكەسەك رۋى گەوگرافييالىق اۋماعى مەن جەر جاپسارىنا قاراي, بٸرازى كٸشٸ جٷز قۇرامىنا كەتٸپ, قالعانى ورتا جٷز قۇرامىندا قالسا كەرەك.
قازاقستان تەرريتوريياسىندا ب.ز.د. ٸٸٸ عاسىر مەن ب.ز. ح عاسىرىندا ٷيسٸن مەملەكەتٸ, ب.ز.د. ٸٸٸ عاسىر مەن ب.ز.VII عاسىرىندا قاڭلى مەملەكەتٸ, حٸ عاسىردا قىپشاق,حٸٸ عاسىردا نايمان,قاڭلى مەملەكەتٸ ٶمٸر سٷرگەنٸ بەلگٸلٸ.تاريحتىڭ ب.ز.ب. ٸٸٸ عاسىرى مەن ب.ز.حٸٸ عاسىر ارالىعىندا ٶمٸر سٷرگەن ٷيسٸن, قاڭلى, قىپشاق, نايمان, كەرەي سەكٸلدٸ تٷركٸ تايپالارىنا «جٷز» دەگەن ۇعىم تٷسٸنٸكسٸز بولسا, ال قازٸرگٸ تاڭدا ٷيسٸن, قاڭلى تايپالارى ۇلى جٷز بٸرلەستٸگٸنە, ال قىپشاق, كەرەي تايپالارى ورتا جٷز بٸرلەستٸگٸنە كٸرەدٸ. وسىدان-اق «جٷزدەردٸڭ» تەرريتورييالىق ەكٸمشٸلٸك بٶلٸنٸس رەتٸندە كەيٸننەن پايدا بولعانى كٶرٸنٸپ تۇر.
ورتا جٷز قۇرامىندا قوڭىرات دەگەن تايپا بار. «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە» ايتىلعانداي تەمۋچين – شىڭعىس حاننىڭ شەشەسٸ ۇلىم, ەيەلٸ بٶرتە قوڭىرات تايپاسىنان ەكەنٸ بەلگٸلٸ.شىڭعىس حان ٶمٸر سٷرگەن حٸٸ-حٸٸٸ عاسىرلاردا «جٷز» دەگەن اتاۋ مٷلدەم تٷسٸنٸكسٸز بولاتىن.
مەنٸڭ ٶز باسىم, قوڭىرات تايپاسى قازٸرگٸ ٶزبەكستان تەريتوريياسىنان باستاپ, موڭعوليياعا دەيٸنگٸ ارالىقتى مەكەندەگەن ەرتەدەن كەلە جاتقان كٶنە تٷركٸ تايپاسى دەپ ەسەپتەيمٸن. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن, قازٸرگٸ سوزاق اۋدانىنىڭ «قاراعۇر» اۋىل ەكٸمشٸلٸگٸنە قاراستى, «راڭ اتا» ەلدٸمەكەنٸندە قوڭىرات تايپاسىنداعى جيەنبەت رۋىنىڭ, قوڭىر شۇناق اتاسىنىڭ ۇرپاقتارى ٶمٸر سٷرەدٸ.
مٸنە, سول «راڭ اتا» اۋىلىندا قايتىس بولعان ادامدى مۇسىلمان رەسٸمٸمەن جانازاسىن شىعارىپ بولعان سوڭ, مەيٸتتٸ جەرگە كٶمبەي, الدىن الا قازىپ دايىندالعان بٶلمەگە, بٷكٸل ەۋلەتٸمەن بٸرگە قاتار جاتقىزىپ, كٶنە تٷركٸ سالتى بويىنشا, «ساعانا» ەدٸسٸمەن جەرلەۋ رەسٸمٸ جالپى بولماسا دا ٸشٸنارا بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ قالعان. تٷركٸ تايپالارىنداعى مەيٸتتٸ جەرلەۋ رەسٸمٸنٸڭ مۇنداي تٷرٸنٸڭ قوڭىرات تايپاسىنىڭ كەيبٸر رۋلارىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ قالۋى, قوڭىراتتاردىڭ كٶنە تٷركٸ تايپاسىنا جاتاتىنىنا دەلەل بولسا كەرەك.
حالقىمىزدىڭ تاريحى – قازاق حالقىن قۇراپ وتىرعان رۋلار مەن تايپالار تاريحىنىڭ جيىنتىعىنان تۇرادى. بۇل – اقيقات دٷنيە!
كەشەگٸ كەڭەس دەۋٸرٸندە «رۋشىل» اتانۋدان قورقىپ, عالىمدارىمىزدىڭ تايپالار مەن رۋلار تاريحىن جان-جاقتى تولىق زەرتتەۋگە مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸ بولمادى. «قازاقستان تاريحى» عىلىمىندا«تايپالىق دەۋٸردٸڭ» زەرتتەلۋٸ كٷنٸبٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ولقى بولىپ تۇرعانى ەشكٸمگە دە جاسىرىن سىر ەمەس.
تاريح – ۇلى قونىس اۋدارۋلاردان تۇرادى. ەر تٷرلٸ تاريحي فاكتورلار مەن سەبەپتەرگە بايلانىستى, بٷتٸن بٸر حالىق تاريح ساحناسىنان جويىلىپ كەتسە, ال كەيبٸر حالىقتار مەن تايپالار ۇساق بٶلشەكتەرگە بٶلٸنٸپ, كەلەسٸ بٸر ٷلكەن تايپالاردىڭ قۇرامىنا كٸرٸپ, سول تايپالاردىڭ ٸشٸنە بٸرجولا سٸڭٸپ كەتٸپ وتىرعان. تاريحتىڭ وسىنداي زاڭدىلىعىن تٷسٸنبەي ادامزاتتىڭ بٷتٸن تاريحىن تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس.
