Osy jyldyń basynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversitetinde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna orai ǵylymi konferentsiia ótedi degen habar kelgende men ǵana tań qalmaǵan shyǵarmyn. Internettegi, baspasóz betindegi materialdarmen tanysyp otyrǵan oqyrman aldyńǵy jyly ǵana Resei Federatsiiasynyń prezidenti jastarmen bolǵan kezdesýinde qazaqtarda buryn-sońdy memleket bolmaǵan degendi aitqanyn jaqsy biledi. Anaý-mynaý emes, alyp memleket basshysynyń aýzynan osyndai sózdiń shyǵýy qatty oilandyrdy.
Tarihty belgili bir maqsat úshin burmalaý Keńes Odaǵy kezińde keń oryn alǵany belgili. Jalpy, bul saiasat ótken imperiialar úshin tán desek, qatelespeimiz. Baiyrǵy Keńes Odaǵyn kókseitinderge mundai konferentsiia qajet emes ekeni beseneden belgili. Sondyqtan Máskeýde osy turǵydaǵy konferentsiia qalaisha ótpek? Qandai máseleler qaralmaq? Konferentsiiany uiymdastyrýshylardyń maqsaty nede? Osy suraqtarǵa jaýap tabý úshin atalǵan jiynǵa barý qajet-aq edi. Ekonomikalyq qiynshylyqqa tap bolǵan kezde forýmǵa baryp qatysyp aibyndy hanymyz Abylai týraly zertteý nátijelerimdi baiandaýǵa múmkinshilik bergen Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti basshylyǵyna, eń aldymen onyń prezidenti, professor Ý.Ábdibekovke úlken rizashylyǵymdy bildirgim keledi.
Taqyryby aýqymdy «Túrki elinen Qazaq handyǵyna deiin» dep belgilengen konferentsiia Máskeýdiń mártebeli aýdanynda, Kremldiń irgesinde ornalasqan Reseidiń memlekettik kitaphanasynyń Shyǵys kitaptar ortalyǵynyń 40-50 adamdyq zalynda ótti. Jiynǵa qatysýshylardyń barlyǵy derlik ǵalymdar, stýdentter men doktoranttar. Ǵylymi forýmnyń ashylý saltanatyna memlekettik sheneýnikter de qatysty. Jiyndy M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversitetiniń quramyndaǵy Aziia men Afrika institýtynyń direktory I.I.Abylgaziev (ulty qyrǵyz) ashty. Konferentsiiada Reseidegi Qazaqstan elshiliginiń jáne Resei musylmandary mýftiiatynyń resmi ókilderi sóz sóilep, jyly lebizderin bildirip jatty.
Plenarlyq májilistiń basynda sóz alǵan belgili túrkolog, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor M.S.Meier Qazaq handyǵy týraly óz oilarymen bólisti. Onyń Qazaq handyǵyn kóshpelilerdiń sońǵy imperiiasyna balaǵany meni tań qaldyrdy. Bireýler qazaqta memleket bolǵanyna kúmán keltirip júrse, bul kisi imperiia dep asqaqtatyp jibergendei.
Plenarlyq baiandamalardyń ishinde máshhúr túrkolog, professor D.I.Nasilovtiń oǵyz-qypshaq týraly habary meni erekshe qyzyqtyrdy. Ol Mahmýd Qashqaridiń málimetterin muqiiat qarastyra otyryp, qypshaq-oǵyz tilderiniń alys-jaqyndyǵy, onyń taraǵan aimaǵy týraly qyzyqty tujyrymdar jasady.
Qazaqstannan barǵan tarihshylar da osal bolmady. Olardyń ishinde professor M.Ábýseiitova jáne biyl kóktemde qazaq handaryn zerttegeni úshin bizdiń ýniversitet tarapynan «qurmetti professor» ataǵyn ielengen I.V.Erofeevanyń baiandamalary da nazar aýdararlyq boldy. Sońǵy zertteýshi muraǵattarda saqtalǵan qazaq handarynyń hattaryna súiene otyryp, olardyń Reseige bodan bolamyz dep múlde oilamaǵanyn, hattarynda bodan bolý degen sózdiń múldem kezdespeitinin jetkizdi. Qazaq bileýshileri tek qýatty memleketpen odaqtas bolýdy kózdegenin, al, orys aýdarmashylary Ábilqaiyrdyń jáne basqa da qazaq handarynyń hattaryn durys aýdarmai, olardy «bodan bolǵysy» keledi dep aýdaryp bergenin kórsetti. Ókinishke qarai, qazaq bileýshileriniń óz erkimen bodan bolýdy qalady degen tujyrym aksioma retinde Qazaqstannyń sanalýan oqýlyqtaryna enip ketti. Qazaq handarynyń hattaryn taldaý barysynda qazaq eliniń óz erkimen bodandyqqa barmaǵany aiǵaqtalyp tur.
Muhtar Áýezovtiń «ol kezde qazaq bala edi. Orys úkimeti ári qý, ári myqty edi» dep sýrettegeni esime túsedi. Kúshti odaqtas izdeimin dep qazaq qalai bodan bolǵanyn baiqamai da qaldy. Dana jazýshymyz 1927 jyly jaryq kórgen zertteýinde «qazaq elin orysqa baǵyndyrýǵa zorlaǵan sebepterdiń biri» dep «qazaqtyń óz handarynyń alalyǵyn» taiǵa tańba basqandai etip kórsetken. «Ózara jaýlyq pen arazdyq, óshtik kúsheiip, birin-biri jaýlamaq úshin árqaisysy kez kelgen jurttan kómek izdep, qazaq elin ár aiǵyrdyń úiirine sińirýge ainalǵan-dy ... Osyndai kóp sebepter tutasyp, el tirshiligi bir shym-shytyryq mezgilge jetkende, orys úkimeti sheńgeli qomaǵailyqpen sozylyp, qazaq dalasyn ýysyna kirgizip áketip bara jatty».
