وسى جىلدىڭ باسىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiندە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتەدi دەگەن حابار كەلگەندە مەن عانا تاڭ قالماعان شىعارمىن. ينتەرنەتتەگi, باسپاسٶز بەتiندەگi ماتەريالدارمەن تانىسىپ وتىرعان وقىرمان الدىڭعى جىلى عانا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتi جاستارمەن بولعان كەزدەسۋiندە قازاقتاردا بۇرىن-سوڭدى مەملەكەت بولماعان دەگەندi ايتقانىن جاقسى بiلەدi. اناۋ-مىناۋ ەمەس, الىپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋزىنان وسىنداي سٶزدiڭ شىعۋى قاتتى ويلاندىردى.
تاريحتى بەلگiلi بiر ماقسات ٷشiن بۇرمالاۋ كەڭەس وداعى كەزiڭدە كەڭ ورىن العانى بەلگiلi. جالپى, بۇل ساياسات ٶتكەن يمپەرييالار ٷشiن تەن دەسەك, قاتەلەسپەيمiز. بايىرعى كەڭەس وداعىن كٶكسەيتiندەرگە مۇنداي كونفەرەنتسييا قاجەت ەمەس ەكەنi بەسەنەدەن بەلگiلi. سوندىقتان مەسكەۋدە وسى تۇرعىداعى كونفەرەنتسييا قالايشا ٶتپەك? قانداي مەسەلەلەر قارالماق? كونفەرەنتسييانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ماقساتى نەدە? وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ ٷشiن اتالعان جيىنعا بارۋ قاجەت-اق ەدi. ەكونوميكالىق قيىنشىلىققا تاپ بولعان كەزدە فورۋمعا بارىپ قاتىسىپ ايبىندى حانىمىز ابىلاي تۋرالى زەرتتەۋ نەتيجەلەرiمدi بايانداۋعا مٷمكiنشiلiك بەرگەن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرiك ۋنيۆەرسيتەتi باسشىلىعىنا, ەڭ الدىمەن ونىڭ پرەزيدەنتi, پروفەسسور ۋ.ەبدiبەكوۆكە ٷلكەن ريزاشىلىعىمدى بiلدiرگiم كەلەدi.
تاقىرىبى اۋقىمدى «تٷركi ەلiنەن قازاق حاندىعىنا دەيiن» دەپ بەلگiلەنگەن كونفەرەنتسييا مەسكەۋدiڭ مەرتەبەلi اۋدانىندا, كرەملدiڭ iرگەسiندە ورنالاسقان رەسەيدiڭ مەملەكەتتiك كiتاپحاناسىنىڭ شىعىس كiتاپتار ورتالىعىنىڭ 40-50 ادامدىق زالىندا ٶتتi. جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلiك عالىمدار, ستۋدەنتتەر مەن دوكتورانتتار. عىلىمي فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مەملەكەتتiك شەنەۋنiكتەر دە قاتىستى. جيىندى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ قۇرامىنداعى ازييا مەن افريكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ي.ي.ابىلگازيەۆ (ۇلتى قىرعىز) اشتى. كونفەرەنتسييادا رەسەيدەگi قازاقستان ەلشiلiگiنiڭ جەنە رەسەي مۇسىلماندارى مۋفتيياتىنىڭ رەسمي ٶكiلدەرi سٶز سٶيلەپ, جىلى لەبiزدەرiن بiلدiرiپ جاتتى.
پلەنارلىق مەجiلiستiڭ باسىندا سٶز العان بەلگiلi تٷركولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م.س.مەيەر قازاق حاندىعى تۋرالى ٶز ويلارىمەن بٶلiستi. ونىڭ قازاق حاندىعىن كٶشپەلiلەردiڭ سوڭعى يمپەريياسىنا بالاعانى مەنi تاڭ قالدىردى. بiرەۋلەر قازاقتا مەملەكەت بولعانىنا كٷمەن كەلتiرiپ جٷرسە, بۇل كiسi يمپەرييا دەپ اسقاقتاتىپ جiبەرگەندەي.
پلەنارلىق باياندامالاردىڭ iشiندە مەشھٷر تٷركولوگ, پروفەسسور د.ي.ناسيلوۆتiڭ وعىز-قىپشاق تۋرالى حابارى مەنi ەرەكشە قىزىقتىردى. ول ماحمۋد قاشقاريدiڭ مەلiمەتتەرiن مۇقييات قاراستىرا وتىرىپ, قىپشاق-وعىز تiلدەرiنiڭ الىس-جاقىندىعى, ونىڭ تاراعان ايماعى تۋرالى قىزىقتى تۇجىرىمدار جاسادى.