XV عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ٶز الدىنا جەكە مەملەكەت بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق حاندىعىنا سول كەزدە ەلسٸرەپ, بٶلشەكتەنە باستاعان نوعاي ورداسى مەن موعولستان حاندىعى تەرريتوريياسىنان تٸلٸ, دٸنٸ, پسيحولوگيياسى جەنە شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ فورماسى ۇقساس تٷركٸ تايپالارىنىڭ تەۋەلسٸز دە ەركٸن ياعني «قازاق» ەلٸ دەپ اتالعان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەنۋٸ تاريحي زاڭدىلىق ەدٸ.
قازاق حالقىنىڭ تٸلٸ مەن تاريحىن لينگۆيستيكالىق ەدٸسپەن زەرتتەگەن عالىم س.امانجولوۆ رۋلار تاڭبالارىنىڭ باستاپقى جەنە كەيٸنگٸ فورمالارىن سالىستىرا زەرتتەپ, سالىستىرمالى ەدٸسپەن ىستى رۋىنىڭ جەنە تٸلٸك, ويىق رۋلارىنىڭ قاڭلى وداعىنا, نوعايلاردىڭ ماڭعىت جەنە ساڭعىت رۋلارىنىڭ قوڭىرات وداعىنا مٷشە بولعاندىعى تۋرالى قورىتىندىلار جاساعان ەدٸ.(س.امانجولوۆ. ۆوپروسى ديالەكتيكي ي يستوريي كازاحسكوگو ايازىكا)
وسىدان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن عالىم اعامىز س.امانجولوۆ ايتقان پٸكٸردٸڭ جانى بار سەكٸلدٸ. سەبەبٸ, قوڭىرات تايپاسىنىڭ قۇرامىندا ماڭعىتاي, ساڭعىل دەگەن رۋلار بار.قازاق رۋلارىنىڭ تاريحي شەجٸرەسٸندە ولار بەرگٸ ۋاقىتقا دەيٸن قىز الىسپايتىن تۋىسقان رۋلار بولىپ ەسەپتەلٸپ كەلگەن. تاريحي دەرەكتەر بويىنشاXV-XVI عاسىرلاردا قوڭىرات تايپاسى مەن نوعاي ورداسىنىڭ ماڭعىت رۋى سىر بويىن قاتار جايلاعان. قوڭىراتتارمەن تىعىز ەتنيكالىق بايلانىستا بولعان ماڭعىتتار كەيٸننەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەن سوڭ, جاڭا قۇرىلعان قازاق حاندىعىن باسقارۋشى اريستوكراتييا ولاردى بۇرىننان بٸر – بٸرٸن جاقسى بٸلەتٸن ەتنيكالىق توپ رەتٸندە جەنە جەر جاپسارىنىڭ ىڭعايىنا قاراي ماڭعىت پەن ساڭعىتتاردى قوڭىرات وداعىنا ەنگٸزۋٸ ەبدەن مٷمكٸن عوي. قازاق حاندىعىنداعى قوڭىرات تايپاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن نوعاي ورداسىنىڭ ماڭعىت جەنە ساڭعىت رۋلارىنىڭ اتاۋلارى, كٶپ جىلداردان سوڭ تٸلدٸك – لينگۆيستيكالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراپ, «ماڭعىت» اتاۋىنىڭ – «ماڭعىتاي», «ساڭعىت» اتاۋىنىڭ – «ساڭعىل» بولىپ ٶزگەرۋٸ دە ەبدەن مٷمكٸن.
ٶيتكەنٸ, ەر تٷرلٸ تٷركٸ رۋلارىنىڭ بٸرٸگۋٸ ارقىلى پايدا بولعان قازاق حالقىنىڭ تٸلٸ باستاپقى كەزەڭنەن ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ باسقا فورماعا يە بولعانىن بٸز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قالاي دەسەك تە, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تاريحىندا, قازاق حالقىنىڭ بٸر ۇلت بولىپ بٸرٸگۋٸنٸڭ العاشقى دەۋٸرٸندە تٸلٸ, دەستٷرٸ ورتاق تٷركٸ رۋلارىنىڭ - تٷركٸ تايپالىق وداقتارعا بٸرٸگۋٸ تاريحي شىندىق ەدٸ. تاريحي دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك: «قازاق ەلٸنٸڭ تاريحىنداعى ۇلى حانداردىڭ بٸرٸ حاقنازار حان, كٸشٸ جٷزدەگٸ ۇساق جەتٸ رۋدىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, «جەتٸ رۋ» تايپالىق بٸرلەستٸگٸن قۇردى,»-دەپ جازادى «قازاقستان تاريحى» (س.جولداسبەكوۆ. قازاقستان تاريحى. وقۋلىق. «مەكتەپ» 2010)
سول «جەتٸ رۋ» (تاما, تابىن, كەردەرٸ, كەرەيت, جاعالبايلى, رامادان, تەلەۋ) تايپالىق بٸرلەستٸگٸ كٸشٸ جٷز قۇرامىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶمٸر سٷرٸپ وتىر.
جاڭا قۇرىلعان قازاق حاندىعىنداعى ۇلت بولىپ بٸرٸگٸپ,قازاق حالقىن قۇراپ جاتقان ەر تٷرلٸ تٷركٸ تايپالارىمەن بٸرگە سول تايپالاردىڭ قۇرامىنا تەرريتورييالىق جەنە ەكٸمشٸلٸك جولمەن جاڭادان ەنگەن رۋلاردىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ ٶسٸپ ٶركەندەۋٸ مەن سىرتقى جاۋلارىنا تٶتەپ بەرۋٸ ٷشٸن ىنتىماقتى تاتۋلىقتا ٶمٸر سٷرۋٸ تاريحي قاجەتتٸلٸك ەدٸ.
ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاعان ابىز اقساقالدارىمىز بەن داناگٶي ەر ۇلاندارى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى رۋلاردىڭ ىنتىماقتى تاتۋلىق ٶمٸرٸن ارماندادى. سوندىقتان دا اتا - بابالارىمىز قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى ٷش جٷزدٸ, قازاق دەگەن بٸر ادامنىڭ ٷش بالاسىنان تاراعان ۇرپاق,-دەدٸ. ەنشٸ بٶلٸسپەگەن قازاق, بەرٸ بٸر - بٸرٸمەن تۋىسقان باۋىر.
سەبەبٸ, ولار بٸر ادامنىڭ ۇرپاعى,-دەگەن اڭىزدى ولار ويلاپ تاپتى.
اڭىز ەرقاشان دا حالىقتىڭ بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸنەن, قييالىنان تۋادى.
مەملەكەت قۇرىپ, ۇلت بولۋدى ارمانداعان تٸلٸ, دٸنٸ, پسيحولوگيياسى مەن شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ فورمالارى بٸر-بٸرٸنە ۇقساس, اۋىز ەدەبيەتٸ ٶتە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان تٷركٸ تايپالارى بۇل اڭىزعا بٷكٸل بولمىسىمەن سەنٸپ, ساناسىنا سٸڭٸردٸ. بۇل اڭىز عاسىرلار بويى ٶز جەمٸسٸن بەردٸ دە.
ال, دەل قازٸر عاسىرلار بويى ارمانداعان تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ الىپ, ۇلتتىق سانامىز بەن جادىمىز كايتا جاڭعىرىپ جاتقان زاماندا, قازاق اتامىزدىڭ اقارىس, بەكارىس, جانارىس دەگەن ٷش بالاسى تۋرالى بۇل اڭىز, بٸزدٸڭ تاريحي ۇلتتىق سۇرانىسىمىزدى قاناعاتتاندىرا المايدى. سوندىقتان دا, قازاق تايپالارىنىڭ تاريحىن, ولاردىڭ قازاق ۇلتىن قالىپتاستىرۋداعى رٶلٸن ەكشەلەپ, تەرەڭنەن تارتىپ قايتا زەرتتەۋ قاجەت, دەپ ەسەپتەيمٸز.
بۇل – قاجەتتٸلٸكتەن تۋعان تاريحي سۇرانىس!
بٸز, قازاق تاريحىن دەرەكتەر مەن دەيەكتەرگە, جازباشا عىلىمي دەرەك كٶزدەرٸ مەن اۋىز ەدەبيەتٸنە,ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەرگە, لينگۆيستيكالىق پايىمداۋلارعا سٷيەنە وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن كەشەندٸ تٷردە, جان-جاقتى زەرتتەيتٸن ۋاقىتقا جەتتٸك دەپ ويلايمىز!
سٶزٸمٸزدٸڭ باسىندا ايتىپ كەتكەنٸمٸزدەي 1465 جىلى قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ الدىنداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ, كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان تٷركٸستان ايماعىنىڭ قالالارىن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا كٸرگٸزۋ بولاتىن.
ونسىز شىعىس دەشتٸ قىپشاقتى (شىعىس دەشتٸ قىپشاق – قاراتاۋدان سىردارييانىڭ تٶمەنگٸ اعىسى مەن ارالدان سولتٷستٸككە قاراي كٶشٸپ جاتقان دالالى كەڭٸستٸك) ٶزٸنە قاراتقىسى كەلگەن قازاق حاندىعىنا, سىردارييا بويىنداعى مالعا جايلى قىستىق جايىلىمدار مەن تٷركٸستان قالالارىن ٶزٸنە قاراتپاي, بٷكٸل شىعىس دەشتٸ قىپشاققا بيلٸك جٷرگٸزۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە قازاق حاندىعىنداعى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس قاجەتٸن ٶتەۋ ٷشٸن وتىرىقشى مەدەنيەت, ساۋدا, ەر تٷرلٸ كەسٸپشٸلٸك ٶنەر دامىعان كەرۋەن جولىنداعى تٷركٸستان ٶلكەسٸندەگٸ قالالار ٶتە قاجەت.
تٷركٸستان ٶلكەسٸنٸڭ قالالارى دەگەندە, تٷركٸستان ايماعى تۋرالى تٷسٸنٸك بەرە كەتۋ جٶن.
تٷركٸستان ايماعى – بۇل ورتا عاسىرلىق تاريحي گەوگرافييالىق تەرمين. سول كەزدەگٸ «تٷركٸستان ايماعى» سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ورتا اعىسىنان باستاپ, وڭتٷستٸگٸ – شىرشىق پەن بادام ٶزەنٸنٸڭ سۋ ايرىعى, وڭتٷستٸك-شىعىسى شىمكەنت ماڭايىنداعى سايرام قالاسى, سولتٷستٸك شىعىسى سىردارييانىڭ سولتٷستٸك جاعالاۋىن بويلاي سوزىلىپ جاتقان قاراتاۋ جوتاسىنىڭ ەكٸ قاپتالى. قاراتاۋ جوتاسىنىڭ سولتٷستٸگٸنەن تٷستٸككە قاراي «دەشتٸ قىپشاق» دالاسى باستالاتىن
ورتا عاسىرلىق تاريحشى يبن رۋزبيحان يسفاحانيدىڭ «ميحمان – نامە – يي بۋحارا» (بۋحارا قوناعىنىڭ جازبالارى) اتتى ەڭبەگٸندە: «تٷركٸستان ٶلكەسٸندە وتىز بەكٸنٸس بار. ولاردىڭ ەڭ ٸرٸلەرٸ سىردارييانىڭ وڭ جاعالاۋى مەن ونىڭ سالالارى بويىنداعى ياسى(تٷركٸستان), وتىرار, سايرام, ساۋران, سىعاناق, يقان, ونىڭ سول جاعالاۋىنداعى اركٶك, ٷزكەنت,اققورعان, قوجان, قاراتاۋدىڭ تەرٸسكەي بەتٸندەگٸ سوزاق, قۇمكەنت قالالارى,»-دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ.