HÚIII ǵasyrda qazaq bileýshileriniń barlyǵy el múddesin oilamady dei almaimyz. «Alasapyran dáýirde qalyń eldiń «qairandap jan qala ma» degen «qazy qurttai» úmiti, jalǵyz ǵana Abylai basynda bolatyn. Eski qazaq eldigin, eski jurttyń tilegin tý kóterip, bir araǵa jiǵan Abylai bolatyn» dep kórsetedi Muhtar Áýezov. Sondyqtan bolar, Qazaq handyǵyna arnalǵan konferentsiiada Abylai han taqyrybyn ainalyp ótý múmkin emes-ti. Qazaqtyń ataqty hanynyń «istegen isi, bettegen maqsaty, kóptiń ómirine qozǵaý salǵan áseri» Resei Ǵylym Akademiiasynyń Shyǵystaný institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri, professor A.Qadyrbaev, M.V.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýniversitet doktoranty, dotsent G.B.Izbasarovanyń jáne basqalardyń baiandamalarynda jan-jaqty arqaý boldy.
Astanadan kelgen tarih ǵylymdarynyń doktory A. Orazbaeva «memleket» uǵymy jáne onyń Qazaq handyǵymen bailanysyn ashyp kórsetse, ataqty tarihshy Ermuhan Bekmahanovtyń qyzy Nailia Bekmahanova ákesiniń qýdalaýǵa ushyraǵanyn, Qazaq KSR tarihynyń alǵashqy kitaby qalai jazylǵanyn baian etti.
Qytai zertteýshisi Chjao Siaotsia Tsin imperiiasy men Qazaq handyǵy arasyndaǵy qatynastarǵa nazar aýdardy. Budan basqa da Qytaidan, Japoniiadan, Túrkiiadan, Qyrǵyzstannan, Ózbekstannan, Ázirbaijannan kelgen mamandar tarih, ekonomika, til sektsiialarynda óz oilaryn, zertteý nátijelerin ortaǵa salyp, pikir alysty. Osyndai úlken ǵylymi forýmǵa bizdiń Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetinen 2 ǵylym doktorynyń, 6 doktoranttyń qatysýy qýantady.
Sonymen Máskeý tórinde alǵash ret Qazaqstan tarihynyń sanalýan aspektileri, keshegisi men búgingi ǵumyry, ekonomikalyq jetistikteri men basqa memlekettermen qarym-qatynasy, tili men dili qaralǵan ǵylymi jiyn ótti. Qazaqstannyń tarihyna arnalǵan mundai konferentsiia buryn-sońdy Reseide bolǵan emes. Bul – úlken jetistik.
Ekinshiden, konferentsiiada sóz alǵan birde-bir tarihshy, «Qazaq handyǵy bolǵan emes» degen pikir aitpady. Shyndyǵynda, olai dep aitýǵa esh negiz joq. Qazaq memleketiniń buryn da bolǵany, qazirgi álemde óziniń orny bar ekeni konferentsiia materialdarynda kórinis tapty. Bul jiynnyń ótýi eń aldymen táýelsizdiktiń arqasy, Qazaqstanda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn merekeleýdiń jalǵasy dep túsinýimiz kerek.
Máskeýde ótken konferentsiia Reseide, basqa elderde Qazaqstannyń baiyrǵy memlekettiligin, tarihyn, mádenietin tanytýda óz úlesin qosty deýge negiz bar. Konferentsiia materialdary jeke kitap bolyp basylyp taratyldy. Shetelderden kelgen ǵalymdar osy kitapty artyǵymen surap alyp jatty. Ózbekstannan kelgen bir ǵalymnyń «osyndai konferentsiia bolady dep qatysqymyz kelip, Qazaqstan tarihyna qatysty ǵylymi ádebietti aqtaryp shyqtyq. Biz bilmeitin nárse kóp eken. Mysaly, Kenesary qozǵalysy Ózbekstan úshin de mańyzdy eken» degen sózderi kóp nárseni ańǵartady.
Konferentsiianyń ótý barysynda qandastarymyzdyń, ásirese, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversitetiniń Aziia men Afrika institýtynyń Orta Aziia men Kavkaz kafedrasynyń meńgerýshisi Jibek Saparbekqyzy Syzdyqovanyń baryn salyp júrgenin kórip, bul ǵylymi forýmnyń uiytqysy ózimizdiń qarakózder ekeni jáne olardy qoldaǵan aldyńǵy qatarly ziialy orys shyǵystanýshylary, túrkitanýshylary ekenine kózim jetti. Baiyrǵy sol bir Keńes odaǵyn kókseitinder bar ortada turyp Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn joǵary deńgeide atap ótý, memleketimizdi baiyrǵy túrki qaǵanatymen sabaqtastyrý jáne qazirgi Qazaqstannyń jetistikterin kórsetý úlken eńbek, úlken mártebe dep baǵalaýymyz kerek.
Muhtar QOJA, tarih ǵylymdarynyń doktory, Q.A.Iasaýi atyndaǵy HQTÝ-diń professory, Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi.
"Ońtústik Qazaqstan" gazeti