قازاقستاننان بارعان تاريحشىلار دا وسال بولمادى. ولاردىڭ iشiندە پروفەسسور م.ەبۋسەيiتوۆا جەنە بيىل كٶكتەمدە قازاق حاندارىن زەرتتەگەنi ٷشiن بiزدiڭ ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان «قۇرمەتتi پروفەسسور» اتاعىن يەلەنگەن ي.ۆ.ەروفەەۆانىڭ باياندامالارى دا نازار اۋدارارلىق بولدى. سوڭعى زەرتتەۋشi مۇراعاتتاردا ساقتالعان قازاق حاندارىنىڭ حاتتارىنا سٷيەنە وتىرىپ, ولاردىڭ رەسەيگە بودان بولامىز دەپ مٷلدە ويلاماعانىن, حاتتارىندا بودان بولۋ دەگەن سٶزدiڭ مٷلدەم كەزدەسپەيتiنiن جەتكiزدi. قازاق بيلەۋشiلەرi تەك قۋاتتى مەملەكەتپەن وداقتاس بولۋدى كٶزدەگەنiن, ال, ورىس اۋدارماشىلارى ەبiلقايىردىڭ جەنە باسقا دا قازاق حاندارىنىڭ حاتتارىن دۇرىس اۋدارماي, ولاردى «بودان بولعىسى» كەلەدi دەپ اۋدارىپ بەرگەنiن كٶرسەتتi. ٶكiنiشكە قاراي, قازاق بيلەۋشiلەرiنiڭ ٶز ەركiمەن بودان بولۋدى قالادى دەگەن تۇجىرىم اكسيوما رەتiندە قازاقستاننىڭ سانالۋان وقۋلىقتارىنا ەنiپ كەتتi. قازاق حاندارىنىڭ حاتتارىن تالداۋ بارىسىندا قازاق ەلiنiڭ ٶز ەركiمەن بوداندىققا بارماعانى ايعاقتالىپ تۇر.
مۇحتار ەۋەزوۆتiڭ «ول كەزدە قازاق بالا ەدi. ورىس ٷكiمەتi ەرi قۋ, ەرi مىقتى ەدi» دەپ سۋرەتتەگەنi ەسiمە تٷسەدi. كٷشتi وداقتاس iزدەيمiن دەپ قازاق قالاي بودان بولعانىن بايقاماي دا قالدى. دانا جازۋشىمىز 1927 جىلى جارىق كٶرگەن زەرتتەۋiندە «قازاق ەلiن ورىسقا باعىندىرۋعا زورلاعان سەبەپتەردiڭ بiرi» دەپ «قازاقتىڭ ٶز حاندارىنىڭ الالىعىن» تايعا تاڭبا باسقانداي ەتiپ كٶرسەتكەن. «ٶزارا جاۋلىق پەن ارازدىق, ٶشتiك كٷشەيiپ, بiرiن-بiرi جاۋلاماق ٷشiن ەرقايسىسى كەز كەلگەن جۇرتتان كٶمەك iزدەپ, قازاق ەلiن ەر ايعىردىڭ ٷيiرiنە سiڭiرۋگە اينالعان-دى ... وسىنداي كٶپ سەبەپتەر تۇتاسىپ, ەل تiرشiلiگi بiر شىم-شىتىرىق مەزگiلگە جەتكەندە, ورىس ٷكiمەتi شەڭگەلi قوماعايلىقپەن سوزىلىپ, قازاق دالاسىن ۋىسىنا كiرگiزiپ ەكەتiپ بارا جاتتى».
حٷIII عاسىردا قازاق بيلەۋشiلەرiنiڭ بارلىعى ەل مٷددەسiن ويلامادى دەي المايمىز. «الاساپىران دەۋiردە قالىڭ ەلدiڭ «قايرانداپ جان قالا ما» دەگەن «قازى قۇرتتاي» ٷمiتi, جالعىز عانا ابىلاي باسىندا بولاتىن. ەسكi قازاق ەلدiگiن, ەسكi جۇرتتىڭ تiلەگiن تۋ كٶتەرiپ, بiر اراعا جيعان ابىلاي بولاتىن» دەپ كٶرسەتەدi مۇحتار ەۋەزوۆ. سوندىقتان بولار, قازاق حاندىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسييادا ابىلاي حان تاقىرىبىن اينالىپ ٶتۋ مٷمكiن ەمەس-تi. قازاقتىڭ اتاقتى حانىنىڭ «iستەگەن iسi, بەتتەگەن ماقساتى, كٶپتiڭ ٶمiرiنە قوزعاۋ سالعان ەسەرi» رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشi عىلىمي قىزمەتكەرi, پروفەسسور ا.قادىرباەۆ, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەت دوكتورانتى, دوتسەنت گ.ب.Iزباساروۆانىڭ جەنە باسقالاردىڭ باياندامالارىندا جان-جاقتى ارقاۋ بولدى.
استانادان كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا. ورازباەۆا «مەملەكەت» ۇعىمى جەنە ونىڭ قازاق حاندىعىمەن بايلانىسىن اشىپ كٶرسەتسە, اتاقتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ قىزى نايليا بەكماحانوۆا ەكەسiنiڭ قۋدالاۋعا ۇشىراعانىن, قازاق كسر تاريحىنىڭ العاشقى كiتابى قالاي جازىلعانىن بايان ەتتi.