تاريحي ەنتسيكلوپەدييالىق دەرەكتەر بويىنشا; سوزاق قالاسى ح عاسىردا پايدا بولىپ, XVIII عاسىرعا دەيٸن ٶمٸر سٷرگەن(قازاق ەنتسيكلوپەديياتسى, الماتى, 2005ج)
كٸشٸ جٸبەك جولى بويىندا ح عاسىردا پايدا بولعان سوزاق قالاسى, ەبٸلقايىر حاندىعى تۇسىندا كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ ۇلىسىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەن. ولاي دەيتٸنٸمٸز: «سول كەزدە وڭتٷستٸك قازاقستان مەن قاراتاۋدىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ سوزاق سەكٸلدٸ قالالار مەن مايدا بەكٸنٸستەر كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ قاراماعىندا بولسا كەرەك,»-دەپ جازادى قازاقستان تاريحى.( قازاقستان تاريحى, بەس تومدىق, ٸٸ توم. الماتى, «اتامۇرا» 2010ج)
ۇرىس حان ۇرپاعى جەنٸبەك سۇلتاننىڭ ۇلىسىنا قاراعان سوزاق قالاسى, كەيٸننەن قازاق حاندىعى قۇرىلعان سوڭ دا, قازاق حاندىعى قۇرامىنا بٸردەن كٸرگەن سەكٸلدٸ.
شىعىس دەشتٸ قىپشاققا بيلٸك ەتۋدٸ ماقسات ەتكەن قازاق حاندىعى, 1468 جىلى ەبٸلقايىر حان ٶلگەن سوڭ, ەبٸلقايىر حاندىعىنىڭ ەلسٸرەگەن تۇسىن ۇتىمدى پايدالانىپ, قاراتاۋدىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ سوزاق قالاسى مەن بٸرشاما مايدا بەكٸنٸستەردٸ ٶزدەرٸنە قاراتىپ الادى. قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى دەۋٸرٸندەگٸ وسى كەزەڭ تۋرالى قازاقستان تاريحى: «1470 جىلدىڭ قىسىنا كاراي قازاق ەمٸرشٸلەرٸ تٷركٸستاندا (بۇل جەردە تٷركٸستان ايماعى تۋرالى ايتىلىپ وتىر) ەدەۋٸر ٸلگەرٸ باستى. جەنٸبەك حاننىڭ ٷلكەن ۇلى ماحمۋد سۇلتان قاراتاۋ ەتەگٸندەگٸ سوزاقتى الدى. باسقا بٸر ۇلى ەرەنشٸ سۇلتان ساۋراندى يەلەندٸ, ەندٸ كەرەي حاننىڭ ٶزٸ تٷركٸستانعا جاقىنداپ كەلدٸ. قاراتاۋدىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ قازاقتاردىڭ ٸس - قيمىلىنىڭ جاندانۋى مۇحاممەد شايبانيدٸ ماۋراناحرعا تەمٸر ۇرپاقتارىنىڭ قول استىنا شۇعىل تٷردە كەتۋگە مەجبٷر ەتتٸ, دەي كەلە, سىر ٶڭٸرٸنە جاسالعان العاشقى شابۋىلدىڭ نەتيجەسٸندە قازاق ەمٸرشٸلەرٸ ٶزدەرٸنە ساۋران مەن سوزاقتى بەكٸتٸپ الدى,»-دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ. (قازاقستان تاريحى. بەس تومدىق. ٸٸ توم «اتامۇرا» 2010ج) سىر ٶڭٸرٸنٸڭ جايىلىمدارى مەن تٷركٸستان ايماعىنداعى قالالار ٷشٸن قازاق حاندىعى مەن ەبٸلقايىر حاننىڭ نەمەرەسٸ مۇحاممەد شايباني اراسىنداعى كٷرەس, مۇحاممەد شايبانيدٸڭ بۇرىنعى ەبٸلقايىر حاندىعىن قالپىنا كەلتٸرە الماۋى جەنە جوشى ۇرپاقتارىنىڭ تٷرلٸ تارماقتارىنىڭ شىعىس دەشتٸ قىپشاقتاعى كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ ٶزبەكتەرگە ٶز بيلٸگٸن جٷرگٸزۋگە دەمەلەنۋٸ, وسى ايماقتاعى ەتنيكالىق جەنە ساياسي پروتسەستٸڭ جىلدامداۋىنا ەسەرٸ مول بولدى.
تاريحتىڭ وسى تۇسىندا, قازاق دالاسىنداعى بۇرىنعى «كٶشپەندٸ ٶزبەكتەر» مەن «وتىرىقشى ٶزبەكتەر» شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ ەدٸستەرٸنە قاراي ەكٸ بٶلٸككە بٶلٸنٸپ, «قازاقتار» مەن «ٶزبەكتەر» بولىپ بٸر-بٸرٸنەن الىستاي بەردٸ.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, XV عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸندە, تاريح ساحناسىنا قازاق حالقىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى, بۇرىنعى «كٶشپەلٸ ٶزبەكتەر» مەملەكەتٸندەگٸ «كٶشپەلٸ ٶزبەكتەر» مەن «وتىرىقشى ٶزبەكتەر» «قازاق» جەنە «ٶزبەك» بولىپ ەكٸ تٷرلٸ ەتنوسقا بٶلٸنٸپ, ەكٸ تٷرلٸ شارۋاشىلىق جٷگٸزۋ فورماسىن تاڭداپ, سالت دەستٷر مەن ەتنيكالىق ايىرماشىلىقتارى بارعان سايىن تەرەڭدەي بەردٸ.
تٷركٸستان ايماعىنداعى قالالار ٷشٸن بولعان سوعىستا, قازاق حاندىعىنىڭ سەرپٸندٸ قيمىلى, مۇحاممەد شايبانيدٸ بۇحاراعا قاشىپ كەتۋگە مەجبٷر ەتەدٸ.
ەكٸ جىلدان سوڭ تەمٸر ۇرپاقتارىنان ەسكەري كٶمەك العان مۇحاممەد شايباني تٷركٸستان ٶلكەسٸندەگٸ اركٶك,سىعاناق سەكٸلدٸ قالالاردى باسىپ الادى. سىعاناققا ارقا تٸرەپ, ٶز ىقپالىن كٷشەيتكٸسٸ كەلگەن مۇحاممەد شايباني, قاراتاۋدىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ سوزاق قالاسىن باسىپ الۋعا اتتانادى. ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەك «تاۆاريح – ي گۋزيدا-يي نۋسرات-نامادا»,سوزاق قالاسى ٷشٸن بولعان مۇحاممەد شايباني مەن قازاق ەسكەرٸ اراسىنداعى دەل وسى شايقاس تۋرالى: «مۇحاممەد شايباني مەن قازاق ەسكەرلەرٸنٸڭ اراسىنداعى شايقاس, قاراتاۋ تاۋىنىڭ سوعۇنلىق اسۋىندا ٶتتٸ. شايقاستا جەنٸبەك حاننىڭ ۇلى, سوزاق قالاسىنىڭ ەمٸرشٸسٸ ماحمۋد سۇلتان قازا تاپسا دا, مۇحاممەد شايباني جەڭٸلٸسكە ۇشىرادى,» - دەپ جازادى. بۇل تاريحي ەڭبەكتەگٸ «سوعۇنلىق» اسۋى, قازٸرگٸ سوزاق اۋىلدىق ەكٸمشٸلٸگٸ تەريتوريياسىنا قاراستى سۋىندىق اسۋى ەكەنٸن وقۋشى قاۋىمنىڭ بٸلە كەتكەنٸن جٶن دەپ ەسەپتەيمٸز.
سۋىندىق اسۋىندا ٶتكەن وسى شايقاس تۋرالى مۇحاممەد شايبانيدٸڭ جەكە تاريحشى – شەجٸرەشٸسٸ, كامال اد-دين ەلي بيناي ٶزٸنٸڭ «شايباني – نامە» اتتى ورتا عاسىرلىق ەڭبەگٸندە, مۇحاممەد شايباني حاندى قانشا كٶتەرٸپ ماقتاعانىمەن, شايباني حان سوزاقتى باسىپ الدى دەپ جازا الماي, «سوزاق بەكٸنٸسٸن الۋعا شايباني حان ەرەكەت جاسامادى, ول كٶپ ولجا تٷسٸرٸپ, سىعاناققا قايتىپ ورالدى,»-دەپ, تاريحي فاكتٸنٸ بۇرمالاپ جازعانىن تاريحشى عالىمدار بٸر اۋىزدان اتاپ ٶتەدٸ.
ٶزٸنٸڭ حانىن ماقتاپ, تاريحي فاكتىنى بۇرمالاپ جازۋ ورتا عاسىرداعى حانداردىڭ جەكە تاريحشى – شەجٸرەشٸلەرٸنٸڭ كٶبٸنە تەن ٷيرەنشٸكتٸ ەدەت بولعانىن ل.ن.گۋميلەۆ, ە.حارە – داۆان سەكٸلدٸ تاريحشىدار ٶز ەڭبەكتەرٸندە جازىپ كٶرسەتكەنٸ بەلگٸلٸ.
سۋىندىق اسۋىنداعى جەڭٸلٸستەن سوڭ, مۇحاممەد شايباني حان تٷركٸستان ايماعىنان كەتۋگە مەجبٷر بولعان. «شايباني – نامەنٸڭ» جازۋى بويىنشا ول ماڭعىستاۋعا, ال «تاۆاريح – ي گۋزيدا – يي نۋسرات نامەدەگٸ» دەرەكتەر بويىنشا ول حورەزمگە كەتكەن.
XV عاسىردىڭ اياعىنا قاراي ۇزاق ۋاقىت كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸندە, قازاق حاندىعى مەن شايباني حان اراسىنداعى كەلٸسٸم شارت بويىنشا وتىرار, ياسى, اركٶك, بوزكەنت قالالارى مەن تٷركٸستان ايماعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ەبٸلقايىر حاننىڭ نەمەرەسٸ مۇحاممەد شايباني حانعا قارادى دا, سىعاناق, ساۋران,سوزاق قالالارى مەن تٷركٸستان ايماعىنىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا قالدى.
ال, تاشكەنت پەن سايرام قالالارى موعولستان حاندىعىنىڭ قۇرامىنا كٸردٸ. قازاق حاندىعى نىعايىپ, ەل ٸشٸندە از ۋاقىتقا بەيبٸتشٸلٸك ورناعانداي بولادى.
ٷش جٷزگە بٶلٸنٸپ, «قازاق» دەگەن اتاۋعا يە بولعان, تٸلٸ,دٸنٸ,ەدەت – عۇرپى مەن شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ فورماسى بٸردەي, كٶشپەلٸ تٷركٸ تايپالارىنان قۇرالعان قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ العاشقى دەۋٸرٸ, XV عاسىردىڭ اياعىنا قاراي وسىلاي اياقتالدى.
الدا قازاق حالقىن تاريحتىڭ سان - قيلى سىناقتارى كٷتٸپ تۇر ەدٸ...
ەندٸ, قازاقستاننىڭ كٶنە شاھارى سوزاق قالاسى تۋرالى بٸرەر سٶز.