قىتاي زەرتتەۋشiسi چجاو سياوتسيا تسين يمپەريياسى مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى قاتىناستارعا نازار اۋداردى. بۇدان باسقا دا قىتايدان, جاپونييادان, تٷركييادان, قىرعىزستاننان, ٶزبەكستاننان, ەزiربايجاننان كەلگەن ماماندار تاريح, ەكونوميكا, تiل سەكتسييالارىندا ٶز ويلارىن, زەرتتەۋ نەتيجەلەرiن ورتاعا سالىپ, پiكiر الىستى. وسىنداي ٷلكەن عىلىمي فورۋمعا بiزدiڭ قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرiك ۋنيۆەرسيتەتiنەن 2 عىلىم دوكتورىنىڭ, 6 دوكتورانتتىڭ قاتىسۋى قۋانتادى.
سونىمەن مەسكەۋ تٶرiندە العاش رەت قازاقستان تاريحىنىڭ سانالۋان اسپەكتiلەرi, كەشەگiسi مەن بٷگiنگi عۇمىرى, ەكونوميكالىق جەتiستiكتەرi مەن باسقا مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسى, تiلi مەن دiلi قارالعان عىلىمي جيىن ٶتتi. قازاقستاننىڭ تاريحىنا ارنالعان مۇنداي كونفەرەنتسييا بۇرىن-سوڭدى رەسەيدە بولعان ەمەس. بۇل – ٷلكەن جەتiستiك.
ەكiنشiدەن, كونفەرەنتسييادا سٶز العان بiردە-بiر تاريحشى, «قازاق حاندىعى بولعان ەمەس» دەگەن پiكiر ايتپادى. شىندىعىندا, ولاي دەپ ايتۋعا ەش نەگiز جوق. قازاق مەملەكەتiنiڭ بۇرىن دا بولعانى, قازiرگi ەلەمدە ٶزiنiڭ ورنى بار ەكەنi كونفەرەنتسييا ماتەريالدارىندا كٶرiنiس تاپتى. بۇل جيىننىڭ ٶتۋi ەڭ الدىمەن تەۋەلسiزدiكتiڭ ارقاسى, قازاقستاندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدiڭ جالعاسى دەپ تٷسiنۋiمiز كەرەك.
مەسكەۋدە ٶتكەن كونفەرەنتسييا رەسەيدە, باسقا ەلدەردە قازاقستاننىڭ بايىرعى مەملەكەتتiلiگiن, تاريحىن, مەدەنيەتiن تانىتۋدا ٶز ٷلەسiن قوستى دەۋگە نەگiز بار. كونفەرەنتسييا ماتەريالدارى جەكە كiتاپ بولىپ باسىلىپ تاراتىلدى. شەتەلدەردەن كەلگەن عالىمدار وسى كiتاپتى ارتىعىمەن سۇراپ الىپ جاتتى. ٶزبەكستاننان كەلگەن بiر عالىمنىڭ «وسىنداي كونفەرەنتسييا بولادى دەپ قاتىسقىمىز كەلiپ, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى عىلىمي ەدەبيەتتi اقتارىپ شىقتىق. بiز بiلمەيتiن نەرسە كٶپ ەكەن. مىسالى, كەنەسارى قوزعالىسى ٶزبەكستان ٷشiن دە ماڭىزدى ەكەن» دەگەن سٶزدەرi كٶپ نەرسەنi اڭعارتادى.
كونفەرەنتسييانىڭ ٶتۋ بارىسىندا قانداستارىمىزدىڭ, ەسiرەسە, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ ازييا مەن افريكا ينستيتۋتىنىڭ ورتا ازييا مەن كاۆكاز كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشiسi جiبەك ساپاربەكقىزى سىزدىقوۆانىڭ بارىن سالىپ جٷرگەنiن كٶرiپ, بۇل عىلىمي فورۋمنىڭ ۇيىتقىسى ٶزiمiزدiڭ قاراكٶزدەر ەكەنi جەنە ولاردى قولداعان الدىڭعى قاتارلى زييالى ورىس شىعىستانۋشىلارى, تٷركiتانۋشىلارى ەكەنiنە كٶزiم جەتتi. بايىرعى سول بiر كەڭەس وداعىن كٶكسەيتiندەر بار ورتادا تۇرىپ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ٶتۋ, مەملەكەتiمiزدi بايىرعى تٷركi قاعاناتىمەن ساباقتاستىرۋ جەنە قازiرگi قازاقستاننىڭ جەتiستiكتەرiن كٶرسەتۋ ٷلكەن ەڭبەك, ٷلكەن مەرتەبە دەپ باعالاۋىمىز كەرەك.
مۇحتار قوجا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-دiڭ پروفەسسورى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسi.
"وڭتٷستٸك قازاقستان" گازەتٸ