تاريحشى عالىمدارىمىز ە.مارعۇلان, ك.بايپاقوۆ, ل.ب.ەرزاكوۆيچ, ز.اكيشوۆ, ا.ن.بەرنشتام سەكٸلدٸ بەلگٸلٸ تاريحشى عالىمداردىڭ ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى بويىنشا جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتەرٸندەگٸ پٸكٸرلەرگە قاراعاندا, سوزاق قالاسى قاراتاۋدىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا ح عاسىرلاردا پايدا بولعان.
ورتا عاسىرلىق ەڭبەكتەر – تاريحي دەرەك كٶزدەرٸنٸڭ بارلىعىندا دەرلٸك, سوزاق قالاسىنىڭ اتى اتالادى.سولاردىڭ بٸرٸ, ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەك رۋزبيحان يسفاحانيدٸڭ «ميحمان – نامە – يي – بۋحارا» ەڭبەگٸندە: «تٷركٸستان ايماعىندا وتىز قالا بار, سونىڭ بٸرٸ – سوزاق قالاسى,»-دەپ اتاپ جازادى.
سوزاق قالاسىنىڭ تاريحى XIII-XV عاسىرلارداعى قازاقستان تەرريتوريياسىنداعى «اق وردا», «ەبٸلقايىر حاندىعى», «قازاق حاندىعى» سەكٸلدٸ مەملەكەتتەردٸڭ تاريحىمەن عانا ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ قالىپتاسىپ, بٸرٸگۋ تاريحىمەن دە تىعىز بايلانىستى.
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ زور تابىسى, ۇلتىمىزدىڭ بەس جٷز جىلدىق تاريحىن كٶركەم بەينەلەگەن, تاريحي – تريلوگييا «كٶشپەندٸلەردٸڭ» اۆتورى ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ جازۋىنشا, سوزاقتا قازاقتىڭ ەكٸ حانى – ەبٸلقايىر مەن جەنٸبەك حان جەرلەنگەن.
ال, كەيبٸر قازاق تاريحىنا قىزىعۋشى ەۋەسقوي وقىرمان – زەرتتەۋشٸلەرٸمٸز: «جوق, ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ جازۋىنشا, جەنٸبەك حان سوزاقتا ەمەس, جۋانتٶبەدە جەرلەنگەن,»-دەيدٸ.
وسى بٸر وقىرماندار تالاسى اراكٸدٸك باسپاسٶز بەتتەرٸندە دە كٶرٸنٸپ قالىپ جٷر.
وقىرمانداردىڭ بۇل پٸكٸر تالاسى تۋرالى بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز مىناۋ: كٶركەم شىعارما ەش ۋاقىتتا تاريحي دوكۋمەنت بولا المايدى.
ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسىن قانشا جەردەن تاريحي شىعارما دەسەك تە, ول – جازباەدەبيەت ٷلگٸسٸندەگٸ كٶركەم شىعارما.
ال, كٶركەم شىعارما, تاعى دا قايتالايمىز, تاريحي دوكۋمەنت ەمەس, ول – جازۋشى قييالىنىڭ جەمٸسٸ.
دەسەك تە, ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ «كٶشپەندٸلەرٸ», بۇل – ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەرگە نەگٸزدەلە جازىلعان, كٶركەمدٸك ساپاسى اسا جوعارى, تاريحي شىعارما ەكەندٸگٸن مويىنداۋىمىز كەرەك.جازۋشى «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسىن جازاردا ورتا عاسىرلىق دەرەك كٶزدەرٸ , تاريحي ەڭبەكتەردٸڭ بارلىعىنىڭ دەرلٸك تٷپنۇسقاسىمەن تانىسىپ, تاريحي كٶركەم شىعارماسىن جازۋعا ٷلكەن دايارلىقپەن كەلگەنٸ كٶزگە بٸردەن كٶرٸنەدٸ.
سوزاقتا جەرلەنگەن ەكٸ حان تۋرالى وقىرمانداردى جاڭىلىستىرىپ جٷرگەن بٸر مەسەلە بار. ول تۋرالى شامالى كەيٸندەۋ.ال, ەزٸرگە جازۋشى ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ ٶزٸنە سٶز بەرەيٸك. «كٶشپەندٸلەردەن» ٷزٸندٸ: «كەنەت تاعى بٸر حابار جەتتٸ.قىرىق جىلداي بٷكٸل دەشتٸ قىپشاق, ماۋرەناحر, قوراساندى تٸتٸركەنتكەن ەبٸلقايىر حان و دٷنيەگە ساپار شەگٸپتٸ. زٸرٸك تالداي سارعايا باستاعان دەنەسٸن ىستىق كٷنگە بۇزىلىپ كەتپەسٸن دەپ, باحتييار باھادٷر مەن قاراشىڭ باتىر, بال تولتىرعان التى قۇلاش استاۋعا ساپ, سوزاق مەديناسىنا الىپ كەلٸپتٸ.بۇل شاھار قازاقتاردىڭ قولىندا بولسا دا, ٶلٸمگە داۋا بار ما, التىن سىرمەن اتىن جازىپ, ارناۋلى قارا مەرمەر تاسپەن مازار ويىپ, قۇرمەتتەپ جەرلەپتٸ(كٶشپەندٸلەر. تاريحي تريلوگييا, 204-بەت, الماتى «ٸ.ەسەنبەرلين اتىنداعى قور» - 2002 جىل)
ارى قاراي وقيىق: «جەنٸبەكتٸڭ دەنەسٸن اق كيگٸزگە وراپ, اق تٷيەگە ارتىپ, ەكٸنشٸ بالاسى ماحمۋت بيلەپ تۇرعان سوزاققا بەتتەدٸ. قايعىلى ەل كٷڭٸرەنە كٷرسٸنٸپ, العاشقى حاننىڭ بٸرٸ, جەنٸبەكتٸ ارداقتاپ اقىرعى ساپارىنا شىعارىپ سالدى. ەبٸلقايىر جاتقان جۋانتٶبەدەگٸ كٶك كٷمبەزدٸ مازاردىڭ جانىندا تاعى بٸر سالتاناتتى التىن ايلى مازار پايدا بولدى. تٸرٸ جٷرگەندەرٸندە بٷكٸل دەشتٸ قىپشاقتىڭ كەڭ دالاسىنا سىيماعان قوس تارلان, ەندٸ ون شارشى قۇلاش جەرگە قاتارلاسا كٶمٸلدٸ.(كٶشپەندٸلەر. تاريحي تريلوگييا, 216-بەت, الماتى «ٸ.ەسەنبەرلين اتىنداعى قور» - 2002 جىل)
بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي, ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ جازۋى بويىنشا ەكەۋٸ دە سوزاق شاحارىنا جەرلەنگەن. بٸراق, كٶپتەگەن وقىرمان ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ «كٶشپەندٸلەرٸ» بويىنشا, جەنٸبەك حان مەن ەبٸلقايىر حان قاتار جەرلەنگەن سوزاق شاھارىنداعى جۋانتٶبەنٸ, سوزاق اۋدانىنىڭ, «كٶكشە» قۇمىنداعى بۇرىنعى «جۋانتٶبە» كەڭشارىنىڭ نٶمٸرٸ تٶرتٸنشٸ فەرماسىنىڭ قىستاۋىنداعى جۋانتٶبەمەن شاتاستىرادى. جازۋشىنىڭ سۋرەتتەۋٸ بويىنشا, سول كەزدەگٸ سوزاق شاحارىندا جۋانتٶبە دەگەن تٶبە بولعان. سول تٶبەدە قازاقتىڭ ەكٸ حانى قاتار جەرلەنگەن.
جازۋشى, تەربيەلٸك مەنٸ بار استارلى وي ٷشٸن, تٸرٸسٸندە قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنا سىيماعان ەكٸ حاندى, بٸر تٶبەگە قاتار جەرلەگەن سەكٸلدٸ. فيلوسوفييالىق ويى مەن تەربيەلٸك مەنٸ اسا جوعارى ٶتە سەتتٸ شىققان كٶركەمدٸك شەشٸم! بٸراق, بۇل تاريحي قۇجات ەمەس. «كٶشپەندٸلەر» تاريحي تريلوگيياسى بويىنشا , جەنٸبەك حاندى ەكٸنٸشٸ بالاسى ماحمۋت سۇلتان بيلەپ تۇرعان سوزاق شاحارىنا جەرلەيدٸ.
ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەر «تاۆاريح-ي گۋزيدە-يي نۋسرات-نامە» مەن كامال اد-دين الي بيناي جازعان «شايباني نامەدە» جەنٸبەك حاننىڭ كەزٸندە دە جەنٸبەكتەن سوڭ حان بولعان بۇرىندىق حاننىڭ تۇسىندا دا, سوزاق قالاسىن جەنٸبەك حاننىڭ بالاسى ماحمۋت سۇلتان بيلەگەنٸن بٸر اۋىزدان قوسىلا جازدادى.
ايتا كەتەتٸن تاعى بٸر مەسەلە, ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەك ەبٸلقايىر حاننىڭ جەكە تاريحشى – شەجٸرەشٸسٸ ماسۋد كۋحيستاني جازعان «تاريح-ي ابۋل-حاير-حاني» ەڭبەگٸندە ەبٸلقايىر حان سىعاناقتا جەرلەنگەن دەسە, تاعى دا بٸر ورتا عاسىرلىق ەڭبەك «تاريح-ي كيپچاك-حانيدٸڭ» جازۋى بويىنشا ەبٸلقايىر حان سوزاقتا جەرلەنگەن دەيدٸ.
مٷمكٸن, جازۋشى «تاريح-ي كيپچاك-حانيدەگٸ» دەرەك بويىنشا ەبٸلقايىر حاندى سوزاقتا جەرلەدٸ دەپ جازعان شىعار.ەبٸلقايىر حاننىڭ قايدا جەرلەنگەنٸ تۋرالى دەرەكتٸ, مەنٸمشە ەلٸ دە بولسا زەتتەي تٷسۋ قاجەت.
ال, جەنٸبەك حانعا كەلەتٸن بولساق, مەنٸڭشە ول سوزاقتا جەرلەنگەن سيياقتى. ولاي دەيتٸنٸم, سول كەزدەگٸ سوزاق قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ باستى تٸرەك قالاسى, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا استاناسى بولىپ تۇرعان سوزاق قالاسىن جەنٸبەك حاننىڭ ەكٸنشٸ بالاسى ماحمۋت سۇلتاننىڭ ٶزٸ باسقارىپ, قالانىڭ ەمٸرشٸسٸ بولۋى, قازاق حاندىعى ٷشٸن سوزاق قالاسىنىڭ قانداي ماڭىزعا يە بولعاندىعىن بٸلدٸرسە كەرەك. قالاي دەسەك تە, سول كەزدەگٸ سوزاق قالاسىنىڭ ەمٸرشٸسٸ, جەنٸبەك حاننىڭ بالاسى ماحمۋت سۇلتاننىڭ بولعانى انىق. بۇل دەرەكتٸ ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەر «شايباني – نامەدە», «تاۆاريح گۋزيدە-يي نۋسرات-نامە» دە راستايدى.الاشتىڭ ارداقتى حانى, بٸلگٸرلٸگٸ مەن ەدٸلەتٸ ٷشٸن حالىق اراسىندا «ەز جەنٸبەك» اتانعان جەنٸبەك حاندى, بالاسى, سوزاق قالاسىنىڭ ەمٸرشٸسٸ, ماحمۋت سۇلتان ٶزٸ باسقارىپ تۇرعان, سول كەزدەگٸ قازاق حاندىعىنىڭ تٸرەگٸ بولعان, ورتا عاسىرلىق دامىعان قالا سوزاقتا جەرلەمەگەندە, قاي جەردە جەرلەۋٸ مٷمكٸن?!
تاريحي دەرەكتەر مەن لوگيكالىق جٷيەگە سٷيەنٸپ ايتار بولساق, جەنٸبەك حان سوزاق قالاسىنا جەرلەنگەن دەپ تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگٸز بار. باسقاشا قالاي بولۋى مٷمكٸن?!قازٸرگٸ سوزاق اۋلىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەسكٸ قالانىڭ ورنىندا «حان مازارى», «بۋرا حان» دەگەن اتاۋلار بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ وتىر. جەنٸبەك حاندى بٸز سول, قازاقتار «حان مازارى», ٶزبەكتەر «بۋرا حان» دەپ اتايتىن سوزاق شاحارىنداعى ەسكٸ قالانىڭ ورنىندا جەرلەنگەن دەپ ويلايمىز.
بٸزدٸڭ ايتايىن دەگەنٸمٸز, قازاقستان تاريحى مەن ورتا عاسىرلىق تاريحي دەرەك كٶزدەرٸنٸڭ بارلىعى دا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى دەۋٸرٸندە, قازاق حاندىعى كٷشەيٸپ, دەشتٸ قىپشاق پەن سىر بويىنداعى قالالاردى ٶزٸنە قاراتقانعا دەيٸنگٸ ۋاقىتتا, ياعني 1465 جىل مەن 1510-20 جىلدارعا دەيٸن جارتى عاسىردان استام ۋاقىت (بۇل از ۋاقىت ەمەس) قازاق حاندىعىنىڭ تٸرەك قالاسى – سوزاق شاحارى بولعاندىعىن بٸراۋىزدان مويىندايدى.
سوندىقتان دا بولۋ كەرەك, عۇلاما عالىم, تاريحىمىزدىڭ ابىز اقساقالى,اكادەميك ە.ح.مارعۇلان: «قاراتاۋدىڭ سولتٷستٸك بٶكتەرٸندە, قازٸرگٸ سوزاق پوسەلكاسىنىڭ جانىندا, سول اتتاس قالا بار. ول قازاق جەرٸن بٸرلەستٸرۋدٸڭ باستاپقى كەزەڭٸندە, قازاق حاندارىنىڭ تٸرەگٸ بولعان,»-دەگەن سٶزٸندە تۇڭعيىق تەرەڭ تاريحي سىر جاتقان سەكٸلدٸ.
ورتا عاسىرلىق تاريحقا ورتا عاسىرلىق كٶزقاراسپەن قاراۋ كەرەك, سوندا عانا بٸزدٸڭ تاريحي تانىمىمىز تەرەڭدەيدٸ. سول كەزدەگٸ وتىرىقشى مەدەنيەت پەن كٶشپەندٸ مەدەنيەتتٸ قاتار ۇستاعان قازاق مەملەكەتٸ ٷشٸن «استانا» دەگەن تٷسٸنٸك بولماۋى دا مٷمكٸن. تٸپتەن سول «استانا» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ دە كٷندەلٸكتٸ قولدانىستا بولماعان شىعار.
بٸراق, تۇرعىلىقتى حالقى بار مەشٸتٸ مەن دٸني وقۋ ورىندارى, كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس قاجەتٸن ٶتەيتٸن شاعىن كەسٸپورىندارى مەن ساۋدا ورتالىقتارى بار, جاز جايلاۋعا شىعاتىن قازاق حاندارىنىڭ التى اي قىستا ورنىعىپ وتىرىپ مەملەكەت مەسەلەلەرٸن شەشەتٸن, قازاق حاندىعىنىڭ تٸرەك قالالارى بولعاندىعى ايدان انىق. بۇل – قاجەتتٸلٸكتەن تۋعان تاريحي جاعداي بولاتىن. سوندىقتان دا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى دەۋٸرٸندە, سوزاق قالاسىنىڭ قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تٸرەك قالاسى بولعاندىعى اقيقات دٷنيە! بٸراق سول تٸرەك قالا «استانا» دەپ اتالدى ما, «ورتالىق قالا» دەپ اتالدى ما, ول ماڭىزدى ەمەس.
ماڭىزدىسى, قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتٸ – قازاق حاندىعى قۇرىلىپ , ٶمٸر سٷرۋٸن باستادى. ەڭ ماڭىزدىسى وسى!
«باتالى ەلدٸڭ بالاسى, اتالى سٶزگە توقتاعان,» - دەگەن حالقىمىزدىڭ قاسيەتتٸ قاعيداسى بويىنشا, قازاق تاريحى عىلىمىنىڭ ابىز اقساقالى,اكادەميك ە.ح.مارعۇلاننىڭ سٶزٸن نەگٸزگە الا وتىرىپ: «سوزاق – قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى تٸرەك قالاسى, استاناسى بولعان,»-دەگەن توقتامعا بٸراۋىزدان كەلەتٸن ۋاقىتىمىز جەتكەن سەكٸلدٸ.
مەملەكەت بولعان جەردە ونىڭ استاناسى بولادى. بۇل – تاريحي اقيقات!
ال, تاريح, بۇل – عىلىم, يدەولوگييا جەنە تەربيە قۇرالى!
تاريحىن تٷگەلدەگەن ەل عانا – «مەڭگٸلٸك ەل» مۇراتىنا جەتە الادى.
اللا سول كٷنگە جەتكٸزسٸن! ەۋمين!!!
نۇرعالي ماحان
و.ق.و
سوزاق اۋدانى
ۇلت پورتالى
